https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
466
ETIKANING NAZARIY ASOSLARI VA UNING FALSAFIY
YO‘NALISHLARI
Shahrisabz davlat pedagogika institute xorijiy til va adabiyot yoʻnalishi XT
3-24 guruh talabalari
Yunusova Maftuna Ilhom qizi
Elboboyeva Xusnida Erkin qizi
Annotasiya. Ushbu maqola Etikaning nazariy asoslari, uning falsafiy
yo‘nalishlari hamda ijtimoiy institutlar bilan o‘zaro aloqalarini tahlil qiladi. Etika
insoniyat tafakkurining fundamental yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, axloqiy
me’yorlar, qadriyatlar tizimi va axloqiy qaror qabul qilish jarayonlarini
o‘rganadi. Maqolada normativ va deskriptiv etika, deontologiya, utilitarizm,
axloqiy relativizm kabi asosiy etik konsepsiyalar muhokama qilinadi hamda
ularning zamonaviy jamiyatdagi tatbiqi ilmiy asoslangan holda tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar: Etika, normativ va deskriptiv etika, deontologiya, utilitarizm,
axloqiy relativizm
Astract: This article examines the theoretical foundations of ethics, its
philosophical directions, and its interactions with social institutions. Ethics is one
of the main branches of human thought, studying moral norms, value systems, and
the process of ethical decision-making. The article discusses fundamental ethical
concepts such as normative and descriptive ethics, deontology, utilitarianism, and
moral relativism, analyzing their application in modern society based on scientific
evaluation.
Keywords: Ethics, normative and descriptive ethics, deontology,
utilitarianism, moral relativism
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
467
Аннотация. Данная статья анализирует теоретические основы
этики, её философские направления и взаимодействие с социальными
институтами. Этика является одной из фундаментальных областей
человеческой мысли, изучая моральные нормы, систему ценностей и процесс
принятия этических решений. В статье рассматриваются основные
этические концепции, такие как нормативная и дескриптивная этика,
деонтология, утилитаризм и моральный релятивизм, а также их
применение в современном обществе на основе научного анализа.
Ключевые слова: этика, нормативная и дескриптивная этика,
деонтология, утилитаризм, моральный релятивизм.
Kirish. Etika – bu inson xulq-atvorining axloqiy jihatlarini o‘rganadigan
falsafiy fan bo‘lib, uning asosiy vazifasi axloqiy qadriyatlar, me’yorlar va
tamoyillarni aniqlash, asoslash va tahlil qilishdan iborat. U insonlarning to‘g‘ri va
noto‘g‘ri, ezgulik va yovuzlik, adolat va adolatsizlik kabi tushunchalar asosida
qanday harakat qilishini tushunishga intiladi. Etika falsafaning ajralmas qismi
bo‘lib, u insoniyat tarixida qadimgi yunon faylasuflari (Sokrat, Platon, Aristotel)
tomonidan shakllantirilgan va keyinchalik Kant, Bentham, Mill kabi mutafakkirlar
tomonidan rivojlantirilgan. Bugungi kunda etika nafaqat nazariy muammolarni hal
qilishga, balki amaliy muhitda axloqiy qarorlarni qabul qilishga ham yordam
beradi.
Etika haqida tushuncha.
Etika (qadimgi yunoncha: ἠθική [φιλοσοφία] – „axloq falsafasi“, ἤθος (ētos)
– „odat“) shaxs yoki jamiyat odatlarini, axloq normalarini oʻrganuvchi hamda
belgilovchi falsafiy tadqiqotdir. U „toʻgʻri“-"notoʻgʻri", „yaxshi“-"yomon"
tushunchalarini tahlil qiladi. Etika meta-etika (etika konseptlari), normativ etika
(etik qiymatlarni belgilash) va amaliy etika (etik qiymatlarni ishlatish)
boʻlimlaridan iborat. Etika axloqshunoslikning falsafiy-nazariy muammolarini va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
468
axloqqa doir didaktik-amaliy asarlarni oʻz ichiga oladi. U insoniyat oʻz tajribasi
orqali erishgan donishmandlik namunalarini hikoyatlar, hikmatlar, naqllar,
maqollar tarzida bayon etadi, kishilarga axloqning mohiyatini tushuntirib, falsafiy
xulosalar chiqaradi, ularga axloqiy qonun-qoidalarni oʻrgatadi.
Etikaning quyidagi mezoniy tushunchalari – kategoriyalari bor: fazilat va illat,
yaxshilik va yomonlik, halollik, rostgoʻylik, kamtarlik, adolat, burch, vijdon,
nomus, ideal, baxt, hayotning maʼnosi va boshqalar. Axloq inson va jamiyat
hayotining barcha (shaxsiy, jamoaviy, kasbiy va hokazo) jabhalarini qamrab
olganligi tufayli uni oʻrganuvchi etika barcha fanlar bilan aloqador. Ayniqsa, uning
maʼnaviyat tizimidagi fanlarga taʼsiri katta. Etikaning estetika bilan bogʻliqligi
sanʼat vositasida roʻy beradi; har bir sanʼat asarida axloqning dolzarb muammolari
koʻtariladi, sanʼatkor oʻz davri axloqiy darajasini va unga munosabatini badiiy
qiyofalar orqali bevosita yoxud bilvosita aks ettiradi.
Axloq inson va jamiyat o‘rtasidagi obektiv aloqadorlik tufayli kelib
chiqadigan, Shaxsiy va umumiy manfaatlarni muvofiqlashtirib turish asosida har
bir Shaxsning hayoti va faoliyatini boshqaradigan, tartibga soladigan muayyan
xulq atvor, odob, xatti-harakat prinsip va normalarning majmuidir. Inson hech
qachon jamiyatdan tashqarida, yakka holda yashamaydi. U odamlar orasida o‘sadi,
ulg‘ayadi, hayot kechiradi, o‘zining butun hayoti va faoliyati davomida boshqa
ko‘plab insonlar bilan muloqotda bo‘ladi. Bu insonning o‘z kundalik hayotiy
ehtiyojlarini qondirishi zaruriyati bilan bog‘liq. Sharq xalqlarida, asosan
o‘zbeklarda insoniy munosabatlar zaminida birinchi navbatda axloq yotadi.
Siyosiy, huquqiy, iqtisodiy munosabatlar zaminida ham axloqiy mezonlar ustunlik
qiladi.
Axloq - manaviyatning amalda namoyon bo‘lishi. Ilm, bilim, dunyoqarash,
idrok va iymon insonning xulq-atvorida o‘ziga xos tarzda aks etadi. Inson
manaviyati esa axloqiy fazilatlar orqali namoyon bo‘ladi. Ma’naviyat – his
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
469
etiladigan, anglanadigan, oqilonalikka asoslangan botiniy qudrat bo‘lsa, axloq
bevosita har bir shaxsning o‘zgalarga nisbatan manaviy munosabatini anglatadi.
shu sababli axloqiy tushunchalar ayni paytda manaviy tushunchalar sifatida etirof
etiladi. Zotan, axloq insof va adolat, iymoniylik va halollik, mehr va muruvvat,
saxovatpeshalik va bag‘rikenglik, rahmdillik va muruvvatlilik, mehribonlik va
g‘amxo‘rlik singari manaviy tushunchalarni insonning hayotiy faoliyatida yuzaga
chiqaradigan manaviy hodisadir. Zero, «Axloq ijtimoiy munosabatlar zaminida
alohida Shaxs sifatida mavjud bo‘lgan insonlarning o‘zo‘zini idora qilish shakllari
va meyori, o‘zaro muloqot va munosabatlarda ularga
xos bo‘lgan manaviy kamolot darajasining namoyon bo‘lishidir» «Axloq» -
arabcha so‘z bo‘lib, kishining tabiati, muomala, xulq- atvor, yurish-turish, tarbiya,
adab, xatti-harakat odobi degan manolarni anglatadi. Ushbu tushuncha jamiyatning
axloqiy hayotida yuz beradigan barcha jarayonlarni o‘zida mujassam etadi.
Axloq bo‘lmagan joyda inson ijtimoiy shaxs sifatida shakllanmaydi. Faqat
axloq zaminidagina insonlarda xayotning mazmuni va maqsadi; jamiyat oldidagi
burchi va masuliyati; boshqa axloqiy tushunchalar va meyorlarga muayyan
munosabat shakllanadi.
Axloqshunos olim, A.Sher axloqqa o‘zgacha ta’rif beradi: “Axloqni umumiy
tushuncha sifatida olib, uni doira shaklida aks ettiradigan bo‘lsak, doiraning eng
kichik qismini odob, undan kattaroq qismini - xulq, eng qamrovliqismini axloq
egallaydi.
Odob - inson haqida yoqimli taassurot uyg‘otadigan, lekin jamoa, jamiyat va
insoniyat hayotida burilish yasaydigan darajada muhim ahamiyatga ega
bo‘lmaydigan, milliy urf-odatlarga asoslangan chiroyli xatti-harakatlarni o‘z ichiga
oladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
470
Xulq - oila, jamoa, mahalla-ko‘y miqyosida ahamiyatli bo‘lgan, ammo
jamiyat va insoniyat hayotiga sezilarli tasir ko‘rsatmaydigan yoqimli insoniy xatti-
harakatlarning majmui.
Axloq - jamiyat, zamon, bazan umumbashariy ahamiyatga ega, insoniyat
tarixi uchun namuna bo‘la oladigan ijobiy xatti-harakatlar yig‘indisi, insoniy
kamolot darajasini belgilovchi manaviy hodisa.” Etika fan sifatida axloqning kelib
chiqishi,
mohiyati,
xususiyatlari,
jamiyat
rivojidagi o‘rni, taraqqiyot
qonuniyatlarini o‘rganuvchi va haqiqatligi amalda isbotlangan bilimlar majmuidir.
Etika fani umumiy etika nazariyasi, tarixiy etika, qadriyatlar etikasi, kasb etikasi
va axloqiy tarbiya nazariyasi kabi tarkibiy qismlardan tashkil topgan.
Jumladan, etika nazariyasi axloqning tabiati, mohiyati, xususiyati, tarkibiy
qismlari, jamiyat taraqqiyotida tutgan o‘rnini o‘rganadi. Tarixiy etika axloqning
kelib chiqishini, uning tarixiy taraqqiyot qonunlarini, har xil nazariyalarning
tarixdagi o‘rni, rivojlanish bosqichlari va tamoyillarini tadqiq etadi.
Qadriyatlar etikasi axloqiy meyorlarni axloqiy meros sifatida shakllanishi
hamda avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan axloqiy qadriyatlar tizimini o‘rganadi.
Kasb etikasi har bir kasb-hunarga xos axloqiy (norma) meyor, (prinsip) tamoyillar
va sifatlarni o‘rganadi va hayotga tatbiq etadi. Axloqiy tarbiya nazariyasi axloqning
jamiyat talabi, ehtiyoji va manfaatlaridan kelib chiqqan holda uni hayotga tatbiq
etishning vosita va
usullarini o‘rganadi.
Etika fanining tarkibiy qismlari o‘zaro bir-biriga bog‘liq bo‘lib, doimo
uzviylikni taqozo etadi va to‘ldirib turadi. Arastu “Katta axloq kitobi”da shunday
deydi: “Etika - axloq muammolari haqida gapirishdan avval biz axloq nimaga
taalluqli ekanligini aniqlab olishimiz kerak. Gapning lundasini aytsak, axloq
siyosatning tarkibiy qismidir. Chindan ham muayyan axloqiy fazilatlarga ega
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
471
bo‘lmagan, yani munosib bo‘lmagan odam faoliyat ko‘rsatishi mumkin emas.
Munosib odam bo‘lmoq – fazilatlar egasi - fozil bo‘lmoq, demakdir. Zero, ijtimoiy
va siyosiy hayotda faoliyat yuritmoqchi bo‘lgan odam axloqan fazilatli odam
bo‘lmog‘i kerak. Xullas, etika, axloq siyosatning tarkibiy qismi, uning asosidir.
shuning uchun axloqni bemalol siyosat deb atash mumkin.”
Axloq normalari, axloqiy yetuk lik mezonlari malum bir tarixiy davrning,
sharoitlarning imkoniyati va ehtiyoji bilan belgilanadi. Axloqlilik va
axloqsizlikning mezonlari bu har bir muayyan davrdagi kishilarning xatti -
harakatlarini konkret sharoitlardan, ehtiyojlardan kelib chiqqan holda taqiqlash
yoki maqullashdir. Axloqiy taqiqlar esa jamoatchilik fikri, qonunlar turli e’tiqodlar
asosida belgilanadi. Axloqiy yetuk lik darajasini ham bir shaxs emas, balki
jamoatchilik belgilaydi. Insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni axloqiy yoki
g‘ayriaxloqiy deb baholash jamiyat azolarining iymoni, e’tiqodi, dunyoqarashi,
manfaati darajasiga ham bog‘liq bo‘ladi. Axloqshunoslik va pedagogika.
Axloqshunoslik pedagogika bilan ham chambarchas aloqada. Pedagogikadagi
shaxsni shakllantirish, tarbiyalash, ta'lim berish jarayonlarini pandnasihatlarsiz,
odobnoma darslarisiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Shu bois axloqshunoslik o'zining
nazariy va, ayniqsa, amaliy jihatlari bilan pedagogikaning asosi hisoblanadi. Zero,
maorif tizimidagi ta'lim-tarbiya o'zini har bir qadamda axloqiy tarbiya sifatida
namoyon qiladi.
Axloqshunoslik
va
ruhshunoslik.
Qadimdayoq
axloqshunoslikning
ruhshunoslik (psixologiya) bilan aloqasi alohida ahamiyatga ega bo'lgan. Zotan, bu
ikkala fan kishilar xattiharakati, fe'l-atvori va mayl-istaklarini o'rganadi. Lekin bu
o'rganish ikki xil nuqtai nazardan olib boriladi: ruhshunoslik u yoki bu xatti-
harakat, fe'l-atvor, sababiy asos (motiv)larning ruhiy tabiati va shakllanish shart-
sharoitlarini ochib beradi, axloqshunoslik esa ruhshunoslik tadqiq etgan
hodisalarning axloqiy ahamiyatini tushuntiradi. Ruhshunoslik hissiyotlar sifatida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
472
o'rganadigan insondagi ko'pgina ma'naviy hodisalar axloqshunoslik tomonidan
falsafiy-axloqiy tushunchalar tarzida tadqiq etiladi.
Axloqshunoslik va sotsiologiya. Axloqshunoslikning ijtimoiyshunoslik
(sotsiologiya) bilan aloqasi o'ziga xos. Bu ikkala fan inson faoliyatini
boshqarishning ijtimoiy murvatlaridan bo'lmish axloqni o'rganadi. Lekin
axloqshunoslikning miqyosi bu borada keng. Ma'lumki, sotsiologiya insonlarning
ommaviy xatti-harakati va ularning qonuniyatlarini faqat muayyan ijtimoiy tuzum
doirasidagina tadqiq etadi. Axloqshunoslik esa, o'z mohiyatiga ko'ra, lozim
bo'lganda, muayyan ijtimoiy tuzum yoki davr doirasidan chiqib, inson axloqining
yuksak yutug'i sifatida kelgusi davrlar uchun ham tarixiy va axloqiy ahamiyat kasb
etgan shaxsiy, istisnoli xattiharakatlarni hamda ularning sababiy asoslarini
o'rganadi.
Ilm dunyosidagi, xar qanday ilmning tarixisiz nazariyasi boʻlmaydi, degan
xikmat, ayniqsa, axloqshunoslikka taaluqli. Zero axloqshunoslik tarixi axloqiy
tafakkurning vujudga kelishi xamda uning taraqqiyoti qonunlarini o'rganadi,
ma'naviy merosning ulkan, qismi bo'lmish axloqiy ta'limotlar, xikmatlar, pandlarni
zamonaviy jamiyat xayotiga tadbiq etish va targ'ib qilish yo'llarni tahlil etadi.
Garchand xar bir axloqiy kopsepsiya ma'lum bir mutafakkir muloxazalari va
faoliyatining mevasi bo'lsa-da, u, moxiyatan, muayyan tarixiy davr talablaridan
kelib chiqadi.
Xulosa. Etikaning ildizlari qadimgi davrlarga borib taqaladi. Qadimgi yunon
faylasuflari – Sokrat, Platon va Aristotel – axloqiy qadriyatlarning mohiyatini
o‘rganib, inson qanday yashashi kerakligi haqida bahs yuritgan. Aristotel o‘zining
"Nikomax axloqi" asarida baxt va ezgulik tushunchalarini tahlil qilgan.
Keyinchalik Immanuel Kant axloqiy qarorlar uchun universal qoidalarni ishlab
chiqdi, Jeremy Bentham va John Stuart Mill esa utilitarizm tamoyillarini ilgari
surdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
473
Bugungi kunda etika ilmiy va amaliy sohaga aylangan bo‘lib, biznes, tibbiyot,
huquq va boshqa sohalarda axloqiy muammolarni hal qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Shunday qilib, etika insoniyat madaniyati va tafakkurining ajralmas qismi
bo‘lib, u insonlarning qanday yashashi, qanday qarorlar qabul qilishi va jamiyat
bilan qanday munosabatda bo‘lishi kerakligini tushunishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sh.M.Mirziyoev. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini taʼminlash
yurt taraqqiyoti va xalq farovonlig garovi- T Oʻzbekiston 2017-yil
2.
Sh.M.Mirziyoev. Buyuk kelajakimizni mard va olijanob xalqimiz
bilan birga quramiz.- T: Oʻzbekiston 2017-yil
3.
I.A.Karimov .Halollik va fidoyilik faoliyatimizning asosiy mezoni
bolsin.- Toshkent 1994-yil
4.
Z.Davronov, “Falsafa” (1-qism) darslik, Fan va texnologiya-2019
5.
Sh.Madayev, M.Kasimova “Falsafa” Toshkent-2019
6.
Mamatov Maxmut “Falsafa” Zomin nashr-2025
7.
Aralovna, Ochilova Guzal, et al. "Ecological globalization and its
social place in the globalization system of processes."
Journal of Survey in
Fisheries Sciences
10.1S (2023): 5000-5006.
8.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
9.
Omonov, Bakhodir Nurillaevich, Go‘zal Aralovna Ochilova, and
Sitora Ayonovna Azamova. "SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE
ECOLOGICAL ENVIRONMENT IN UZBEKISTAN."
World of Scientific news
in Science
1.3 (2023): 15-28.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
474
10.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of
Environmental Education and Upbringing in Young People in the Conditions of
Environmental Globalization."
Global Scientific Review
13 (2023): 7-10.
11.
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o’g’li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘."
TADQIQOTLAR. UZ
40.4 (2024): 135-139..
12.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
13.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE
OF ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL
CULTURE AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF
ECOLOGICAL GLOBALIZATION //International Scientific and Current
Research Conferences. – 2024. – С. 94-97.
14.
Azamova S. EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYANING
RIVOJLANISH BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
