https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
283
QADIMGI G‘ARB VA SHARQ MUTAFAKKIRLARINING FUQAROLIK
JAMIYATI HAQIDAGI QARASHLARI
Jumaniyazov Bekzod Ochilovich
Urganch innovasiyon universiteti Ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi
dotsenti,
Sabanova Nilufar Baxodir qizi
UrDU mustaqil tadqiqotchisi.
Annotatsiya. Ushbu maqolada qadimgi G‘arb (Platon, Aristotel, Siseron) va
Sharq (Konfutsiy, Farobiy, Ibn Sino, Al-G‘azoliy) mutafakkirlarining fuqarolik
jamiyati haqidagi qarashlari tahlil qilinadi. Muallif ularning qarashlarini
solishtirgan holda, jamiyat va davlat o‘rtasidagi o‘zaro munosabat, inson
erkinligi, axloqiylik va qonun ustuvorligi kabi tamoyillarni o‘rganadi.
Qarashlarning zamonaviy talqini orqali fuqarolik jamiyatining hozirgi
shakllanishiga qanday ta’sir ko‘rsatgani yoritiladi.
Annotation.This article
analyzes
the views of the thinkers of the ancient West
(Plato, Aristotle, Cicero) and the East (Confucius, Pharaoh, Ibn Sino, Al-Ghazali)
on civil society. Comparing their views, the author explores such principles as the
interaction between society and the state, human freedom, morality and the rule of
law. Through a modern interpretation of the views, it is illuminated how it has
influenced the current formation of civil society.
Аннотация. В данной статье анализируются взгляды мыслителей
Древнего Запада (Платон, Аристотель, Цицерон) и Востока (Конфуция,
Фарабия, Ибн Сино, Аль-Газали) на гражданское общество. Сопоставляя их
взгляды, автор исследует такие принципы, как взаимодействие общества и
государства, свобода человека, мораль и верховенство закона. Через
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
284
современную интерпретацию взглядов выясняется, как они повлияли на
нынешнее формирование гражданского общества.
Kalit so‘zlar. Fuqarolik jamiyati, qadimgi mutafakkirlar, Platon, Aristotel,
Farobiy, Konfutsiy, davlat va jamiyat, axloq, erkinlik.
Keywords. Civil society, ancient thinkers, Plato, Aristotle, Pharisee,
Confucius, state and society, morality, freedom.
Ключевые слова. Гражданское общество, античные мыслители,
Платон, Аристотель, фарисей, Конфуций, государство и общество, мораль,
свобода.
Fuqarolik jamiyati tushunchasi insoniyat tarixining qadimgi davrlaridanoq
shakllanib kelgan. Har bir sivilizatsiyada davlat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro
aloqalarni tartibga solish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlash, ular
faolligini oshirishga qaratilgan g‘oyalar ilgari surilgan. Ayniqsa, qadimgi G‘arb va
Sharq mutafakkirlarining fikrlari hozirgi zamon fuqarolik jamiyati nazariyasining
shakllanishiga katta hissa qo‘shgan.
Qadimgi Yunoniston va Rim faylasuflari fuqarolik jamiyatiga oid masalalarni
davlat tuzilmasi, erkinlik va qonun ustuvorligi bilan bog‘liq holda ko‘rib
chiqqanlar. Ulardan biri – Platon (mil. avv. 427–347) "Davlat" asarida adolatli
jamiyatni ideal holatda tasvirlagan. Unga ko‘ra, fuqarolar jamiyatda o‘z tabaqasiga
mos faoliyat bilan shug‘ullanishi kerak, bu esa tartib va barqarorlikni ta’minlaydi
Aristotel (mil. avv. 384–322) esa fuqarolik jamiyatini davlatning ajralmas
qismi sifatida tushungan. Uning fikricha, inson tabiatan “ijtimoiy mavjudot” (zoon
politikon) bo‘lib, u faqat jamiyatda yashab, o‘z tabiati va maqsadlarini ro‘yobga
1
Platon. Davlat. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2004.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
285
chiqaradi. Aristotel davlat shakllarini tahlil qilib, eng maqbul shakl sifatida
“politeya” – ko‘pchilik tomonidan boshqariladigan davlatni tan oladi
Rim faylasufi Siseron (mil. avv. 106–43) esa "Respublika" asarida jamiyatda
qonun va axloqning ustuvorligini asoslab bergan. Unga ko‘ra, “xalq bu – qonun
asosida birlashgan odamlar yig‘indisi” bo‘lib, bu fuqarolik jamiyatining asosiy
tamoyiliga aylangan
Sharq mutafakkirlarining fuqarolik jamiyati haqidagi qarashlari asosan adolat,
insonparvarlik, axloq va hokimiyatning xalq oldidagi mas’uliyatiga asoslangan.
Konfutsiy (mil. avv. 551–479) o‘zining axloqiy-falsafiy qarashlarida “li” –
ya’ni urf-odat va marosimlar orqali ijtimoiy tartibni saqlashga katta ahamiyat
bergan. Unga ko‘ra, jamiyat adolatli boshqaruv orqali rivojlanadi, hukmdor esa
xalq oldida axloqiy javobgarlikka ega
Farobiy (870–950) o‘zining "Fozil shahar ahli" asarida davlat va jamiyat
o‘rtasidagi munosabatlarni ideal holatda tahlil qiladi. Uning fikricha, fozil shahar
– bu axloqiy barkamol insonlar boshqaruvida bo‘ladigan jamiyatdir. U fuqarolik
jamiyatining rivojini ilm, axloq, hamkorlik va taraqqiyot bilan bog‘lagan
Ibn Sino ham Farobiy ta’sirida jamiyat va davlat o‘rtasidagi muvozanatga
urg‘u bergan. U jamiyatni insoniyat taraqqiyotining negizi deb hisoblagan va
insonning baxt-saodati shu jamiyatdagi ahil munosabatlarga bog‘liq deb
hisoblagan.
2
Aristotel. Siyosat. Moskva: Nauka, 1983.
3
Siseron. Respublika. Moskva: Nauka, 1995.
4
Konfutsiy. Lun Yuy – Suhbatlar va mulohazalar. Pekin: Sinologiya markazi, 2000.
5
Abu Nasr Farobiy. Fozil shahar ahli haqida. Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1993.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
286
Al-G‘azoliy (1058–1111) esa hokimiyat va axloqiylikni uyg‘unlashtirish
tarafdori bo‘lib, hukmdorning adolatsizligi fuqarolarning isyoniga olib kelishini
tan olgan. U jamiyatni axloqiy barkamollik orqali isloh qilish mumkinligini ilgari
surgan
Qadimgi G‘arb mutafakkirlari jamiyatni asosan davlatning ijtimoiy va siyosiy
mexanizmlari orqali tartibga solishni taklif etgan bo‘lsa, Sharq allomalari jamiyatni
axloqiy-me’yoriy jihatdan boshqarishga urg‘u bergan. G‘arbda fuqarolik jamiyati
tushunchasi qonun ustuvorligi va shaxs erkinligi bilan bog‘liq bo‘lsa, Sharqda esa
bu tushuncha ma’naviyat, adolat va ijtimoiy birdamlik bilan uyg‘unlashgan.
Zamonaviy fuqarolik jamiyati ham aynan mana shu qadimiy qarashlar asosida
shakllanmoqda. Bugungi demokratik jamiyatlarda davlat va jamiyat o‘rtasidagi
aloqalar, nodavlat tashkilotlar, fuqarolik faolligi – barchasi qadimgi G‘arb va Sharq
donishmandlarining merosiga tayanadi.
Qadimgi G‘arb va Sharq mutafakkirlarining fuqarolik jamiyati haqidagi
qarashlari har xil tarixiy, madaniy va ijtimoiy sharoitda shakllangan bo‘lsa-da, ular
jamiyat barqarorligi va taraqqiyoti uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Bugungi kunda bu qarashlarni o‘rganish va amaliyotga tadbiq etish, fuqarolik
jamiyatini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Platon. Davlat. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2004.
2. Aristotel. Siyosat. Moskva: Nauka, 1983.
3. Siseron. Respublika. Moskva: Nauka, 1995.
6
Al-G‘azoliy. Nasihat ul-muluk. Tehron: Diniy meros markazi, 2005.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
287
4. Konfutsiy. Lun Yuy – Suhbatlar va mulohazalar. Pekin: Sinologiya
markazi, 2000.
5. Abu Nasr Farobiy. Fozil shahar ahli haqida. Toshkent: G‘afur G‘ulom
nashriyoti, 1993.
6. Ibn Sino. Siyosat risolasi. Toshkent: Fan, 2001.
7. Al-G‘azoliy. Nasihat ul-muluk. Tehron: Diniy meros markazi, 2005.
