https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
372
NASOS STANSIYASI BOSIMLI QUVURLARIDA GIDRAVLIK
ZARBANING YUZAGA KELISH SABABLARI
Rahmonov Sherzod Davronovich
Qarshi tumani suv yetkazib berish xizmati davlat muassasasi direktori
Annotatsiya: Quvurlarda
oqayotgan suyuqlik tezligining bir onda oʻzgarishi
natijasida suyuqlikda bosimning keskin ortishi kuzatiladi, bosimning ortib ketishi
halokatli xolatlarga olib keladi. Bunday holatlarni oldini olish uchun bosim
quvurlarida gidravlik zarbadan saqlovchi (havo qopqoqlari, teskari klapinlar va
b.) qurilmalardan foydalaniladi, shu bilan birga quyidagi usullaranham
foydalaniladi,
Kalit so’zlar:
suyuqlik, zarba, bosim,
havo, minora, nasos, xarakteristika,
barqaror, beqaror, avtomatik, oqim, dvigatel, tezlik, gidravlik, geodezik va
qulfak.
Аннотация: Внезапное изменение скорости жидкости в трубе
вызывает резкое повышение давления в жидкости, повышение давления,
которое
может
иметь
катастрофические
последствия.
Для
предотвращения таких случаев в напорных трубопроводах применяют
устройства защиты от гидравлического удара (воздушные клапаны,
обратные клапаны и др.), однако применяют также следующие способы,
Ключевые слова: Жидкость, удар, давление, воздух, башня, насос,
характеристика, устойчивый, неустойчивый, автоматический, расход,
двигатель, скорость, гидравлический, геодезический и шлюзовой.
Annotation: A sudden change in the velocity of a fluid in a pipe causes a
sudden increase in pressure in the fluid, an increase in pressure that can be
catastrophic. To prevent such cases, hydraulic shock protection devices (air valves,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
373
check valves, etc.) are used in pressure pipes, however, the following methods are
also used,
Keywords: fluid, shock, pressure, air, tower, pump, characteristic, stable,
unstable, automatic, flow, engine, speed, hydraulic, geodetic and lock.
Markazdan qochma nasoslarning bosim H-Q xarakteristikasi yuqoridan
pasayuvchi egri chiziq shaklida bo‘ladi. Bunday xarakteristikaga ega bo‘lgan
nasosda tasodifan qo‘zg‘alish tufayli ish ko‘rsatkichlari o‘zgarganda ish tartibi,
yana dastlabki holatga qaytishi ham, qaytmasligi ham mumkin. Masalan, nasosning
bosim H-Q egri chizig‘ini quvurning xarakteristikasi A nuqtada kesib o‘tgan
bo‘lsin. Quvurni suv sarfi tasodifan ΔQ ga ko‘payib ketganda, quvurning bosim
isroflari va undagi bosim H
tr
ortib ketadi. Lekin suv sarfi ortganda nasosni bosimi
kamayadi. Bosimlar farqi suv sarfini pasayishiga va ish tartibi yana A nuqtaga
avtomatik ravishda qaytishiga sabab bo‘ladi. Xuddi shu kabi suv sarfi tasodifan ΔQ
kamayganda ham ish tartibi A nuqtaga qaytadi. Demak, statik bosim ya’ni geodezik
uzatish balandligi H
g1
ga teng bo‘lganda, nasos barqaror ish tartibida ishlaydi.
Agar ishchi nuqta B deb qabul qilinsa, quvurdagi suv sarfi va bosimni
tasodifan ortishi nasosni bosimini yanada ko‘payib ketishiga sabab bo‘ladi. Hosil
bo‘lgan bosimlar farqi suv sarfini yanada ortishiga va ishchi nuqtani B dan B
1
holatga siljishiga olib keladi. Nasos ish tartibida beqarorlik holati vujudga keladi.
Agar yuqori b’efdagi sig‘imli idishda suv sathi o‘zgarib tursa, ya’ni H
g
o‘zgaruvchan bo‘lsa, quvurdagi bosim va suv sarfi tasodifan ortganda, nasos
bosimi yanada ortadi. Bu esa suv uzatishni ko‘payishiga va idishdagi suv sathini
yuqoriga ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi.
Ishchi nuqta B dan o‘ng tomonga siljiydi va nasos ish tartibi D nuqtaga
yetganda o‘zgarib, D
2
holatni egallaydi. Suv nasos ichidan teskari yo‘nalishda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
374
orqaga qayta boshlaydi va ishchi nuqta D
2
dan C
1
holatga siljiydi, hamda idishdagi
suv sathi pasayib, geodezik balandlik H
g4
dan H
g2
qiymatga kamayadi. Shundan
so‘ng suv oqimi yo‘nalishi yana oldingi tomonga o‘zgarib, nasos suv uzatishni
boshlaydi va idishdagi suv sathi yana ko‘tariladi. Ishchi nuqta C
1
dan B nuqtaga
siljiydi. Yuqorida kuzatilgan jarayon avtomatik ravishda qaytariladi, ya’ni
nasosning ish tartibi B-D-D
2
-C
1
-B
1
egri chiziq bo‘yicha siljiydi, suv uzatishi Q
d2
dan Q
v1
gacha o‘zgaradi.
Bosimli quvurlarni materialini tanlashdagi hisobiy bosim ularda gidravlik
zarb ta’sirida bosimni ortishini e’tiborga olib belgilanadi. Nasoslarni nobarqaror
ish rejimlari jarayonlarida ya’ni ishga tushirish va to‘xtatish davrlarida bosimli
quvurlarda gidravlik zarb bilan bog‘liq bosimni ortib ketishi sodir bo‘ladi.
Dvigatelni to‘xtatish paytida nasosni aylanish chastotasi, suv uzatishi, bosimi
pasayib boradi va biroz muddatdan so‘ng oqimni teskari harakati vujudga keladi.
Quvurning keskin burilish B nuqtasida oqimning uzilish ehtimoli yuqori
bo‘ladi. Bunday joylarda bosim to‘yingan suv bug‘lari darajasigacha pasayishi
oqibatida undan bug‘ va erimagan havo pufakchalari ajralib chiqadi. Suyuqlik
oqimining teskari harakatida quvurning BC qismidagi suv ustuni tezligi AB
qismidagi suv ustuni tezligidan ortiq bo‘ladi. Bu esa BC va AB suv ustunlarini B
nuqtada to‘qnashishi oqibatidagi bosimni keskin ortib ketishiga ya’ni gidravlik
zarb hosil bo‘lishiga olib keladi.
Quvurlardagi gidravlik zarb natijasida bosimni ortishi quyidagi formula
bilan topiladi:
g
V
а
=
(1)
Agarda suyuqlik oqimida uzilish paydo bo‘lsa, ΔH quyidagicha formula bilan
aniqlanadi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
375
Г
H
g
V
а
2
+
=
,
(2)
bu yerda V- oqimning boshlang‘ich tezligi, m/s; g - erkin tushish tezlanishi, m/s
2
;
H
g
- nasosning geodezik uzatish balandligi, m;
a
- zarb to‘lqini tarqalish tezligi,
m/s.
Zarb to‘lqini tarqalish tezligi
a
quyidagi formula bilan topiladi:
+
=
M
E
ED
a
1
1425
;
(3)
bu yerda 1425-tovushni suvdagi tarqalish tezligi, m/s; D-quvurning diametri, m;
E-suvning hajmiy elastiklik moduli (2,1∙10
-5
N/m
2
); E-quvurning elastiklik moduli
(temir beton uchun E
m
=(1,4…4)·10
10
N/m
2
; po‘lat uchun E
m
=20·10
10
H/m
2
); δ-
quvur devori qalinligi, m.
Quvur devori qalinligini aniqlash quyidagi tartibda bajariladi:
1) dastlab quvur devori qalinligi taxminan quyidagi formulalar bilan topiladi:
-po‘lat quvur uchun
X
+
=
1
,
0
5
,
(4)
-temir-beton quvur uchun
X
D
+
+
=
2
,
0
8
5
,
(5)
-asbestosement quvur uchun
X
D
+
+
=
2
,
0
10
5
,
(6)
bu yerda H
x
– nasosning xisobiy bosimi, m.
2) zarb to‘lqini tarqalish tezligi
a
(1.2.3) formula bilan aniqlanadi.
3) gidravlik zarba fazasi quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:
a
t
2
=
(7)
bu yerda
-quvurning uzunligi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
376
4) koeffitsient k aniqlanadi:
T
g
V
l
k
Г
=
(8)
bu yerda T-qulfakni berkitilish vaqti (3…5s);
5) gidravlik zarb natijasida quvurdagi bosimni ortishi ΔH turli holatlar uchun
aniqlanib, eng katta qiymati hisob uchun qabul qilinadi:
a) agar t>T ya’ni to‘g‘ri zarb bo‘lsa[52]:
g
V
а
=
(9)
b) agar t < T va zarb to‘g‘ri bo‘lmagan musbat holatida:
Г
K
K
−
=
2
2
1
(10)
v) agar t<T va to‘g‘ri bo‘lmagan manfiy zarb bo‘lsa:
Г
K
K
+
=
1
2
1
(11)
Keyingi hisoblarda t>T bo‘lsa, (1.2.9) formuladan chiqadigan ∆H qiymati,
t<T bo‘lsa, ∆H
1
va ∆H
2
qiymatlardan kattasi qabul qilinadi.
6) maksimal hisobiy bosim teng:
+
=
Г
max
(12)
7) Quvur devorining qalinligi quyidagi formula bilan aniqlanadi (m):
3
max
10
2
2
−
+
=
D
(13)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
377
bu yerda γ – suvning hajmiy massasi (9790 N/m
3
); [σ] – materialning
mustaqkamlik chegarasi, (po‘lat uchun 1,6·10
7
N/m
2
; temir beton uchun 10
-7
N/m
2
,
asbestosement uchun 8·10
6
N/m
2
qabul qilinadi).
Gidravlik zarbga qarshi choralar ikki xil yo‘nalishda olib boriladi ya’ni: a)
suvni tezligini kamaytirishga asoslangan usullar; b) quvurdan suvni tashlashga
asoslangan usullar.
Suvni tezligini kamaytirish uchun quyidagi usullardan foydalaniladi:
1)
quvurdagi statik bosim 20 m gacha bo‘lgan hollarda, oqimni uzilish
ehtimoli bor nuqtalariga havo kiritiladi;
2)
quvurdagi statik bosim 20 m dan ortiq bo‘lganda, oqimni uzilish ehtimoli
bor nuqtalariga suv kiritiladi. Buning uchun o‘sha nuqta tepasiga idishda suv
joylashtirib, teskari qopqoq orqali ulab qo‘yiladi;
3)
quvurning bosim ortadigan nuqtasiga tepasi ochiq suv-bosimli minora
o‘rnatib, bosim kuchi susaytiriladi. Suv ustuni quvurdagi bosimga mos ravishda
juda baland bo‘lgani uchun bu usul kam qo‘llaniladi;
4)
diametri 700 mm dan kichik quvurlarning bosim ortib ketadigan
nuqtalariga 6 - 10 m
2
hajmdagi 70% qismi suv va 30% qismi havo bilan to‘ldirilgan
bosimli idish o‘rnatilib, zarb kuchi kamaytiriladi;
5)
quvurga uni balandligi bo‘yicha bo‘laklarga bir nechta teskari qopqoqlar
o‘rnatilib, zarb kuchi kamaytiriladi. Bu holda quvurda gidravlik qarshiliklar ancha
ortishi va teskari qopqoqlarni kechikib berkilish holatlarini e’tiborga olish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Бабенко Ю.М., Коваленко Ю.В. Насосы. Учеб.пособиэ. Ростов н/Д.
(Ростов н/Д Гос. Акад.с-х. машиностр.): 2001
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
378
2.
Вишневский К.П. Переходные процессы в напорных системах
водоподачи.-М.: Агропромиздат, 1986
3.
Водозаборные сооружения для водоснабжения из поверхностных
источников /Образовский А.С., Ереснов Н.В., Ереснов В.Н. и др.-
М.:Стройиздат, 1976
4.
Гловаский О.Я., Очилов Р.А. Совершенствованиэ эксплуататсии
крупных мелиоративных насосных стансий. В.3-х ч.-М.: Обзорная
информация, сБНТИ, 1990
5.
Горгиджанян С.А.. Дягилев А.И. Погружные насосы для
водоснабжения и водопонижения.- Л.: «Машиностроэниэ», 1988
6.
Данг Саун Хоа. Совершенствованиэ режимов эксплуататсии крупных
насосных стансий: Автореф.дис... докт.техн.наук.-Ташкент: САНИИРИ, 1996
