https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
323
REAKTIV QUVVATNI QOPLASH
Buxoro Davlat texnika unversitet Elektrenergetika kafedra magsitranti
Abdullayev A'zam Alisher o'g'li
Annotatsiya: Reaktiv quvvatni qoplash elektr energetika tizimlarida muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan jarayonlardan biridir. Elektr energiyasining samarali
yetkazilishi va tizimning barqaror ishlashi uchun reaktiv quvvatni boshqarish
zarur. Reaktiv quvvat elektr tarmoqlarida mavjud bo‘lgan va asosan magnit
maydonlarni hosil qilish uchun sarflanadigan quvvat turi hisoblanadi. U elektr
energiyasining haqiqiy ishlatiladigan qismidan farq qiladi va tizimda ortiqcha
bo‘lsa, energiya yo‘qotilishiga, transformator va uzatish liniyalarining haddan
tashqari issiqlanishiga olib keladi. Shu bois, reaktiv quvvatni to‘g‘ri boshqarish va
qoplash elektr tizimining samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Kalit so‘zlar: reaktiv quvvat, energiya, boshqaruv, elektr texnikasi, elektr
tarmoqlari, transformator, avtomatlashtirish, barqarorlashtirish.
Reaktiv quvvatni qoplashning asosiy maqsadi elektr tarmoqlarida kuchlanish
darajasini barqarorlashtirish va yo‘qotishlarni kamaytirishdir. Reaktiv quvvatning
ortiqcha miqdori tarmoqdagi voltajning pasayishiga sabab bo‘lib, bu esa elektr
jihozlarining noto‘g‘ri ishlashiga olib keladi. Shu sababli, tizimda reaktiv quvvatni
muvozanatlash uchun turli usullar qo‘llaniladi. Bu usullar orqali reaktiv quvvatni
kamaytirish yoki kerakli darajada ushlab turish mumkin bo‘ladi. Reaktiv quvvatni
qoplash uchun eng keng tarqalgan usullardan biri kondansatorlar tarmoqlaridan
foydalanishdir. Kondansatorlar reaktiv quvvatni manfiy yo‘nalishda ishlab
chiqaradi va shu tariqa tizimdagi ortiqcha reaktiv quvvatni kamaytirishga yordam
beradi. Kondansatorlar tarmoqdagi voltajni ko‘taradi va energiya yo‘qotilishini
kamaytiradi. Ularning o‘rnatilishi elektr energetika tizimining samaradorligini
oshiradi va jihozlarning xizmat muddatini uzaytiradi. Shuningdek, reaktiv quvvatni
boshqarishda induktorlar ham qo‘llaniladi. Induktorlar reaktiv quvvatni ijobiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
324
yo‘nalishda ishlab chiqaradi va tizimdagi voltajni pasaytirishga yordam beradi.
Induktorlar ko‘proq sanoat korxonalarida qo‘llaniladi, chunki ularning elektr
jihozlari ko‘pincha induktiv xarakterga ega bo‘ladi. Induktorlarning to‘g‘ri
tanlanishi va boshqarilishi reaktiv quvvatni muvozanatlashda muhimdir.[1]
Reaktiv quvvatni boshqarishning yana bir samarali usuli bu avtomatik reaktiv
quvvatni boshqarish tizimlaridir. Bu tizimlar tarmoqdagi reaktiv quvvatni doimiy
ravishda o‘lchab, kerakli darajada kondansatorlar yoki induktorlarni yoqib-
o‘chirish orqali voltajni barqarorlashtiradi. Avtomatik boshqaruv tizimlari energiya
samaradorligini oshirish bilan birga, tizimning barqaror va ishonchli ishlashini
ta’minlaydi. Reaktiv quvvatni qoplashda transformatorlarning roli ham katta.
Transformatorlarning o‘ziga xos reaktiv quvvati bo‘lib, ularni hisobga olish zarur.
Transformatorlarning reaktiv quvvatini boshqarish uchun maxsus qurilmalar va
usullar qo‘llaniladi. Bu esa tarmoqning umumiy reaktiv quvvat balansini
yaxshilashga xizmat qiladi.[2]
Zamonaviy elektr tarmoqlarida reaktiv quvvatni boshqarish uchun elektron
uskunalar, masalan, statik var kompensatorlari keng qo‘llaniladi. Ular tezkor javob
berish qobiliyatiga ega bo‘lib, tarmoqdagi o‘zgarishlarga moslashadi va reaktiv
quvvatni samarali tarzda boshqaradi. Bu uskunalar tarmoqning barqarorligini
oshiradi va energiya samaradorligini yaxshilaydi. Reaktiv quvvatni qoplash
jarayonida iqtisodiy omillar ham muhim ahamiyatga ega. Elektr tarmoqlarida
reaktiv quvvatni boshqarish orqali energiya yo‘qotishlari kamayadi, bu esa
xarajatlarni qisqartiradi. Shu bilan birga, tizimning samarali ishlashi korxonalar va
iste’molchilar uchun qulay sharoit yaratadi. Energiya samaradorligini oshirish
orqali ekologik ta’sir ham kamayadi. Reaktiv quvvatni qoplash tizimlarining
loyihalashtirilishi va ekspluatatsiyasi yuqori malakali mutaxassislar tomonidan
amalga oshirilishi lozim. To‘g‘ri tanlangan uskunalar va boshqaruv tizimlari elektr
tarmoqlarining samarali va ishonchli ishlashini ta’minlaydi. Shu bilan birga,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
325
reaktiv quvvatni boshqarish bo‘yicha doimiy monitoring va texnik xizmat
ko‘rsatish tizimning barqarorligini saqlashda muhimdir.[3]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, reaktiv quvvatni qoplash elektr energetika
tizimlarining samarali ishlashi uchun zarur bo‘lgan jarayon hisoblanadi. U elektr
tarmoqlarida kuchlanish barqarorligini ta’minlash, energiya yo‘qotishlarini
kamaytirish va jihozlarning xizmat muddatini uzaytirishga xizmat qiladi. Reaktiv
quvvatni boshqarishda kondansatorlar, induktorlar, avtomatik boshqaruv tizimlari
va zamonaviy elektron uskunalar keng qo‘llaniladi. Bu jarayonning muvaffaqiyati
tizimning barqarorligi, iqtisodiy samaradorligi va ekologik xavfsizligini
ta’minlashga bog‘liq. Shu bois, reaktiv quvvatni qoplash har bir elektr tarmog‘i
uchun ustuvor vazifa bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mirzaev, A. "Elektr energetikasida reaktiv quvvatni boshqarish usullari".
Toshkent: Ilm Ziyo, 2021.
2.
Karimov,
S.
"Elektr
tarmoqlarida
reaktiv
quvvatni
qoplash
texnologiyalari". Toshkent: Fan va Texnologiya, 2022.
3. Tursunov, J. "Energiya samaradorligini oshirishda reaktiv quvvatning roli".
Samarqand: SamDCh, 2020.
4. Rahimov, B. "Zamonaviy elektr tarmoqlarida reaktiv quvvatni boshqarish".
Toshkent: O‘zbekiston Elektr Energetikasi, 2023.
5. Islomov, D. "Elektr energetika tizimlarida kondansatorlar va induktorlar".
Buxoro: Buxoro Universiteti Nashriyoti, 2021.
6. Sobirov, N. "Reaktiv quvvatni avtomatik boshqarish tizimlari". Toshkent:
Texnologiya, 2022.
7. Yusupov, M. "Statik var kompensatorlari va ularning qo‘llanilishi".
Namangan: Namangan Davlat Universiteti Nashriyoti, 2023.
8. Qodirov, E. "Elektr tarmoqlarida reaktiv quvvatni qoplashning iqtisodiy
aspektlari". Toshkent: Iqtisodiyot va Texnika, 2020.
