https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
303
AMALGA OSHIRILGAN ISLOHOTLARI NATIJASIDA HUJJATLARNI
SOXTALASHTIRISH JINOYATLARINI OLDINI OLISH BO‘YICHA
OLIB BORILGAN ISHLAR SAMARASI
IBROHIMOV JASURBEK SHERMUHAMMADOVICH
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari bo‘yicha vakilining
(ombudsmanning) Andijon viloyatidagi mintaqaviy vakili, maxsus unvoni
podpolkovnik
ANNOTATSIYA: Bugungi kunga kelib, hujjatlarni soxtalashtirish bilan
bog‘liq bo‘lgan jinoyatlar sodir etilishi usullari o‘zgarganligi bu turdagi
jinoyatlarni fosh etish va tergov qilishda bir qator qiyinchiliklarni yuzaga keltirib
chiqarmoqda. Bizga ma’lumki bu turdagi jinoyatlar asosan davrlarga hamda
makonga qarab sodir etilish usullari turlicha bo‘lib o‘zgarib turadi.
Kalit so‘zlar: Hujjatlarni soxtalashtirish, Jinoyatning oldini olish, Elektron
hujjatlar, Islohotlar, Davlat xizmatlari, Elektron imzo, Murojaatlarni ko‘rib
chiqish tizimi, Arxiv tizimi, Raqamlashtirish, Yuridik hujjatlar xavfsizligi.
ASOSIY QISM
Hujjatlarni soxtalashtirishning turli xil ko‘rinishlari mavjud. Buni mavjud
tahlillar asosida ko‘radigan bo‘lsak, fuqarolik pasporti olish uchun, ishga kirish
uchun, chet davlatlari tomonidan berilgan diplomlarni haqiqiyligini tasdiqlovchi
nostrifikatsiya guvohnomalarini olish uchun, oliy o‘quv yurtlarini tamomlaganlik
haqidagi diplomlarni olish uchun, pensiya va nafaqa pullarini olish uchun, mavjud
jarimalarni to‘langanligi haqidagi to‘lov kvitansiyalarini olish uchun, turar joylarga
egalik qilish uchun va hokazo kabi usullari mavjud.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
304
Bu kabi jinoyatlarning yuqoridagi kabi turlari kelib chiqishi asosan
ma’muriy ish yuritishni hanuzgacha eski usullaridan foydalanib kelinayotgani
jinoyatchilarga o‘z maqsadlarini amalga oshirishda keng qo‘l keladi. Hozirda
davlatimiz rahbari tomonidan ma’muriy ish boshqarish usulini tubdan o‘zgartirish
bo‘yicha olib borayotgan islohotlari natijasida bu kabi jinoyatlarning sodir etilishi
o‘z-o‘zidan oldi olinishi kuzatilmoqda.
Jumladan, O‘zbekiston Respublikasining chegara hududlaridagi fuqarolar
davlatimiz mustaqilligiga qadar qo‘shni davlatlar hududlarida istiqomat qilib,
ushbu davrdagi amalda bo‘lgan tartib-qoidalar bo‘yicha yashash manzilini boshqa
davlat hududlariga ko‘chirib olishi natijasida O‘zbekiston Respublikasi o‘z
mustaqilligini e’lon qilib, ma’muriy-hududiy bo‘linishini amalga oshirganidan
so‘ng 1992 yil 2 iyul kuni “O‘zbekiston Respublikasi fuqaroligi to‘g‘risida”gi
qonunni qabul qildi. Bu qonun 1992 yil 10 iyuldan kuchga kirdi va o‘z-o‘zidan
qonun bo‘yicha u qabul qilingan kungacha O‘zbekiston Respublikasi hududida
ro‘yxat asosida yashab kelgan shaxslar O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari
hisoblanishi belgilab qo‘yildi.
Biroq, qonun qabul qilingan bo‘lsa-da, shu davrlarda qonun mazmun-
mohiyatini tushunib yetmagan yoki ish joyi borligi sababli ish joyidan ajralib
qolmaslik sababli boshqa davlat hududida ro‘yxatdan o‘tib yashab kelgan
fuqarolarning beparvoligi natijasida ularning O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi
degan maqomga ega bo‘lmay qolishiga sabab bo‘lgan.
Davlat o‘rtasidagi ma’muriy hududlar aniq belgilanib, chegaralar
mustahkamlanish boshlangan 1997–1998 yillardan so‘ng fuqarolar O‘zbekiston
fuqaroligini
qabul
qilishda
muammolarga
duch
kela
boshlagan.
Aynan shu davrda, fuqarolikni qabul qilish bo‘yicha insonlar huquqiy bilim
saviyasiga ega bo‘lmagan holda turli davlat idoralarida ishlovchi mansabdor
shaxslar orqali fuqarolik qabul qilish bo‘yicha turli iltimoslar qilishi natijasida
soxta hujjatlar tayyorlashga ehtiyojlar tug‘ila boshlagan. Bu ishlar o‘z navbatida,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
305
osongina hal etilmasligi sababli ayrim mansabdor shaxslar aralashuvi natijasida
kelib chiqishiga sharoit yaratilgan.
Tergov tizimida bu turdagi jinoyat ishlarini tergov qilinishi davomida shu
ayon bo‘lgan: birgina fuqarolik pasportini soxtalashtirib olish uchun dastlab
tug‘ilgan haqidagi guvohnoma soxta tayyorlanishi, so‘ng esa shaxsni haqiqatan
ham yashab kelganligini tasdiqlovchi mahalla fuqarolari yig‘inlari hamda arxiv
ma’lumotnomalari kabi boshqa hujjatlar ham soxtalashtirilishi kuzatilgan.
Bu o‘z navbatida bitta hujjatni olish bo‘yicha qilingan noqonuniy ish ortidan
bir necha hujjatning soxtalashtirilishi, natijada aybdor shaxslarning ortib ketishi,
shuningdek eng achinarlisi bu ishda davlat idoralarining mansabdor shaxslari
aralashganligidir.
Bu kabi jinoyatlar fuqarolik berish tartibi bo‘yicha amalga oshirilgan
islohotlar natijasida o‘z-o‘zidan sodir etilishi kamayishi kuzatilgan. Jumladan,
uzoq yillar davomida O‘zbekiston hududida yashab kelgan, biroq fuqarolik
pasportiga ega bo‘lmagan shaxslarning tegishli tartibda fuqarolik olishi bo‘yicha
olib borilgan ishlarda hamda fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etishni,
pasport rasmiylashtirish tartibini elektron tizimlarga o‘tkazilganligi va onlayn
tizimga o‘tkazilganligidan ham ko‘rish mumkin.
Xuddi shunday misol — fuqarolarning chet davlatlarda ishlab yoki yashab
kelgan davrida o‘sha davlatda jinoyat yoki boshqa huquqbuzarliklarni sodir etilishi
natijasida o‘sha davlatdan deportatsiya qilinishi davomida ham pasportlarga soxta
ma’lumotlar kiritish kabi jinoyatlar kelib chiqishiga sharoit yaratib bergan.
Bu kabi jinoyatlardan misollar keltiradigan bo‘lsak, ilgari deportatsiya
qilingan shaxs kelgusida takroran o‘sha davlatga borish maqsadida, tug‘ilganligi
haqidagi guvohnomasida ismi-sharifini o‘zgartirib olishi va shundan so‘ng
fuqarolik pasporti olish, bu jarayonda FHDYo bo‘limi mansabdor shaxslari tegishli
tartibda tekshiruvlar o‘tkazmasdan, o‘zgartirish maqsadini yashirib soxta
tug‘ilganlik haqidagi guvohnomalarni rasmiylashtirishi natijasida kelib chiqqanligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
306
yillar davomida jinoyat ishlari bo‘yicha olib borilgan tergov harakatlari davomida
kuzatilgan.
Jinoyatning bu usuli esa barcha davlatlarga kirish-chiqish davomida, shaxsiy
identifikatsiya kodlari joriy etilib, bu to‘liq ishga tushganligi natijasida o‘z-o‘zidan
hujjatlarni soxtalashtirishning bu usullarini yo‘qolishiga erishilgan.
Qolaversa, amaliyotda chet davlatlarda tahsil olgan fuqarolarimizga berilgan
diplomlarini O‘zbekiston Respublikasida qayta sinovdan o‘tganligi va
mutaxassisligi bo‘yicha faoliyat olib borishiga ruxsat beruvchi hujjatlarni
berilishida yuzaga kelgan talablarning o‘ta murakkabligi ham mazkur ruxsat
beruvchi hujjatni soxtalashtirishga sharoit yaratgan deb aytish mumkin.
Bu kabi holatlar aniqlanib, tergov davomida jinoyatning kelib chiqish
sabablari o‘rganilib, ushbu turdagi jinoyatni kelgusida oldini olish bo‘yicha bir
qator ishlar amalga oshirildi.
Jumladan, har takdim etilgan chet davlatlarda tahsil olgan shaxsning
davlatimiz hududida mutaxassisligi bo‘yicha faoliyat olib borishiga ruxsat
beruvchi hujjat u taqdim etilgan zahoti tegishli tartibda Vazirlar Mahkamasining
Davlat test markaziga so‘rov yuborish orqali tekshirish tizimini qat’iy amalga
kiritilishi hamda bu ruxsatni berish uchun o‘tkaziladigan sinovlardagi ayrim
to‘siqlarni olib tashlanishi ham jinoyatning bu usuliga chek qo‘yilishiga zamin
yaratdi.
XULOSA
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, ayrim turdagi hujjatlarni soxtalashtirish
jinoyatlari sodir etilishi tub ildizlariga nazar soladigan bo‘lsak, bularning kelib
chiqishiga hali-hanuz eskicha tartibda ishlash tizimining mavjudligi, arxiv
hujjatlari elektron shaklda to‘liq shakllantirilmaganligi natijasida yuzaga kelgan.
Hozirda davlatimiz rahbarining tashabbuslari bilan murojaatlarni ko‘rib
chiqish tizimidagi o‘zgarishlar, Davlat xizmatlari agentligining tashkil etilishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
307
hamda elektron imzo tizimining joriy etilishi ham hujjatlarni soxtalashtirish
jinoyatlari sodir etilishini oldini olishda juda katta omil bo‘lgan deb aytish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023-yil nashri.
3.
Normurodov B., Xolboyeva G. Huquq asoslari. – Toshkent: “IQTISOD-
MOLIYA”, 2021.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-sonli
Farmoni: “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonni rivojlantirish
strategiyasi”.
