https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
379
TO‘LQIN HAYIT ASARLARIDA TEMURIY MALIKLAR OBRAZI
BADIIY TAHLILI.
Ziyadullayeva Marjona
Termiz davlat universiteti talabasi.
Ilmiy rahbar: Xamrayeva Muhayyo
Termiz davlat universiteti o‘qituvchisi PHD
O‘zbek adabiyotida tarixiy asarlari bilan o‘z kitobxonlarining sevimli
yozuvchisiga aylangan To‘lqin Hayit ijodida Amir Temur va Temuriylar davrining
ifodalanishi alohida o‘rin kasb etadi. O‘zbek adabiyotida tarixiy mavzularga
bag‘ishlangan asarlar har doim katta ahamiyatga ega bo‘lib kelgan. Shunday
sermahsul asarlaridan “Vafo malikasi”, “So‘nggi temuriy malika”, “Buyuk
salohiyat sohibi”, “Amir Temur xazinasi” va “Amir Temur haqida hikoyalar” kabi
asarlari aynan Temuriylar davrini yaxshi o‘rganishimizda dasturi amal vazifasini
bajaradi.
Yuqorida sanab o'tilgan barcha asarlarida temuriy malikalar juda chiroyli,
mazmunli va ohangdor jumlalar bilan tasvirlangan. Yozuvchining misol tariqasida
birgina “So‘nggi temuriy malika” hikoyasini oladigan bo'lsak, asar qahramoni,
ya'ni so‘nggi temuriy malika Sohibjamol obrazi har jabhada matonatli, sabr-toqatli
haqiqiy o‘zbek ayoli siymosida gavdalantirilgan. Sohibjamol obrazida
temuriylarga xos mardlik, qat'iyat, jasurlik va dovyuraklik belgilari o‘ziga xos
tarzda yoritilgan, bunday jihatlarini har bir suhbatlari, yohud tasviriy vositalar
orqali sezilarli tarzda ta'kidlanadi.
Hikoyaning har bir qismida Sohibjamolning xuddi "Vafo malikasi"
asaridagi O‘ljoy turkon oqadek vafodor yor ekanligiga amin bo‘lamiz. Har ikkala
temuriy malikalarda ham o‘ziga xos bo‘lgan vafodorlik, oilasiga bo‘lgan sadoqat
unsurlari bir xil juda chiroyli tasvirlanadi. Masalan, “So‘nggi temuriy malika"
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
380
asarida Sohibjamolning ruhiy holatini, yordamchi obrazlar orqali yanayam
obrazning mukamalligini kashf etadi. Asardagi Toshqon kofir qiyofasini
tasvirlashda bo'rttirib tasvirlangan tasviriy unsurlar asar mohiyatini qahramonlar
xarakteristikasini yanayam batafsil yoritgan. Sohibjamolning boshiga ne ne
sinovlar kelsa ham u aslo ortga chekinmadi, zero ortga qaytish Temuriylarga xos
emas edi. Qiyinchiliklar kelganda, Sohibjamol ayollik hissiyotlari bilan ko'ziga
dur kabi yogʻilgan yoshlarni artib, tezda o‘ziga kelib buyuk Temuriylar avlodidan
ekanligini yodga olib, shunga xos qat'iyatni o‘zida mujassam eta olgan obraz
sifatida qaraladi.
Ustoz To‘lqin Hayit tomonidan bu xususiyatlar tarix va zamonni uzviy
bogʻlaganligidan dalolat beradi. Negaki? O‘ljoy turkon va Sohibjamol zamonasi
orasida ancha muddat bo‘lishiga qaramasdan qadriyat va an'analari xalqona
ayollarga xos fazilatlar saqlanib qolgan. Masalan, Sohibjamol tomonidan
"Temuriy malikalar uchun xiyonat yotdir, begim! Shavkatli bobom boshida
tegirmon toshi o'ynaganida,pirlari Xorazm tomonlarga ketib jon saqlashni
buyurganlar. Biz ham bir muddat, bu kofirlar zamoni zavol topguncha, Afg‘on
tomonlarda jon saqlasak, degan o‘ydaman!" – dedi erim nima deydi " degan
mulohaza bilan, bir oz tortinib, iymanib..."
Hikoya voqealari 1930-yillarda bo‘lishiga qaramasdan, voqealar Temuriylar
davri bilan o‘zaro bog‘lanadi. Hikoyada nafaqat malikaning ayanchli taqdiri balki,
siyosiy tuzim bilan bog‘liq jarayonlar ham aks ettiriladi. O‘ttizinchi yillar
tuzumidan aziyat chekkan insonlar hayoti birgina sermazmun jumlalar orqali
yoritilgan. Ushbu hikoyada nafaqat o‘ttizinchi yillardagi siyosiy muhit, balki
Temuriylar sulolasiga xos sharaf va oriyat, ayol obrazining yuksak axloqiy qiyofasi
tasvirlangan.
1
.To‘lqin Hayit. “So‘nggi temuriy malika”. Hikoya. ziyo.uz, 2022 yil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
381
Hikoyadagi voqealar to'qima emas, balki tarixiy voqelikka asoslangan holda
tasvirlanadi. Bu esa ijodkorning o‘ziga xos uslubidan darak beradi.Ustoz To‘lqin
Hayitning hikoya va romanlarida malikalar taqdiri o‘ziga xos bir o‘zgacha tarzda
bayon etiladi. "Vafo malikasi" asarida ham O‘ljoy turkon va uning qizi
Sultonbaxtbegimlar ham temuriy malikalarga xos fazilatlar bilan gavdalanadi.
Malikalar nafaqat vatanparvar ayol, balki bir avlodning madaniy, ma'naviy axloqiy
belgilarini o‘zlarida mujassam etgan timsollar sanaladi.Ularning erkagu ayollarga
xos
fazilatlarini
uyg‘unlashtirgan
holda
tasvirlanishi
yozuvchining
yaratuvchanligidan darak beradi. Ustoz To‘lqin Hayitning asarlaridagi
malikalarning fidoyiligi, matonati,sabr-toqati va oilaga bo‘lgan muhabbati nafis
uslubda ochib berilgan.
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, ustoz To‘lqin Hayitning “So‘nggi
temuriy malika” hamda “Vafo malikasi” asarlari nafaqat adabiy asar, balki tarixiy
hujjat darajasidagi manba sifatida ham qimmatga egadir. Ularda milliy o‘zlik,
vatanparvarlik, ayol sha'ni va insoniylik fazilatlari alohida o‘rin olgan. Bu asarlari
orqali yozuvchi nafaqat o‘tmishdagi, umuman olganda bugungi kunda ham temuriy
ayollar malikalarga xos ruhiyatini, ma'naviy kuchini, matonatini ko‘rsata olgan.
Qolaverasa, bugungi kunda ham temuriy malikalarning izdoshlari jasoratli,
matonatli va vafodor ayol qizlarimiz yo’q emas, ular haqiqiy ajdodlarga munosib
avlodlardir.
