https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
3
O‘ZBEKISTON RAQAMLI XIZMATLAR SEKTORINING
IQTISODIYOTDAGI O‘RNI: NAZARIY ASOSLAR VA RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
A.B. Aliqulov –
Qarshi xalqaro universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya: Maqolada raqamli xizmatlar sektorining O‘zbekiston
iqtisodiyotidagi o‘rni va rivojlanish bosqichlari nazariy jihatdan tahlil qilingan.
2010–2023 yillar statistik ko‘rsatkichlari asosida sektorning iqtisodiy o‘sishga
ta’siri baholangan. Raqamli xizmatlarning makroiqtisodiy jarayonlardagi
funksiyasi, bevosita va zanjirli ta’sir mexanizmlari yoritilgan hamda soha
samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: raqamli xizmatlar, raqamli iqtisodiyot, iqtisodiy o‘sish, yalpi
YaIM, elektron to‘lovlar, statistika, iqtisodiy samaradorlik.
THE ROLE OF THE DIGITAL SERVICES SECTOR IN UZBEKISTAN’S
ECONOMY: THEORETICAL FOUNDATIONS AND STAGES OF
DEVELOPMENT
Abstract: This article provides a theoretical analysis of the role and stages
of development of the digital services sector in the economy of Uzbekistan. Based
on statistical indicators for the period 2010–2023, the sector’s impact on economic
growth is assessed. The macroeconomic functions of digital services, including
their direct and indirect (multiplier) effects, are examined. The study also proposes
scientifically grounded recommendations aimed at increasing the efficiency of the
sector.
Keywords: digital services, digital economy, economic growth, gross
domestic product (GDP), electronic payments, statistics, economic efficiency.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
4
Kirish
So‘nggi yillarda global miqyosda raqamli texnologiyalarning jadal
rivojlanishi natijasida iqtisodiyotning turli tarmoqlarida raqamli xizmatlar sektori
alohida strategik yo‘nalish sifatida shakllanmoqda. Jahon banki, Xalqaro
telekommunikatsiya ittifoqi (ITU) va boshqa yetakchi tashkilotlarning tahlillariga
ko‘ra, raqamli xizmatlar sektori iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, bandlikni
oshirish va xizmatlar eksportini rivojlantirishda muhim rol o‘ynamoqda.
O‘zbekiston Respublikasi ham “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi
doirasida raqamli iqtisodiyot va ayniqsa raqamli xizmatlar sektorini
rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda. Xususan, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari, elektron to‘lov tizimlari, elektron hukumat xizmatlari, onlayn bank
tizimlari kabi yo‘nalishlar iqtisodiy jarayonlarda faol ishtirok eta boshladi.
Mazkur maqolada raqamli xizmatlar sektorining iqtisodiyotdagi nazariy
o‘rni, asosiy tarkibiy yo‘nalishlari va O‘zbekistondagi rivojlanish bosqichlari tahlil
qilinadi. Shuningdek, ushbu sektorni kompleks baholash uchun ilmiy yondashuvlar
va xalqaro tajribalar ham yoritiladi.
Method
Tadqiqotda statistik tahlil, deskriptiv usul, evolyutsion bosqichlar bo‘yicha
taqqoslash, shuningdek, ICT indikatorlari asosida sektorni iqtisodiy o‘sish bilan
bog‘lovchi nazariy asoslar yoritilgan. 2010–2023 yillar oralig‘idagi real statistik
ma’lumotlar asosida tahlil amalga oshirilgan.
Natijalar
Raqamli xizmatlar sektori - bu axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
(AKT) vositalari asosida ko‘rsatiladigan xizmatlar majmuasini anglatadi. U odatda
uch asosiy yo‘nalishni qamrab oladi:
- infratuzilmaviy xizmatlar (internet, mobil aloqa, keng polosali tarmoqlar),
- raqamli platforma xizmatlari (elektron hukumat, onlayn savdo, elektron
bank va to‘lov tizimlari),
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
5
- raqamli kontent xizmatlari (onlayn ta’lim, media, axborot bazalari).
Ushbu sektorning o‘ziga xos xususiyati – u boshqa barcha iqtisodiy
tarmoqlar uchun “raqamli transformatsiya vositasi” sifatida xizmat qiladi. Ya’ni,
raqamli xizmatlar sog‘liqni saqlashdan tortib transportgacha, bankdan tortib
qishloq xo‘jaligigacha bo‘lgan sohalarda xizmat sifati, tezligi va shaffofligini
oshirish imkonini beradi.
Jahon amaliyotida raqamli xizmatlar sektori ko‘pincha AKT xizmatlari bilan
birgalikda baholanadi. Xalqaro telekommunikatsiya ittifoqi (ITU) tavsiyasiga
ko‘ra, raqamli xizmatlar sektori quyidagi asosiy ko‘rsatkichlar bilan o‘lchanadi:
o
Internet foydalanuvchilari soni (% aholidan),
o
Keng polosali tarmoqlar soni,
o
Mobil aloqa abonentlari,
o
E-xizmatlar soni va ulardan foydalanish darajasi,
o
Raqamli to‘lovlar hajmi va soni.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda bu sektor jadal rivojlanmoqda. Xususan,
“Elektron hukumat” portalining faoliyati, Humo va UzCard to‘lov tizimlarining
kengayishi, onlayn bank va elektron savdo xizmatlarining keng ommalashishi
ushbu sektorning muhim tarkibiy qismlarini tashkil etadi.
№
Yil
Internet
foydalanuvchilari
(%)
Mobil aloqa
abonentlari (mln)
Elektron to'lovlar
hajmi (trln so'm)
1
2010
18
15,3
0,3
2
2011
22
17
0,5
3
2012
27
18,5
0,8
4
2013
32
20,2
1,2
5
2014
38
22,1
1,9
6
2015
44
23,5
3,2
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
6
7
2016
50
24,8
4,8
8
2017
58
25,1
6,7
9
2018
65
25,3
8,1
10
2019
71
26
10,2
11
2020
77
27,4
13
12
2021
82
28
16,5
13
2022
87
28,3
19,7
14
2023
90
28,5
22,3
1-jadval: Raqamli xizmatlar sektori statistikasi (2010–2023)
1-rasm: Internet foydalanuvchilarining ulushi (2010-2023y)
Internet foydalanuvchilari ulushi yil sayin izchil oshgan, 2010 yildagi 18%
dan 2023 yilda 90% gacha yetgan.
1
Muallif tomonidan ochiq ma’lumotlar asosida tuzilgan
2
Muallif tomonidan tuzilgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
7
2-rasm: Mobil aloqa abonentlari soni (2010-2023y)
Mobil aloqa abonentlari sezilarli o‘sishni ko‘rsatgan - 15 milliondan 28
milliongacha. Mobil aloqa abonentlari sezilarli o‘sishni ko‘rsatgan - 15 milliondan
28 milliongacha.
3-rasm: Elektron to‘lovlar hajmi (2010-2023y)
Elektron to‘lovlar hajmi 0.3 trln so‘mdan 22.3 trln so‘mgacha keskin o‘sgan
- bu sektorning real iqtisodiy faolligini isbotlaydi.
3
Muallif tomonidan tuzilgan
4
Muallif tomonidan tuzilgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
8
Muhokama
O‘zbekistonda raqamli xizmatlar sektorining shakllanishi 2010-yillardan
boshlab bosqichma-bosqich rivojlanib keldi. Dastlab, bu jarayon asosan internet va
mobil aloqa infratuzilmasini kengaytirish bilan boshlangan bo‘lsa, keyinchalik
elektron to‘lovlar, davlat xizmatlari va onlayn bank tizimlarining kengayishi bilan
yanada jadallashdi.
1-bosqich (2010–2014): infratuzilmaviy asos yaratish
Ushbu davrda asosiy e’tibor keng polosali internet tarmoqlari va mobil aloqa
qamrovini kengaytirishga qaratildi. Internet foydalanuvchilari ulushi 18%dan
38%gacha o‘sdi. Mobil aloqa abonentlari 15 milliondan ortdi. Bu bosqichda
xizmatlarning raqamli shaklga o‘tishi endi boshlangan edi.
2-bosqich
(2015–2018):
xizmatlar
raqamlashtirilishi
va
elektron
to‘lovlarning kirib kelishi
Bu yillarda Click, PayMe, UzCard kabi elektron to‘lov tizimlari joriy etildi
va faoliyatini kengaytirdi. Internet foydalanuvchilari ulushi 50% dan oshdi,
elektron to‘lovlar hajmi esa 3 trillion so‘mdan yuqorilab ketdi.
3-bosqich (2019–2023): integratsiya va raqamli xizmatlar eksploziv o‘sishi
“Raqamli O‘zbekiston–2030” strategiyasining qabul qilinishi bilan sektor
rivojlanishida yangi bosqich boshlandi. My.gov.uz, Humo, Soliq, E-auksion
platformalari, Davlat xizmatlari agentligi portallari faol joriy etildi. Bu yillarda
internet foydalanuvchilari 90%ga yetdi, elektron to‘lovlar hajmi esa 22 trillion
so‘mdan oshdi.
Bu bosqichlar orqali ko‘rinadiki, raqamli xizmatlar sektori O‘zbekiston
iqtisodiyotida infratuzilmadan to iqtisodiy samaradorlikkacha bo‘lgan evolyutsion
yo‘lni bosib o‘tdi.
Raqamli xizmatlar sektori zamonaviy iqtisodiyotda innovatsion drayver
sifatida maydonga chiqmoqda. Bu sektorning iqtisodiyotga ta’siri quyidagi uch
asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘ladi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
9
1. To‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtisodiy ta’sir
Raqamli xizmatlar sektori yalpi ichki mahsulot (YaIM) tarkibida xizmatlar
bo‘limining o‘sishini rag‘batlantiradi. O‘zbekistonda bu sektorning to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ta’siri telekommunikatsiya, IT xizmatlari va elektron moliyaviy xizmatlar
ulushi orqali ko‘rinadi. Masalan, 2023 yilda AKT sohasining YaIMdagi ulushi
2,5% atrofida baholangan
2. Zanjirli ta’sir
Raqamli xizmatlar boshqa sohalarda mahsuldorlikni oshirishga xizmat
qiladi:
Elektron davlat xizmatlari - korrupsiyani kamaytiradi
Raqamli to‘lov tizimlari - moliyaviy inklyuzivlikni oshiradi
Onlayn savdo platformalari - ichki bozorni kengaytiradi
3. Innovatsion transformatsiya vositasi sifatida
Raqamli xizmatlar iqtisodiyotda yangi ish o‘rinlari yaratadi (freelance, IT,
fintech) va ishbilarmonlik muhitini o‘zgartiradi. Bu orqali u ijtimoiy-iqtisodiy
barqarorlikni mustahkamlaydi. ITU va WEF hisobotlariga ko‘ra, raqamli xizmatlar
o‘sishini 10%ga oshirish mamlakat YaIM o‘sishini o‘rtacha 1.5–2.0%ga
tezlashtiradi.
Xulosa
Raqamli xizmatlar sektori zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismiga
aylanib bormoqda. Mazkur maqolada sektorning nazariy asoslari, uning
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi rivojlanish bosqichlari hamda iqtisodiy o‘sishga
ko‘rsatgan ta’siri tahlil qilindi. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, raqamli
xizmatlar sektori makroiqtisodiy barqarorlik, xizmatlar sohasi kengayishi,
moliyaviy inklyuzivlik va davlat xizmatlarining shaffofligini ta’minlashda muhim
omil hisoblanadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki:
5
www.stat.uz
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
10
2010–2023 yillar davomida internet foydalanuvchilari 18% dan 90% gacha
o‘sdi;
Elektron to‘lovlar hajmi 0.3 trln so‘mdan 22 trln so‘mga yetdi;
Mobil aloqa abonentlari soni 28 milliondan oshdi;
Shu bilan birga, raqamli xizmatlarning yalpi iqtisodiy samaradorligi hali
to‘liq o‘lchanmagan.
Mazkur holat quyidagi ilmiy-amaliy tavsiyalarni ilgari surishga asos bo‘ladi:
Raqamli xizmatlar samaradorligini baholovchi indikatorlar tizimini ishlab
chiqish:
YaIMga nisbatan raqamli xizmatlar ulushi, foydalanuvchilar soni, xizmatdan
foydalanish chastotasi, xizmat sifati va vaqt tejalishi (effektivlik) kabi
ko‘rsatkichlar tizimli yuritilishi lozim.
Sohaga oid empirik baholash va modellashtirish tizimini joriy etish:
ARDL, VAR yoki boshqa ekonometrik modellar asosida raqamli xizmatlar
sektorining iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri muntazam o‘rganib borilishi zarur.
Raqamli xizmatlar sektorida innovatsion texnologiyalar (blokcheyn, AI) ni
joriy etish:
xizmatlar sifati, ishonchliligi va shaffofligini oshirish orqali iqtisodiy
samaradorlik kuchayadi.
Adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmoni. 2020-yil 5-oktabr, PQ–6079-son.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi.
Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari sohasi statistik ma’lumotlari.
3. Xalqaro telekommunikatsiya ittifoqi (ITU). Measuring Digital
Development: Facts and Figures 2023.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
11
4. Jahon banki. Digital Economy for Central Asia. Washington, DC, 2021.
5. Uzcard rasmiy sayti – Elektron to‘lovlar statistikasi.
6. Click. Elektron to‘lov tizimlari statistikasi va hisobotlari. https://click.uz
7. WEF (World Economic Forum). Global Competitiveness Report: Digital
Transformation Readiness. 2023.
8. Romer, P. M. (1990). “Endogenous Technological Change.” Journal of
Political Economy, 98(5), S71–S102.
9. Solow, R. M. (1957). “Technical Change and the Aggregate Production
Function.” Review of Economics and Statistics, 39(3), 312–320.
9. Kurpayanidi, K.I., & Ilyosov, J.M. (2022). “Raqamli iqtisodiyotning
zamonaviy holati va uni rivojlantirish yo‘llari.” Iqtisodiyot va ta’lim, 2(54), 45–50.
