https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
382
ANTROPONIMLARNING O’RGANILISHI HAQIDA QISQACHA
O’RGANISH.
Abdushukurova Sevara
Termiz davlat universiteti O’zbek filologiyasi fakulteti 4-bosqich 521-guruh
talabasi
Annotatsiya:Ushbu maqolada antroponimlarning o'rganilishi hamda ba'zi
bir dostonlardan antroponimlarga na'munalar keltirib uni tahlil qilish haqida
masalalar yoritiladi.
Kalit so’zlar:”Malikayi ayyor” dostoni, tilshunoslik, antroponim, antroponim
chastotasi, morfologik xususiyati o’z qatlam, o’zlashgan qatlam
.
Antroponimiya global miqyosda lingvistik, tarixiy va madaniy ob'ektivlar
orqali ko'rib chiqiladi, ko'plab madaniyatlarning nomlash tizimlari va ularning til
evolyutsiyasiga ta'siri bo'yicha keng qamrovli tadqiqotlar olib boriladi. Sharq
mumtoz adabiyoti va xalq og‘zaki ijodida mavjud bo‘lgan antroponimlar xalqning
etnik-madaniy
atributlari,
tarixiy
ahamiyati
va
urf-odatlarini
o‘zida
mujassamlashtirganini kuzatishga alohida e’tibor qaratiladi. “Malikayi ayyor”
dostonidagi antroponimlarning leksik-semantik doirasini o‘rganish ushbu doston
tilining o‘ziga xosligini, o‘zbek onomastikasining keng tarixiy qatlamlarini, jahon
madaniy merosiga aloqadorligini ochib berishda muhim ilmiy ahamiyatga ega.
Antroponimlarning tuzilishi kitobning tegishli bobida ko‘rsatilgandek,
tayanch+boy formatida tuzilgan. Ko‘plab antroponimlar mavjud, jumladan,
“Qarg‘a bilan qo‘zichoq”da (29-bet) Ustaboy kulol (bu yerda kulol kulol degan
ma’noni bildiradi), “Qambarjon bilan Orzijon”da (164-bet) Arshinboy (o‘g‘ilning
ismi), “Vospiroxun”da (191-bet) Errayimboy, 3-betda Kirkinboy (5-bet) va
Tug‘irboy (3-bet) va “Egriboy va Tugriboy”dagi Egriboy (bu ikki o‘g‘il bolani,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
383
biri noto‘g‘ri ish bilan shug‘ullansa, ikkinchisi to‘g‘ri ish tutishini bildiradi) (337-
bet). Ikkinchi jildida “Besh qiz”da G‘ulomboy (5-bet), “Tuqliboy”da To‘ydiboy
(264-bet), “Gul bilan Sunbul (gul)”da Sobirboy (323-bet), “Quyoshli yerning dev
odami”da Halimboy (342-bet), “Quloqdek tug‘ilgan bola” (1-bet), Quloqboy (Sen
9-bet) 90), “Karimboy xizmatkor bilan” (107-bet), “Hotam”da Dodaboy, Jalolboy
va Nishonboy (295-bet), “Tulganboy”da Pardaboy (341-bet), “Ikki tabib”da (347-
bet) Yusufboy, “Birinchi sahifa”da Salimboy (107-bet) 369). Ertak
qahramonlariga nisbatan modal manipulyatsiyaning ahamiyati ular orqali
yetkaziladi. R.Qo‘ng‘uruv “Qiymat qo‘shimchalarining semantik va stilistik
xususiyatlari” asarida pastki qiymatni ifodalovchi guruhlar ikki asosiy tasnifga
bo‘linadi: erkak jinsini ko‘rsatuvchi shakllar (-boy, -jon, -bek, -qul) va ayol jinsi
so‘zlari bilan bog‘langan (-xon, -oy, gulbek, -bi-so‘) shakllari. Biroq, ular o'rtasida
o'ziga xos aloqa mavjud. Ba'zida ma'lum atamalar o'zlarining rollarida erkaklar va
ayollarni bildiruvchi so'zlarga qo'shilishi mumkin. O'g'il qo'shimchasiga yuqorida
aytib o'tilgan nuqtai nazarning kiritilishi gender munosabatlarini o'zgartiradi. Bu
qo‘shimcha doimiy ravishda erkak jinsli otlarga qo‘shiladi. –boy va –jon
qo‘shimchalari mavqe va unvonga oid gaplarda qo‘llaniladi. Qo‘shimchalar
ularning jamiyatdagi ijtimoiy mavqeiga taalluqli farqlarni ham bildiradi. Asl
kontekstda, bola tug'ilganda, ular ism bilan belgilanadi, keyin esa - o'g'il
qo'shimchasi qo'yiladi, erkak ma'nosi ustunlik qiladi. Yuqorida aytib o'tilganidek,
boshqa hollarda, u shaxsning maqsadiga erishish yo'lida suhbat hodisasi sifatida
xizmat qiladi. Bunday hollarda manipulyatsiyaga moyillik ifoda etilmaydi. Bu
xususiyat – bola qo‘shimchasining nutqda rasmiyatchilik ma’nosini bildirishini
ko‘rsatadi, bunga Ustaboy kulol (kulolchi) “Qo‘zi bilan qarg‘a” (29-bet) misolida
keltirilgan. Bunda “usta” leksema, “keramist” esa shaxsni bildiruvchi otdir.
O‘zbek madaniyatida usta yoki kulolchini unvon bilan belgilash kam uchraydi.
Binobarin, Ustaboy Kulol o'zining hissalari tufayli belgilandi. “O‘zbek xalq
ertaklari”ning birinchi jildidagi antroponimlarning asos+jon tarkibi “Orzijon va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
384
Qambarjon”da (164-bet) Qambarjon (o‘g‘il bola ismi) va Orzijon, “Erkajon”da
(224-bet) Erkajon va Rasuljon misolida keltirilgan. A.G‘ulomov kuzatgan –jon
qo‘shimchasi asosan tegishli otlarga qo‘shiladi. Hozirgi vaqtda u tez-tez o'z
ahamiyatini yo'qotadi va ota ismining farqlovchi belgisiga aylanadi. [3, 23] -jon
qoʻshimchasi odatda erkak jinsdagi shaxslarni bildiradi, oʻzbek ertaklarida ayol
qahramonlar vaqti-vaqti bilan “Qambarjonli Orzijon” qoʻshimchasi bilan
tugaydigan ismlarga ega boʻladi (164-bet), orzijon a ayol individual mavjud –jon
qo‘shimchasi erkak ma’nosiga qo‘shimcha ravishda ertak antroponimik tizimidagi
voqealar ketma-ketligidan hosil bo‘lgan ismlarni farqlash uchun qo‘llangan bo‘lsa,
“Erkajon”da erkak xarakteriga bog‘lanish Erkajon orqali ifodalangan bo‘lsa,
“Orzijon”da Qambarjon ismli va ehtirosli tushunchalar ifodalangan. va Qambarjon
asos + xon sifatida tuzilgan antroponimlar oʻzbek xalq ertaklarining [18] birinchi
jildida, jumladan, “Orzijon bilan Qambarjon”da (164-bet), Qoʻraxon (podshoh
nomi) “Qilichbotir”da (252-bet), “Askarxon”da (252-bet) Sakinaxon (kanizak
nomi) mavjud. “Bektimir Botir”da Odilxon (350-bet). Ikkinchi jild “Besh qiz”dagi
Karmotxon, Kumushxon, Adolatxon, Salomatxon (5-bet), “Qorasochxon”dagi
Korasochxon (245-bet), “To‘qliboy”dagi Kumirxon, Oyxon, Kunxon (264-bet),
Ahmadjon va Sultonk3-betdagi “Harlikxon” (3-bet)dan iborat. Uchinchi jildga
“Bo‘z bola”da Oytug‘dixon (68-bet), “Tuhmat to‘pi”da Xondarxon (120-bet),
“Yamoqchi va muhtoj”da Valixon (214-bet), “Kimyogar”da Xundorxon (279-bet),
“Ayoz”da Malikaxon (28-bet), Ashaxo‘mxon0, Ashaxo‘rxon, 28-bet. “Hotam”da
(295-bet), “Ziyodbotir”da Qamarxon (331-bet), “Tulganoy”da Muzaffarxon (341-
bet).
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, antroponimlar xalqning tarixiy-madaniy
merosining shaxsiy identifikatori ham, aks etishi ham, til taraqqiyoti ko‘rsatkichi
bo‘lib ham xizmat qiladi. Ularning lingvistik tadqiqotlari til va jamiyat o‘rtasidagi
uzviy bog‘liqlikni anglashda muhim ahamiyatga ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
385
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Abdullayev I. O‘zbek onomastikasi asoslari. – Toshkent: Fan, 1996. – 120-
b.
2.Abdurahmonov H. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1987.
– 232-b.
3.Ahmadjonov A. O‘zbek adabiyotida an’ana va novatorlik. – Toshkent: Fan,
1993. – 148-b.
4.Aliyev H. Tarixiy adabiyotlar tilining leksik xususiyatlari. – Toshkent: Fan,
1978. – 215-b.
5.Asqarov M. O‘zbek xalq eposi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1985. – 305-b.
