https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
179
HAYOTNI SUG‘URTALASH TURLARI KLASSIFIKATSIYASI
Yuldashev Nuriddin Toshmurzayevich –
Qarshi Xalqaro Universiteti
e-mail: ntyu4002@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada hayotni sug‘urtalashning asosiy turlari:
muddatli, umrbod, aralash, universal, o‘zgaruvchan va universal o‘zgaruvchan
sug‘urta turlarining tuzilmasi, afzallik va kamchiliklari, moliyaviy
rejalashtirishdagi o‘rni yoritilgan. Sug‘urta turlarining investitsiya vositasi
sifatida qo‘llanilishi, shuningdek, ularning moslashuvchanlik darajasi, risk
darajasi va soliq imtiyozlari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: Hayotni sug‘urtalash, muddatli sug‘urta, umrbod sug‘urta,
aralash sug‘urta, universal hayot sug‘urtasi, o‘zgaruvchan sug‘urta, investitsiya
va jamg‘arma, sug‘urta risklari, soliq imtiyozlari, moliyaviy rejalashtirish
CLASSIFICATION OF LIFE INSURANCE TYPES
Annotation (in English): This article explores the main types of life
insurance: term, whole life, endowment, universal, variable, and variable universal
insurance. It highlights their structures, advantages and disadvantages, and their
role in financial planning. The article also analyzes the use of these insurance types
as investment tools, as well as their level of flexibility, risk, and tax benefits.
Keywords: Life insurance, term insurance, whole life insurance, endowment
insurance, universal life insurance, variable insurance, investment and savings,
insurance risks, tax benefits, financial planning.
Hayotni sug‘urtalashning ikki turi mavjud:
Jamg‘arma to‘plashni nazarda tutmaydigan hayotni sug‘urtalash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
180
Jamg‘arma to‘plash imkonini beruvchi hayotni sug‘urtalash
Birinchi turga
— hayotni muayyan muddatga sug‘urtalash polisi (inglizcha:
Term Life Insurance
), ya’ni vaqtinchalik hayotni sug‘urtalash polisi kiradi.
Bu turdagi sug‘urtalash bo‘yicha sug‘urta kompaniyasi sug‘urta muddati
davomida sug‘urtalanuvchining vafoti sodir bo‘lsa, polisda belgilangan summani
foyda oluvchiga (benefitsiarga) to‘lashi shart. Agar sug‘urta muddati tugasa va
sug‘urtalanuvchi hayot bo‘lsa, unda sug‘urta badali mijozga qaytarilmaydi.
Hayotni muayyan muddatga sug‘urtalash — bu hayotni sug‘urtalashning eng
arzon shaklidir. U faqatgina himoyani ta’minlaydi, lekin jamg‘aruv xususiyatiga
ega emas.
Hayotni muayyan muddatga sug‘urtalashning quyidagi turlari mavjud:
oddiy, hech qanday maxsus shartlarsiz muddatli sug‘urta polisi;
-
yangilanuvchi muddatli sug‘urta polisi (Renewable Term Life
Insurance);
-
konvertatsiya qilinuvchi (ya’ni o‘zgartiriluvchi) polis;
-
kamayuvchi sug‘urta qoplamasiga ega polis;
-
guruh bo‘yicha muddatli hayot sug‘urtasi polisi.
Oddiy muddatli sug‘urta polisi
ma’lum bir yillik muddatga (masalan, 1 yil,
5 yil, 10 yil yoki 65 yoshgacha) tuziladi.
Yangilanuvchi sug‘urta polisi
esa sug‘urta oluvchiga o‘z xohishiga ko‘ra,
avvalgi shartlar asosida sug‘urta muddatini uzaytirish imkonini beradi.
Konvertatsiya qilinuvchi polisi
esa sug‘urta oluvchiga bu polisini doimiy
(umrbod) hayot sug‘urtasi yoki boshqa bir turdagi sug‘urtaga aylantirish imkonini
beradi.
Oddiy muddatli sug‘urta polisi eng arzon tur hisoblanadi, biroq uning qiymati
sug‘urtalanuvchining yoshi oshgani sayin ko‘tariladi. Shu sababli 60 yosh va undan
katta yoshdagi shaxslar uchun bunday polislar ancha qimmatga tushadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
181
Kamayuvchi qoplama bilan sug‘urta polisi
— bu polis bo‘yicha butun
muddat davomida sug‘urta badallari miqdori bir xil bo‘ladi, ammo to‘lanadigan
kompensatsiya summasi muddat o‘tgan sari kamayib boradi.
Yangilanuvchi polis
biroz qimmatroq bo‘lishiga qaramay, sug‘urta
oluvchiga doimiy sug‘urtalanganlik kafolatini beradi. U oddiy, kamayuvchi yoki
boshqa shaklda tuzilgan bo‘lishi mumkin va hayotni sug‘urtalashga ehtiyoji borlar
uchun yaxshi tanlov bo‘lishi mumkin.
Muddatli sug‘urta turini tanlashda uni qarz majburiyatlari bilan bog‘lash
mumkin. Masalan,
ipoteka qarzi bilan bog‘langan hayotni sug‘urtalash
— bu
kamayuvchi qoplama bilan muddatli sug‘urta turidir. Sug‘urtalanuvchining vafoti
yuz bersa, uning qolgan ipoteka qarzini sug‘urta kompaniyasi to‘lab beradi.
Moliyaviy majburiyatlarga asoslangan sug‘urta
esa kredit shartnomasi
asosida qoldiq qarzlarni qoplash uchun xizmat qiladi. Bunday polislarni tanlashda
ehtiyot bo‘lish lozim, chunki ba’zi sug‘urta kompaniyalari ularga haddan tashqari
yuqori badallar belgilaydi. Ayrim hollarda bu turdagi polislarni vijdonsiz sug‘urta
agentlari mijozlarga kuch bilan sotishga urinadilar.
Aslida, bunday polislarni sotib olishdan qochgan ma’qul. Agar sizda muddati
tugaganda qarzlarni to‘lash rejalashtirilgan bo‘lsa,
kamayuvchi qoplamali polis
— yaxshiroq yechim bo‘lishi mumkin.
Ish beruvchilar uchun
guruh bo‘yicha muddatli hayot sug‘urtasi
ham
mavjud bo‘lib, odatda u eng arzon sug‘urta turi sanaladi. Biroq bunday sug‘urta
rejasi ko‘chma emas. Ya’ni, agar siz ish joyingizni o‘zgartirsangiz, bu sug‘urtani
o‘zingiz bilan olib ketolmaysiz.
Umrbod hayot sug‘urtasi (Whole Life Insurance):
Nomidan ko‘rinib turibdiki, bu polis butun umr davomida sug‘urtani
kafolatlaydi
va
unda
jamg‘arma
elementi
mavjud.
Sug‘urta badallari yo‘qolmaydi, balki saqlanib boradi va jamg‘ariladi. Ushbu
jamg‘armalar odatda
naqd pul qiymati (Cash Value)
deb nomlanadi. Bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
182
mablag‘lar sug‘urta kompaniyasi tomonidan o‘lim holatidagi to‘lovlarni
ta’minlash uchun jamg‘ariladi.
Bunday polis bo‘yicha:
sug‘urtalanuvchining ishonchli shaxslari (benefitsiarlari) u vafot etganda
to‘lovni oladi;
yoki polis egasi istalgan vaqtda polisni to‘xtatib, naqd pul shaklida o‘z
sarmoyasini qaytarib olishi mumkin.
Ushbu turdagi sug‘urtaning asosiy afzalligi — agar sug‘urta badallari
muntazam to‘lanib borsa, kompaniya har qanday holatda ham kafolatlangan
minimal to‘lovni amalga oshiradi.
Ammo bu juda
qimmat shartnoma
bo‘lib, asosiy kamchiligi —
moslashuvchan emas
:
Bir marta badalni o‘tkazib yuborsangiz, siz to‘lov olmay qolasiz;
Kontrakt shartlarini o‘zgartirib bo‘lmaydi.
Bu kafolat evaziga to‘lanadigan narxdir. 1980-yillargacha aynan shu turdagi
kontraktlar mavjud bo‘lgan.
Hayotni sug‘urtalashning butun umrga mo‘ljallangan turlari singari
, bu
sug‘urta ham turli variantlar va xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Ko‘pchilik
odamlar doimiy sug‘urta badallarini har yili to‘lab borish orqali umr bo‘yi
sug‘urtalanadi (doimiy to‘lov bilan umrboqiy sug‘urta). Muqobil variant sifatida
umrboqiy sug‘urta polislarini belgilangan yillar davomida bir xil miqdorda to‘lov
qilgan holda sotib olish mumkin, bu holda belgilangan muddat tugagach, polise
to‘liq to‘langan hisoblanadi (cheklangan to‘lov davriga ega umrboqiy sug‘urta),
yoki bir martalik to‘lov orqali (bir martalik to‘lov bilan hayotni sug‘urtalash)
rasmiylashtirish mumkin. G‘arb mamlakatlarida bunday bir martalik to‘lovli
sug‘urtalar keng qo‘llanilmasa-da, ular sarmoya qilishning soliqdan ozod usuli
sifatida jozibador bo‘lishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
183
Muddati belgilangan hayotni sug‘urtalash bilan taqqoslaganda
,
umrboqiy sug‘urta aniq ustunlikka ega – unda sug‘urta badallari yig‘ilib boradi va
soliq solinmaydi, sug‘urtalanuvchi hayotda bo‘lishi yoki bo‘lmasligidan qat’i
nazar. Bu polis butun umr davomida sug‘urta himoyasini ta’minlaydi. Biroq, har
bir to‘langan dollar hisobiga eng katta sug‘urta to‘lovi aynan muddati belgilangan
sug‘urtada olinadi. Bundan tashqari, umrboqiy sug‘urtadagi naqd pul yig‘ilishi
bo‘yicha yillik daromad darajasi o‘rtacha 5–8% ni tashkil qiladi, bu esa ko‘pincha
boshqa moliyaviy vositalarga investitsiya qilish orqali olinadigan daromaddan past
bo‘ladi. Shu sababli, ayrim moliyaviy maslahatchilar arzonroq muddati
belgilangan sug‘urta polislarini sotib olib, tejab qolingan mablag‘larni boshqa
moliyaviy vositalarga investitsiya qilishni tavsiya etadilar.
Bu sug‘urta turi
biznesni himoya qilish
uchun foydali bo‘lishi mumkin,
chunki biznes egalaridan biri vafot etsa, qolgan sheriklarning umumiy biznes
kelajagi xavf ostida qolishi mumkin. Sug‘urta orqali olingan kompensatsiya
biznesni saqlab qolishning quyidagi to‘rt alternativasini amalga oshirishga yordam
beradi: merosxo‘rlarni biznesga jalb qilish, tashqi odamni biznesga kiritish,
biznesni merosxo‘rlarga sotish yoki ulardan biznesni sotib olish.
Aralash (yoki endowment) sug‘urtasi
1980-yillarning boshlarida hayotni
sug‘urtalashning yangi shakli sifatida paydo bo‘lib, yuqorida ko‘rib chiqilgan ikki
turdagi sug‘urtaning xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtirdi. Bu – ma’lum bir
muddatga mo‘ljallangan, lekin muddat oxiriga yetib borilganda yig‘ilgan
mablag‘larni qaytarish imkonini beruvchi sug‘urtadir (endowment period). Bunda
sug‘urtalanuvchi, agar u shartnoma muddati tugagunga qadar hayot bo‘lsa, barcha
to‘langan badallarni foizli daromad bilan qaytarib oladi. Agar u vafot etsa – poliste
ko‘rsatilgan sug‘urta summasi benefisiarga to‘lanadi.
Umrboqiy sug‘urtadagi kabi,
aralash sug‘urtada
ham naqd pul qiymati
(Cash Value) va shartnoma muddatidan oldin bekor qilingan taqdirda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
184
qaytariladigan qiymat (Cash Surrender Value) ko‘rsatiladi. Qolgan hisobdagi
mablag‘ga esa (Cash Value) odatda
kamida 4% daromad stavkasi
kafolatlanadi.
So‘nggi yillarda bu sug‘urta turiga boshqa yig‘imchi sug‘urtalar shakllaridan
olingan ba’zi
qo‘shimcha imkoniyatlar
qo‘shildi, masalan, baxtsiz hodisa tufayli
o‘lim holatida kompensatsiya miqdorini oshirish. Biroq, bu holatda qo‘shimcha
badal yig‘im qismiga kiritilmaydi va to‘lov bosqichi tugashi bilan yo‘qoladi.
Shunga qaramasdan,
aralash sug‘urta hayotni sug‘urtalashning eng qimmat
turi
bo‘lib qolmoqda.
Aralash sug‘urta shartnomalari Ukrainada va u yerda faoliyat yuritayotgan
xorijiy sug‘urta kompaniyalari orasida eng keng tarqalgan mahsulot hisoblanadi.
Universal hayot sug‘urtasi (Universal Life Insurance)
Universal hayot sug‘urtasi — bu hayotni sug‘urtalashning keng tarqalgan
shakli bo‘lib, u doimiy hayot sug‘urtasi xususiyatlarini saqlab qolgan, ammo naqd
pul qiymatining har bir birligiga nisbatan ko‘proq daromad keltiruvchi tur
hisoblanadi. Aslida, universal sug‘urta — bu vafot etganlik uchun sug‘urta to‘lovi
bilan birga, soliqdan ozod bo‘lgan jamg‘aruv hisoblariga ega bo‘lgan muddatli
sug‘urta bilan birlashtirilgan mahsulotdir. Bu sug‘urta turi quyidagi jihatlari bilan
doimiy sug‘urtadan ajralib turadi:
-
Harajatlar tarkibining to‘liq ochiqligi;
-
Naqd pul qiymatida yuqori daromadlar;
-
Sug‘urta miqdori va to‘lovlar hajmini moslashtirish
imkoniyati;
-
Sug‘urta egasi uchun moslashuvchanlik.
Universal sug‘urta polisini xarid qilgan odam, doimiy yoki aralash
(endowment) sug‘urtasiga ega bo‘lganlarga qaraganda o‘z xarid qilayotgan
mahsuloti haqida ancha ko‘proq ma'lumotga ega bo‘ladi. Universal sug‘urta
sotilishida barcha xarajatlar (komissiyalar, xizmat haqi, real sug‘urta qiymati) aniq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
185
ko‘rsatiladi. Boshqa sug‘urtalar, aksincha, ko‘pincha faqat sug‘urta mukofoti
(to‘lovi) miqdorini aytib o‘tadi.
Quyida
universal hayot sug‘urtasi
,
o‘zgaruvchan hayot sug‘urtasi
, va
universal o‘zgaruvchan hayot sug‘urtasi
turlarining
taqqoslovchi jadvali
keltirilgan. Jadval sizga bu sug‘urta turlarini asosiy xususiyatlari bo‘yicha tezda
solishtirishga yordam beradi:
Mezon
Universal
hayot
sug‘urtasi (UL)
O‘zgaruvchan
hayot sug‘urtasi
(VL)
Universal
o‘zgaruvchan
hayot sug‘urtasi
(UVL)
Sug‘urta muddati Umrbod
Umrbod
Umrbod
Naqd pul qiymati
Mavjud, o‘sadi
Mavjud,
lekin
investitsiyaga
bog‘liq
Mavjud,
indeks
asosida o‘sadi
Daromad kafolati
Kafolatlangan
minimal
daromad
(4–5%)
Yo‘q,
daromad
bozor natijalariga
bog‘liq
Pastga tushishdan
himoyalangan,
lekin
daromad
cheklangan
Investitsiyani
boshqarish
Kompaniya
boshqaradi
Sug‘urta
egasi
fondlarni tanlaydi
Sug‘urta
egasi
tanlaydi,
lekin
indeksga
bog‘langan
Moslashuvchanlik
Juda
yuqori
(badallar
va
sug‘urta
miqdori
o‘zgaradi)
O‘rta
(faqat
investitsiyalash
imkoniyati)
Yaxshi
darajada
moslashuvchanlik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
186
Sug‘urta
to‘lovi
miqdori
Moslashtiriladi
Kafolatlangan
minimal miqdor,
lekin o‘zgarishi
mumkin
Kafolatlangan
minimal to‘lov +
indeksga
bog‘langan qism
Risk darajasi
Past
Yuqori
(investitsiya xavfi
sug‘urta egasida)
O‘rtacha
(foyda
cheklangan, zarar
chegaralangan)
Soliqqa
doir
afzalliklar
Naqd
qiymat
daromadi soliqdan
ozod
Naqd
qiymat
daromadi
soliqdan ozod
Soliqdan
ozod
investitsiya o‘sishi
Likvidlik
(mablag‘ni olish)
Ha, qisman olish
yoki
qarz
olish
mumkin
Ha,
lekin
investitsiya
risklariga bog‘liq
Ha,
indeksli
jamg‘armalardan
Asosiy
foydalanuvchilar
Moslashuvchanlikni
va
past
riskni
xohlovchilar
Yirik daromadni
maqsad
qilgan
investorlar
O‘rtacha risk va
boshqaruvni
istaganlar
Sug‘urta badallari maxsus
jamg‘arma hisob raqamiga
tushadi. Sug‘urta
kompaniyasi bu hisobdan:
-
sug‘urta xarajatlarini;
-
komissiyalarni;
-
xizmat haqlarini ushlab qoladi.
Qolgan mablag‘ga bozor stavkalari asosida
foiz hisoblanadi
, bu stavka
odatda kamida
4–5%
bo‘lib, o‘zgaruvchan bozor sharoitida ham kafolatlanadi.
Masalan, 1989-yil boshida universal hayot sug‘urtasi polislariga yillik
8–10%
daromad
berilgan. Shu bois, ko‘plab investorlar bu sug‘urtani
soliqdan
himoyalangan investitsiya shakli
sifatida ko‘rishadi.
Sug‘urta jamg‘arma hisobidan mablag‘ni:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
187
•
qisman yechib olish
;
•
qarz sifatida olish
mumkin.
Ammo yechilgan mablag‘lar
soliqqa tortiladi
va ba'zida
penaltiga
ham duch
kelishi mumkin. Doimiy yoki aralash sug‘urtalar bunday imkoniyatni bermaydi.
Universal sug‘urta egasi jamg‘arma hisobidagi mablag‘ni garovga qo‘yib qarz
olish huquqiga ega. Kredit foizi odatda past bo‘lib,
8%
atrofida, lekin bu foizdan
jamg‘arma hisobiga to‘lanadigan minimal foiz (masalan, 4–5%) ayirib,
faqat 2–
4%
haqiqiy foiz to‘lanadi.
Universal hayot sug‘urtasining afzalliklari
:
1.
Agar jamg‘arma hisobida yetarli mablag‘ bo‘lsa,
badallarni
vaqtincha to‘lamaslik yoki kamaytirish mumkin
. Polisa faqat hisobda
mablag‘ tugagandagina bekor qilinadi.
2.
Sug‘urta badali —
real sug‘urta qiymatiga mos
(ya'ni,
polisdagi sug‘urta miqdori – jamg‘arma hisobi qoldig‘i).
3.
Ko‘plab qo‘shimcha imkoniyatlar mavjud:
-
Sug‘urta to‘lovini moslashtirish (kapital bilan yoki holda);
-
Sug‘urta miqdorini oshirish yoki kamaytirish;
-
Baxtsiz hodisada o‘lim bo‘lsa, sug‘urta to‘lovini ikki baravarga
oshirish;
-
Nogironlikda qo‘shimcha to‘lov;
-
Birinchi manfaatdor shaxs (masalan, turmush o‘rtog‘i) vafot
etganida to‘lov.
Ammo bu sug‘urta turi
Yevropa sug‘urta kompaniyalarida kam uchraydi
,
chunki uni yuritish qimmat va faqat yirik kompaniyalar uchun imkonli.
O‘zgaruvchan hayot sug‘urtasi (Variable Life Insurance)
Bu tur — universal sug‘urtaning bir ko‘rinishi bo‘lib, ikki asosiy farq mavjud:
1.
Sug‘urta egasi
jamg‘arma hisobidagi mablag‘larni o‘zi
investitsiya qiladi
,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
188
2.
Minimal daromad kafolatlanmagan
.
Bu sug‘urta yuqori daromad olish imkoniyatini beradi, ammo
investitsiyalarning muvaffaqiyatsizligi —
naqd pul qiymatini pasaytiradi
, bu esa
sug‘urta miqdorini kamaytiradi
. Sug‘urta miqdori odatda o‘lim holatida
kafolatlangan
minimal miqdordan pastga tushmaydi
.
Jamg‘arma hisoblari odatda fondlar bilan ishlaydi (qimmatli qog‘ozlar, bozor
fondlari va h.k.). Egalar mablag‘ni bir necha fondlarga taqsimlay oladi va bozor
sharoitiga qarab o‘zgartiradi. Har qanday daromad soliqdan ozod bo‘ladi, to‘lovlar
ham soliqsiz meros bo‘lib o‘tadi. Bu tur asosan
sug‘urta qobig‘iga o‘ralgan
investitsiya vositasi
sifatida ko‘riladi.
Universal o‘zgaruvchan hayot sug‘urtasi (Universal Variable Life
Insurance)
Bu — universal va o‘zgaruvchan sug‘urtaning
gibrid
shakli. Uni ba’zida
indeksga asoslangan investitsiya sug‘urtasi (Index Equity Insurance)
deb
atashadi. Jamg‘arma hisobidagi mablag‘lar
"S&P 500" indeksiga kiritilgan
kompaniyalarning aksiyalariga
investitsiya qilinadi.
Ammo:
•
Daromad yuqori bo‘lsa ham
, kompaniya uni
20% bilan cheklaydi
,
•
Daromad manfiy bo‘lsa
, siz
nol daromad
olasiz — zarar
ko‘rmaysiz.
Bu sug‘urta riski cheklangan va daromad potentsiali yuqori bo‘lgan
investitsiya sug‘urtasi turidir.
