https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
444
JISMONIY SHAXSLARDAN OLINADIGAN DAROMAD SOLIG‘INI
TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Mulladjanov Xojiakbar Khamidovich
O`zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida jismoniy
shaxslardan olinadigan daromad solig‘i tizimining amaldagi holati, mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Soliq stavkalari,
imtiyozlar, norasmiy bandlik va raqamlashtirish darajasi kabi omillar asosida
tizim samaradorligi baholanadi. Shuningdek, Germaniya, AQSh, Skandinaviya
mamlakatlari va Estoniya kabi xorijiy davlatlarning ilg‘or tajribalari o‘rganiladi
va O‘zbekiston sharoitiga mos takliflar ishlab chiqiladi. Maqolada fiskal
barqarorlikni ta’minlash, soliq bazasini kengaytirish va ijtimoiy adolat
tamoyillarini kuchaytirishga qaratilgan yechimlar asoslanadi.
Kalit so‘zlar: daromad solig‘i, jismoniy shaxslar, soliq stavkalari, norasmiy
iqtisodiyot, soliq siyosati, raqamlashtirish, soliq imtiyozlari, xalqaro tajriba, fiskal
barqarorlik, O‘zbekiston soliq tizimi.
Abstract. This article will analyze the current state of the system of income tax
on individuals in the Republic of Uzbekistan, existing problems and ways to
eliminate them. System efficiency is assessed based on factors such as tax rates,
benefits, informal employment, and digitization levels. Advanced experiences of
foreign countries such as Germany, the United States, Scandinavian countries and
Estonia are also studied and proposals are developed to suit the conditions of
Uzbekistan. The article is based on solutions aimed at ensuring fiscal stability,
expanding the tax base and strengthening the principles of social justice.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
445
Keywords: income tax, individuals, tax rates, informal economy, tax policy,
digitization, tax benefits, international experience, fiscal stability, Uzbekistan's tax
system.
Kirish
Bozor munosabatlariga asoslangan zamonaviy iqtisodiyotni samarali
boshqarish va davlat moliyaviy resurslarini barqaror ta’minlashda soliq tizimi,
xususan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i muhim o‘rin tutadi.
Ushbu soliq turi nafaqat davlat byudjeti tushumlarini shakllantiradi, balki ijtimoiy
tenglikni ta'minlash, aholining turmush darajasini belgilash va rasmiy bandlikni
rag‘batlantirish vositasi sifatida ham xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan soliq
islohotlari davlat fiskal siyosatining samaradorligini oshirish, soliq yuki
adolatliligini ta’minlash va tadbirkorlik muhitini yaxshilashga qaratilgan. Xususan,
2020-yildan kuchga kirgan yangi Soliq kodeksi, prezident qarorlari va byudjet
siyosatidagi yangilanishlar orqali jismoniy shaxslarning daromadiga soliq solish
tartibi soddalashtirildi va yagona stavka joriy etildi.
Shunga qaramay, daromad solig‘i sohasida hal etilishi lozim bo‘lgan bir qator
muammolar mavjud: norasmiy iqtisodiyotning yuqoriligi, soliq imtiyozlarining
adolatsiz taqsimoti, raqamlashtirish darajasining pastligi hamda progressiv soliq
tizimining mavjud emasligi.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimidagi jismoniy
shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha amaldagi holat tahlil qilinadi,
mavjud muammolar aniqlanadi hamda ilg‘or xorijiy tajribalarga tayangan holda
samarali taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Davlat moliyasining asosiy manbalaridan biri sifatida daromad solig‘i,
xususan, jismoniy shaxslardan olinadigan soliq turi, iqtisodiy barqarorlikni
ta'minlash, ijtimoiy tenglikni mustahkamlash va byudjet tushumlarini
ko‘paytirishda muhim vosita hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
446
erishganidan buyon soliq siyosatini bosqichma-bosqich isloh qilib kelmoqda.
Ayniqsa, 2017-yildan so‘ng soliq tizimi tubdan yangilanish yo‘liga o‘tdi. Ushbu
islohotlar doirasida daromad solig‘i bo‘yicha ham muhim o‘zgarishlar amalga
oshirildi. Shu bilan birga, mavjud tizimda ayrim muammolar saqlanib qolayotgan
bo‘lib, ularni aniqlash va yechimlar taklif qilish ushbu maqolaning asosiy
maqsadini tashkil etadi.
2020-yil 1-yanvardan kuchga kirgan yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi
Soliq kodeksi jismoniy shaxslarning daromadlariga soliq solish tartibini tubdan
qayta ko‘rib chiqdi. Daromad solig‘i yagona stavkada — 12 foiz miqdorida
belgilandi. Bu esa ilgari amal qilgan progressiv stavkalar tizimidan voz kechishni
anglatadi. Shuningdek, minimal ish haqi miqdoridagi daromadlar soliqqa
tortilmaydi.
Prezidentning 2019-yil 26-dekabrdagi PQ-4564-son qarori bilan joriy etilgan
soliq islohotlari soddalik, shaffoflik va biznes uchun qulaylikni ta'minlashga
yo‘naltirilgan edi. 2022-yilgi “Davlat byudjeti to‘g‘risida”gi Qonunda esa daromad
solig‘i tushumlarini ko‘paytirish ustuvor vazifa sifatida belgilanib, soliq bazasini
kengaytirish choralari belgilandi.
Soliq tizimidagi islohotlarga qaramay, quyidagi muammolar dolzarb bo‘lib
qolmoqda:
•
Norasmiy bandlikning yuqoriligi: Aholining katta qismi norasmiy mehnat
faoliyati bilan shug‘ullanmoqda va daromadlari rasmiy ravishda e'lon qilinmaydi.
Bu esa daromad solig‘i bazasining torayishiga olib keladi.
•
Imtiyozlar tizimining murakkabligi: Ko‘plab soliq imtiyozlari mavjud
bo‘lib, ularning ayrimlari ijtimoiy asosga ega emas va soliq daromadlarini
kamaytiradi.
•
Raqamlashtirishning past darajasi: Soliq ma'lumotlarini raqamlashtirish,
avtomatik nazorat tizimlarini joriy etish sekin sur’atlarda amalga oshmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
447
•
Progressiv stavkaning yo‘qligi: Yagona stavka (12%) qo‘llanilishi
daromadlar o‘rtasidagi tafovutni hisobga olmaydi, bu esa ijtimoiy adolat
tamoyiliga zid bo‘lishi mumkin.
Dunyoning ko‘plab rivojlangan davlatlari jismoniy shaxslardan olinadigan
daromad solig‘ini ijtimoiy tenglik va iqtisodiy o‘sishni uyg‘unlashtirgan holda
amalga oshirmoqda. Quyida ayrim mamlakatlar tajribasi keltiriladi:
•
Germaniya: Progressiv daromad solig‘i tizimi mavjud. Daromad darajasiga
qarab 0% dan 45% gacha bo‘lgan soliq stavkalari qo‘llaniladi. Bu yuqori daromadli
qatlamdan ko‘proq soliq yig‘ish orqali tenglikni ta’minlaydi.
•
AQSh: Federal darajada 7 ta daromad solig‘i stavkasi mavjud. Ular 10% dan
37% gacha bo‘lib, oilaviy holat va daromadga qarab farqlanadi. Bundan tashqari,
yirik imtiyozlar faqat past daromadli oilalarga taalluqli.
•
Skandinaviya mamlakatlari (Shvetsiya, Norvegiya, Daniya): Yuqori soliq
stavkalari evaziga bepul ta'lim, sog‘liqni saqlash va keng qamrovli ijtimoiy
xizmatlar taqdim etiladi. Bu soliq to‘lovchilarning ishonchini oshiradi.
•
Estoniya: Soliq boshqaruvi to‘liq raqamlashtirilgan. Jismoniy shaxslarning
barcha daromadlari real vaqt rejimida kuzatilib, avtomatik tarzda soliqqa tortiladi.
Quyidagi takliflar jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i tizimini
takomillashtirishga xizmat qiladi:
1.
Progressiv stavkalarni joriy etish: Yuqori daromadli shaxslar uchun soliq
stavkalarini oshirish orqali ijtimoiy adolatni ta’minlash.
2.
Norasmiy sektorni legallashtirish: Kichik biznes va yakka tartibdagi faoliyat
yurituvchilar uchun soddalashtirilgan soliqqa tortish tizimlarini joriy qilish.
3.
Raqamli boshqaruv tizimini joriy etish: Soliq ma’lumotlarini
avtomatlashtirish, onlayn monitoring va real vaqt tahlil imkoniyatlarini yaratish.
4.
Imtiyozlar tizimini qayta ko‘rib chiqish: Ijtimoiy asosga ega bo‘lmagan
imtiyozlarni bosqichma-bosqich bekor qilish, aniq maqsadli yondashuvni yo‘lga
qo‘yish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
448
5.
Xalqaro tajribani o‘rganish: Soliq boshqaruvida muvaffaqiyatga erishgan
davlatlarning tajribasidan foydalanish, xususan, Skandinaviya va Estoniya
modellari asosida yangi yondashuvlar ishlab chiqish.
Rasm 1. Daromad solig‘i tizimidagi asosiy muammolar va ularning ta’sir
darajasi
Yuqoridagi diagrammada O‘zbekistonda jismoniy shaxslardan olinadigan
daromad solig‘i tizimidagi asosiy muammolar va ularning tizimga ta’sir darajasi
foizlarda ifodalangan. Eng yirik muammo sifatida norasmiy iqtisodiyot ulushining
yuqoriligi (30%) ajralib turadi. Keyingi o‘rinlarda raqamlashtirishning sustligi
(25%) va progressiv stavkaning yo‘qligi (20%) turadi. Bu muammolar soliq
bazasining torayishiga va byudjetga tushumlarning kamayishiga olib kelmoqda.
Xulosa
Jismoniy
shaxslardan
olinadigan
daromad
solig‘i
O‘zbekiston
Respublikasining fiskal tizimida asosiy tushum manbalaridan biri hisoblanadi.
So‘nggi yillarda ushbu yo‘nalishda olib borilgan islohotlar natijasida soliq
stavkalari soddalashtirildi, soliq yuki kamaytirildi va daromadlarning ayrim
qismlariga soliq solinmaslik amaliyoti joriy etildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
449
Biroq, amalda soliq bazasining torligi, norasmiy iqtisodiyot ulushining
yuqoriligi, raqamlashtirish darajasining pastligi, shuningdek, progressiv soliq
tizimining yo‘qligi ushbu sohada hal etilishi lozim bo‘lgan muammolar sifatida
saqlanib qolmoqda.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, daromadga asoslangan soliq siyosati faqat
moliyaviy emas, balki ijtimoiy tenglik va adolatni ta’minlash nuqtai nazaridan ham
muhim vosita hisoblanadi.
Takliflar
1.
Progressiv soliq tizimini qayta joriy etish – Daromadlar o‘rtasidagi tafovutni
inobatga olib, yuqori daromadli shaxslar uchun yuqoriroq soliq stavkalarini
belgilash ijtimoiy adolatni ta’minlaydi va byudjetga tushumlarni ko‘paytiradi.
2.
Norasmiy sektorni legallashtirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar ishlab
chiqish – Kichik tadbirkorlik subyektlari va yakka tartibdagi ishchilar uchun
soddalashtirilgan soliqqa tortish tizimi joriy qilinishi lozim.
3.
Soliq boshqaruvini to‘liq raqamlashtirish – Estoniya tajribasiga asoslanib,
real vaqt rejimida daromadlar ustidan nazorat yurituvchi elektron tizimlar tatbiq
etilishi zarur.
4.
Soliq imtiyozlarini inventarizatsiya qilish – Foyda keltirmaydigan va
ijtimoiy asosga ega bo‘lmagan imtiyozlar bosqichma-bosqich bekor qilinishi
kerak.
5.
Soliq to‘lovchilar ongini oshirish – Aholining soliq madaniyatini
shakllantirish maqsadida ma’rifiy kampaniyalar, treninglar va ommaviy axborot
vositalari orqali doimiy tushuntirish ishlari olib borilishi lozim.
6.
Xalqaro tajribani mahalliy sharoitga moslashtirish – Germaniya, Shvetsiya,
AQSh va boshqa ilg‘or davlatlarning samarali soliq siyosati modellaridan
foydalangan holda O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilgan strategiyalar ishlab
chiqilishi zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
450
Manbalar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 26-dekabrdagi PQ–4564-
sonli “2020-yilga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining soliq siyosatining
asosiy yo‘nalishlari to‘g‘risida”gi Qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni “2022-yil uchun Davlat byudjeti
to‘g‘risida” – №ЗРУ-738, 2021-yil.
4.
Muxitdinov A.M. Soliq siyosatini takomillashtirishning nazariy va amaliy
jihatlari // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. – 2020. – №4.
5.
Toshboev Sh.I. O‘zbekiston soliq siyosatining dolzarb masalalari // TDIU
Ilmiy axborotnomasi. – 2021. – №1.
6.
Alimov R.X. Byudjet va soliq tizimi. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2019.
7.
Tursunov B.O. Jismoniy shaxslar daromadlariga soliq solish mexanizmini
takomillashtirish yo‘llari // Moliyaviy va bank ishi. – 2022. – №2.
8.
Musgrave R.A., Musgrave P.B. Public Finance in Theory and Practice. –
New York: McGraw-Hill, 1989.
9.
Tanzi V., Zee H.H. Tax policy for emerging markets: Developing countries
// IMF Working Paper. – 2000. – No. 00/35.
10.
Bird R.M., Zolt E.M. Redistribution via taxation: The limited role of
the personal income tax in developing countries // UCLA Law Review. – 2005. –
Vol. 52.
11.
OECD. Taxing Wages 2021. – OECD Publishing, 2021.
12.
Atkinson A.B., Stiglitz J.E. Lectures on Public Economics. – New
York: McGraw-Hill, 1980.
