https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
365
HARAKAT TURLARI
Talaba : Shahrisabz davlat pedagogika instituti boshlang‘ich yo'nalishi
Norbo'tayeva Muslima
ANNOTATSIYA:Harakat - jismlarning joyini vaqt o‘tishi bilan
o‘zgarishidir. Harakat davomida jism yaqin joy, masofa yoki tezlik bilan bog‘liq
bo‘lgan turli xususiyatlarga ega bo‘ladi. Harakat fizikada muhim tushuncha
bo‘lib, juda ko‘p jarayonlarni tushunishga yordam beradi. Jismning harakatini
aniqlash uchun tezlik, masofa va vaqt kabi o‘lchovlar qo‘llaniladi.
Kalit so'zlar:Harakat, olimlar, mexanik xarakat , fizik harakat, kimyoviy
harakat.
Harakat — borliqning ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni
ifodalovchi falsafiy kategoriya. Harakat tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka
aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini
aks ettiradi. Olamdagi har qanday jarayon harakat tufayli sodir boʻladi.
Har qanday oʻzgarish — Harakatdirdir. Oʻzgarishlar faqat moddiy
obʼyektlarga emas, balki maʼnaviy, gʻoyaviy obʼyektlarga ham xosdir. Har qanday
obʼyektning mavjudligi undagi harakat va oʻzgarishlar tufayli namoyon boʻladi.
Shu sababli harakat borliqning asosiy mavjudlik shaklidir. Falsafiy adabiyotlarda
moddiy borliqning quyidagi harakat shakllari ajratib koʻrsatiladi:
1) Mexanik harkat— jismlarning fazodagi oʻrni vaqt oʻtishi bilan boshqa
jismlarga nisbatan oʻzgarishi. Barcha jismlarning harakati nisbiydir, chunki
Harakat Yerga nisbatan va atrofdagi jismlarga nisbatan qaraladi. Kuzatilayotgan
jismning harakati qaysi jismga nisbatan oʻrganilayotgan boʻlsa, oʻsha jism sanoq
jism deb ataladi, agar harakat yerga nisbatan boʻlsa, u holda Yer — sanoq jism,
agar Yerning Quyosh atrofidagi Hararakti haqida gapirilsa, Quyosh sanoq jism
boʻladi. Harakatning aylanma, ilgarilama, ilgarilama-qaytma, toʻgʻri chiziqli, egri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
366
chiziqli, uyurma, toʻlqinsimon va boshqa turlari farqlanadi. Mexanik harakat bir
necha asosiy turlarga bo‘linadi:
1. To‘g‘ri chiziqli harakat Jism bir yo‘nalishda harakat qiladi. Bu turda tezlik
doimiy bo‘lishi yoki o‘zgarishi mumkin.
2. Burilishli harakat Jism aylanma harakat qiladi, masalan, g'ildirakning
aylanishi. Tezlik, burchak tezligi va aylanish radiusi bilan ifodalanadi.
3. Qaytalanadigan harakat Jism biror joyda harakat qilib, oxirida
boshlang‘ich joyiga qaytadi. Masalan, osmon parvozi.
4. Murakkab harakat Bu turda jism bir vaqtning o‘zida bir necha harakatlarni
amalga oshiradi, masalan, inshootning pastga tushishi va aylanishi.
2) fizik harkat -elementar zarralar, atom yadrosi va atomning harakatdan
tortib, olamning fundamental kuchlari, issiqlik, elektr va maydon harakatigacha,
yorugʻlikdan tortib koinotning gravitatsiya kuchigacha barchasi shu harakat
shakliga mansubdir; Fizik harakatlar bir qancha asosiy turlarga bo‘linadi:
1. To‘g‘ri chiziqli harakat Jism to‘g‘ri chiziqda harakat qiladi. U doimiy
yoki o'zgaruvchi tezlikka ega bo'lishi mumkin.
2. Burilishli harakat Jism burilish yoki aylanish harakatini qiladi, masalan,
g'ildirak yoki tuproqning o'z atrofida aylanishi.
3. Tezligini o'zgartirish harakati Tezlik doimiy emas, vaqt o'tishi bilan
o'zgaradi. Katta kuchlar ta'sirida sodir bo'ladi.
4. Qaytalanadigan harakat Jism bir nuqtadan boshqasiga borib, oxirida
boshlang'ich joyga qaytadi. Masalan, pendul harakati.
5. Erkin tushish harakati Jism yerga tortilishi ta'siri ostida harakat qiladi,
urish qarshi kuchlar tahlil qilinmagan holda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
367
3) kimyoviy harakat- bunga molekulalarning assotsiatsiyasi va dissotsiaiiyasi,
ionlar harakati, moddaning muzlashi va kristallanish jarayonlari, kimyoviy
reaksiyalar, kimyoviy sintez va parchalanish, yonish va oksidlanish va boshqa
kimyoviy jarayonlar kiradi; Kimyoviy jarayonlar bir qancha turlarga bo‘linadi:
1. Reaksiya harakatlari Kimyoviy moddalarning o'zgarishi. Ular yangi
moddalarga aylanishi mumkin, masalan, gidrogen bilan kislorodning birikishi.
2. Sintering Qattiq moddalar yuqori haroratda bir-biri bilan birlashib, yangi
struktura hosil qiladi, masalan, keramika tayyorlashda.
3. Fermentatsiya Biologik jarayon bo‘lib, fermentlar yordamida organik
moddalar o'zgaradi, masalan, ichimliklar ishlab chiqarishda.
4. Katalitik jarayonlar Katalizatorlar yordamida tezlikni oshirib, yangi
moddalar hosil qilish uchun kimyoviy reaksiya.
5. Elektroliz Elektr energiyasi yordamida ionlarni ajratish va yangi
komponentlar ishlab chiqarish, masalan, suv bo'linishi.
4) biologik harakat--. Hayotiy jarayonlar. Ayrim manbalarda kimyoviy
harakatdan keyin moddiy obʼyektlarning progressiv va regressiv yoʻnalishda
rivojlanishiga qarab, yuksaklikka — biologik harakatga va quyi yoʻnalishiga,
inqiroziga qarab — geologik harakat ham koʻrsatiladi, chunki, yer yuzida jonli
organizmlarning halok boʻlishi oqibatida katta-katta materiklar, marjon orollar
vujudga keladi. Ular geologiyaning tadqiqot obʼyektiga kiradi; Biologik harakatlar
organizmlarning turli faoliyatlarini ifodalaydi. Ular quyidagilarga bo'linadi:
1. Mekanik harakat Organizmning o'z joyida yoki muhitda harakatlanishi.
Masalan, hayvonlar yurishi, o'simliklarning shamoldan egilishi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
368
2. Metabolik harakat Organizm ichida energiya ishlab chiqarish va
moddalar almashinuvi. Bu jarayonlar qishloq xo'jaligi va oziq-ovqat ishlab
chiqarishda muhim.
3. Asab harakati Nerv tizimi orqali o'zgarishlar bilan javob berish. Bu,
masalan, jarohatlar yoki xavfga tezkor reaksiya.
4. O'sish va rivojlanish Tabiiy jarayonlar orqali organizmlarning o'sishi va
yangi shakllar olishi. Shu bilan birga, avlodlar paydo bo'lishi.
5. Himoya harakati O'zini xavfdan saqlash uchun organizmning javob berish
mexanizmlari, masalan, qochish yoki jangging.
5) ijtimoiy harakat- Jamiyatdagi ijtimoiy jarayonlarning namoyon boʻlishi.
Bulardan tashqari, inson aql-zakovati hamda axborot jarayonlari bilan bogʻliq
boʻlgan goyaviy, maʼnaviy koʻrinishdagi harakat shakllari ham mavjud. Ijtimoiy
harakatlar jamiyatdagi o'zgarishlar va xatti-harakatlarning eng muhim shakllaridir.
Ular quyidagilarga bo'linadi:
1. Ijtimoiy reformalar Muayyan ijtimoiy tizimni yaxshilash maqsadida
amalga oshiriladigan o'zgarishlar. Masalan, ta'lim, sog'liqni saqlash yoki mehnat
qonunlarini yangilash.
2. Inqilobiy harakatlar Asosiy ijtimoiy, iqtisodiy yoki siyosiy tizimlarni
tubdan o'zgartirishga qaratilgan harakatlar. Tarixiy misollar sifatida Fransiya
inqilobi yoki Rossiya inqilobi.
3. Mannanlik harakati Jamiyatda adolat va tenglikni ta'minlash uchun
kurash. Bu qizlar va ayollar huquqlarini himoya qilish yoki irqiy tenglik uchun
bo'lishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
369
4. Ekologik harakatlar Atrof-muhitni muhofaza qilish va ekologik
barqarorlikka erishishga qaratilgan harakatlar. Misol sifatida, tabiiy resurslarni
asrash va global isish bilan kurash.
5. Qarshi harakatlar Ijtimoiy o'zgarishlarga qarshi chiqqan harakatlar.
Ularning maqsadi mavjud ijtimoiy tartiblarni saqlab qolishdir.
Tafakkur — fikrning harakati, informatsion harakat, gʻoyaning harakati,
maʼnaviy harakati, xayoliy harakat. va boshqalar shular jumlasiga kiradi.
Harakatning eng sodda shakli mexanik harakat boʻlib, uning manbai tashqi taʼsirda,
harakat murakkab shakllarining mayabai esa ichki aloqadorliklarda- ʻQadimdan
harakat va uning manbalari haqida turli konsepsiyalar ilgari surilgan. Harakatni
olamning asosiy mohiyati deb qarash Avestovya taʼkidlangan. Qadimgi Misr,
Bobil, Xitoy, Hindiston, Yunoniston olimlari harakatning mohiyatiga oid maxsus
asarlar yozishgan. Ular harakatning xususiyatlari, shakllari, manbai haqidagi ilk
gʻoyalarni ishlab chiqishgan. Ayrim faylasuflar esa harakatning mavjudligini ham
inkor etgan. Eleylik Zenon harakatning yoʻqligini oʻzining "Axill va toshbaqa",
"Dixatomiya", "Uchayotgan kamon oʻqi" kabi mashhur aporiyalarnda isbotlashga
uringan.
Sharq falsafasida esa Forobiyning falsafiy risolalarida bu muammo
mukammal asoslab berilgan. Yangi davr falsafasida Gegel harakatning mohiyatini
formal mantiq vositasida ifodalash mumkin emasligi, uni faqatgina dialektik
mantiq doirasidagina izohlash mumkinligini taʼkidlagan. Harakatni tushuntirishda
harakatning moddiy tashuvchisi, manbai haqidagi gʻoyalar muhim ahamiyatga ega.
Ingliz olimi J. Toland (1670—1722) harakatni materiya bilan bogʻlab tushuntiradi.
Uning fikricha, harakatsiz materiya boʻlmaganidek, materiya ham harakatsiz
boʻlishi mumkin emas. Bu fikr materialistik falsafaning asosiy tamoyiliga aylandi.
Harakatning moddiy tashuvchisi tushunchasi harakat oʻz-oʻzicha mavjud
emas, u har doim "nimaningdir" harakati, "nimaningdir" oʻzgarishi degan maʼnoni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
370
bildiradi. Oʻsha "nima" harakatning moddiy tashuvchisi boʻladi. U harakat
shakllarini ajratib koʻrsatishda taʼkidlab oʻtildi. Gʻoyaviy shakldagi harakatlar
toʻgʻrisida gap borganda "harakatning moddiy tashuvchisi" tushunchasi oʻz
maʼnosini yoʻqotadi. Uning oʻrnini "harakatlanuvchi sistema" tushunchasi
egallaydi. Bunday sistema moddiy yoki maʼnaviy shaklda boʻlishi mumkin. Inson
tafakkuri, axborotlar sistemasi, maʼnaviy sistema, gʻoyaviy sistema va shahrik.
maʼnaviy shakldagi harakatlanuvchi sistemaga misol boʻlishi mumkin.
Harakatning manbai haqida gapirganda mutafakkirlar qadimdan ziddiyatlarni
nazarda tutishadi. Ichki ziddiyatlar harakatning ichki manbaidir. Ayrim olimlar
tashqi turtkini yoki dastlabki turtkini harakat manbai deb bilishadi. Ularning
fikricha, olamda abadiy sokinlik hukmron boʻlib, keyin dastlabki turtki tufayli u
harakatga kelgan. Aslida. voqelik harakatsiz boʻlishi mumkin emas, u doimo
harakatda, oʻzgarishda. Bu oʻzgarishlar ichki va tashqi ziddiyatlar tufayli amalga
oshadi. Ibn Sino jism bir joyda va bir paytning oʻzida harakatda ham, sukunatda
ham boʻlmaydi, harakat ziddiyatlidir va uning natijasidir, deb koʻrsatgan edi.
Ziddiyatlar jismni harakatga keltiradi, shu maʼnoda har qanday harakatning manbai
ziddiyatdadir. Harakat shakllari borliqdagi oʻzaro aloqadorliklarning namoyon
boʻlishidir. Oʻzaro aloqadorlik moddiy va maʼnaviy shakllarda boʻladi va olamning
yaxlitligini taʼminlaydi. Moddiy dunyoning asosida 4 xil — gravitatsion,
elektromagnit, kuchli va kuchsiz yadroviy oʻzaro aloqa-dorliklar yotadi.
Aloqadorliklar esa qoʻshilib fazo va vaqt strukturasini tashkil etadi. Harakat yoki
harakatlanuvchi sistema xoh moddiy koʻrinishda, xoh maʼnaviy koʻrinishda
boʻlishidan qatʼi nazar, olamning oʻzgarishi va rivojlanishi asosida yotadi.
XULOSA:
Harakat — mavjudlik boʻlsa, harakatsizlik-sokinlik — yoʻqlikka
mos keladi. Shu sababli harakat borliqning adabiy va mutlaq xususiyati, sokinlik
esa oʻtkinchi va nisbiy xususiyati deb hisoblanadi. Quyidan yuqoriga boʻladigan
harakat rivojlanish deyiladi, aksi regressiv harakatdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
371
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Nasriddin Burhonov - "Harakat nazariyasi"
2. A. Khamidov - "Harakat va uning mohiyati"
3. Sh. Gafurov - "Harakat va uning qonuniyatlari"
4. R. Muminov - "Jismoniy tarbiya va harakat"
5. L. Saidova - "Harakat psixologiyasi"
6. A. Karimov - "Harakat va uning turlari"
7. M. Raxmanov - "Tashqi harakatlarni boshqarish"
8. D. Tashpolatov - "Dinamik harakatlar"
9. O. Zokirov - "Harakat rivojlantirish strategiyalari"
10. A. Ishankulov - "O'qitishda harakatning roli"
