https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
361
JONLI VA JONSIZ TABIAT
SHAHRISABZ DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI PEDAGOGIKA
FAKULTETI BOSHLANGʻICH TAʼLIM YOʻNALISHI 3- BOSQICH TALABASI
BARATOVA XUSHNOZA
Annotatsiya: Ushbu maqolada tabiatning ikki asosiy tarkibiy qismi — jonli
va jonsiz tabiat haqida so‘z yuritiladi. Jonli tabiatga odamlar, hayvonlar,
o‘simliklar va mikroorganizmlar kirsa, jonsiz tabiatni suv, havo, tuproq, tog‘
jinslari kabi tabiiy omillar tashkil etadi. Maqolada ularning o‘zaro bog‘liqligi,
tabiat muvozanatini saqlashdagi o‘rni hamda inson faoliyatining bu omillarga
ta’siri yoritiladi. Shuningdek, ekologik muvozanatni saqlash va tabiatni asrash
bo‘yicha tavsiyalar ham beriladi.
Kalit soʻzlar; Tabiat, jonli tabiat, jonsiz tabiat, o‘simliklar, hayvonot olami,
ekotizim, tirik organizmlar, atmosfera, suv manbalari, tuproq, tog‘ jinslari,
biologik xilma-xillik, tabiat muvozanati, inson va tabiat, ekologiya, atrof-muhitni
muhofaza qilish.
Tabiat inson yashashi, rivojlanishi va turmush tarzi uchun asosiy muhit bo‘lib
xizmat qiladi. U ikki asosiy qismdan iborat: jonli va jonsiz tabiat. Bu ikki unsur
bir-biri bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, birining holati ikkinchisiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Jonli tabiat deganda tirik mavjudotlar — odamlar, hayvonlar,
o‘simliklar, bakteriyalar va zamburug‘lar tushuniladi. Jonsiz tabiat esa tirik
bo‘lmagan omillarni — havo, suv, tuproq, tog‘ jinslari, quyosh nuri kabi
elementlarni o‘z ichiga oladi.
Jonli tabiat: Tirik organizmlarning xilma-xilligi
Jonli tabiatni tashkil qiluvchi asosiy guruhlar quyidagilardan iborat:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
362
Odamlar — ijtimoiy mavjudot bo‘lib, tabiatga faol ta’sir ko‘rsatadi. Insonlar
tabiatdan oziq-ovqat, xom ashyo, dori-darmon va boshqa ko‘plab ne’matlarni
oladi.
Hayvonlar — quruqlikda, suvda va havoda yashovchi turli xil hayvonlar
ekologik muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular o‘simliklar bilan
oziqlanadi,
ayrimlari
esa
boshqa
hayvonlar
bilan
oziqlanadi
(yirtqichlik).O‘simliklar — kislorod ishlab chiqarish, tuproqni mustahkamlash va
boshqa
jonli
mavjudotlar
uchun
oziq
manbai
bo‘lib
xizmat
qiladi.Mikroorganizmlar — ko‘zga ko‘rinmas, lekin ekologik jarayonlarda muhim
ahamiyatga ega mavjudotlar bo‘lib, ular chirish, parchalash, azot aylanishi kabi
jarayonlarda qatnashadi.Har bir tirik organizm o‘z hayoti davomida atrof-muhit
bilan doimiy aloqada bo‘ladi, energiya almashinadi va moddalar aylanishiga hissa
qo‘shadi.
Jonsiz tabiat: Asosiy tarkibiy qismlar va ularning roliJonsiz tabiat tabiatdagi
tirik mavjudotlarga yashash muhitini yaratib beradi. U quyidagi elementlardan
iborat:
Havo (atmosfera) — kislorod, azot, karbonat angidrid kabi gazlar
aralashmasidan iborat. Kislorod hayvon va odamlar nafas olishi uchun zarur,
karbonat angidrid esa o‘simliklar fotosintezi uchun muhim.
Suv — barcha tirik organizmlar hayoti uchun zarur. Suv ichish, oziqlanish,
moddalarning hujayra ichida ko‘chishi va termoregulyatsiyada asosiy omil
hisoblanadi.
Tuproq — o‘simliklarning o‘sishi, mikroorganizmlarning yashashi uchun
asosiy muhitdir. Tuproq tarkibida mineral moddalar, suv, havo va tirik organizmlar
mavjud bo‘ladi.Quyosh nuri — asosiy energiya manbai bo‘lib, o‘simliklar
fotosintez jarayonida quyosh nuridan foydalanadi. Bu jarayon orqali butun oziq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
363
zanjiri boshlanadi.Tog‘ jinslari va minerallar — insonlar tomonidan qurilish,
sanoat va texnologiyada ishlatiladigan xom ashyolardir.
Jonsiz tabiat unsurlari bir-biri bilan chambarchas bog‘langan: masalan, suv
bilan havo harorati o‘zgarishi tuproq unumdorligiga ta’sir qiladi.
Jonli va jonsiz tabiat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
Jonli va jonsiz tabiat bir butun tizim sifatida faoliyat yuritadi. Bu tizim
ekotizim deb ataladi. Ekotizimda har bir unsur muayyan vazifani bajaradi.
Masalan, o‘simliklar quyosh nurini yutib, kislorod ishlab chiqaradi, hayvonlar esa
kisloroddan foydalanib, karbonat angidrid chiqaradi. Mikroorganizmlar esa
organik moddalarning parchalanishini ta’minlaydi va tuproq unumdorligini
oshiradi.Bunday bog‘liqlikda biror unsur izdan chiqsa, butun tizim muvozanati
buziladi. Masalan, suv tanqisligi o‘simliklar qurishiga, bu esa hayvonlarning
oziqsiz qolishiga olib keladi. Shuningdek, havo ifloslanishi inson salomatligiga,
o‘simlik va hayvonlarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Inson faoliyatining tabiatga ta’siri.
Zamonaviy davrda inson faoliyati tabiatga katta ta’sir o‘tkazmoqda. Sanoat
rivoji, transport vositalarining ko‘pligi, chiqindilarning ko‘payishi natijasida
ekologik muammolar yuzaga kelmoqda. Quyidagilar insonning tabiatga salbiy
ta’siriga misol bo‘la oladi:
Atmosferaning ifloslanishi — avtomobillar, fabrikalar va zavodlar
chiqindilari havo sifatini yomonlashtiradi.
Suv resurslarining kamayishi — suvning isrof qilinishi va ifloslanishi ichimlik
suvi tanqisligini yuzaga keltiradi.
O‘rmonlarning kesilishi — o‘simlik va hayvonot dunyosining kamayishiga,
tuproq eroziyasiga sabab bo‘ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
364
Biologik xilma-xillikning yo‘qolishi — ayrim hayvon va o‘simlik turlari
butunlay yo‘q bo‘lib ketmoqda.
Shu sababli tabiatni muhofaza qilish, ekologik madaniyatni oshirish, qayta
tiklanadigan resurslardan foydalanishga o‘tish dolzarb masalaga aylangan.
Xulosa
:
Tabiat — inson hayotining asosi. Jonli va jonsiz tabiat o‘zaro bog‘langan
yagona tizim bo‘lib, har bir unsurning ahamiyati beqiyosdir. Inson tabiatni
muhofaza qilishi, unga g‘amxo‘rlik bilan yondashishi orqali o‘z kelajagini asraydi.
Atrof-muhitni saqlash — faqat hukumat yoki ekologlar emas, balki har bir
shaxsning burchidir. Faqat tabiat bilan uyg‘unlikda yashabgina barqaror
rivojlanishga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — Toshkent:
Ma’naviyat, 2008.
2. “Biologiya” darsligi, 6–9-sinflar uchun. — Toshkent: O‘qituvchi
nashriyoti, so‘nggi nashr.
3. Tursunov S., Rahimov A. Ekologiya asoslari. — Toshkent: Fan, 2017.
4. O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 1–10-jildlar. — Toshkent: 2000–2005.
5. Mustafoqulov M. Tabiat va inson: o‘zaro ta’sir va muvozanat. —
Samarqand: Zarafshon, 2020.
6. “Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi
Qonuni, 2013-yil 9-dekabr.
7. www.eco.gov.uz — O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya vazirligi rasmiy
sayti.
