https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
296
TERGOVCHI FAOLIYATIDA INSON HUQUQLARINI TA’MINLASH
TAMOYILLARI
SODIQOV NODIRBEK SOBURALIEVICH
Xo‘jaobod tumani IIB huzuridagi Tergov guruhi katta tergovchisi
ANNOTATSIYA: Tergovchi faoliyatida inson huquqlarini ta'minlash
tamoyillari, ayniqsa, jinoyatlarni tergov qilish jarayonida muhim o‘rin tutadi.
Ushbu tamoyillar, tergov jarayonida har bir shaxsning huquq va erkinliklariga
rioya qilishni ta'minlashni maqsad qilgan bo‘lib, jinoiy ishni tekshirishda inson
huquqlarining himoya qilinishini kafolatlaydi. Shuningdek, bu tamoyillar adolatli
va xolis tergov olib borilishiga, tergovchilarning professional va etik me'yorlarga
muvofiq ish tutishiga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Tergovchi faoliyati, Inson huquqlari, Huquqiy himoya, Tergov
tamoyillari, Adolat, Erkinlik, Xolislik, Etik me'yorlar
KIRISH
Tergovchi faoliyati jinoyatlarni tergov qilish va adolatni tiklash jarayonining
ajralmas qismidir. Ushbu jarayon nafaqat jinoiy ishni to‘g‘ri va samarali
tekshirishni, balki tergovning har bir bosqichida inson huquqlarini ta'minlashni
ham talab qiladi. Inson huquqlariga hurmat qilish, tergovchi faoliyatining barcha
jihatlarida adolatni, xolislikni, va qonuniylikni ta'minlash muhim tamoyillardan
biridir.
Tergovchi faoliyatida inson huquqlarini ta'minlash, har bir shaxsning
huquqlari va erkinliklarini himoya qilishni maqsad qiladi. Bu tamoyil, ayniqsa,
tergov jarayonida shaxsiy erkinliklarni cheklash, guvohlarni so‘roq qilish,
shubhalanuvchilarga nisbatan zaruriy choralar ko‘rish kabi holatlarda alohida
ahamiyat kasb etadi. Inson huquqlarini ta'minlash tamoyillari nafaqat xalqaro
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
297
huquqiy hujjatlar bilan belgilangan, balki mamlakatimizdagi milliy qonunchilikka
ham asoslanadi.
Shu sababli, tergovchilarning inson huquqlarini ta'minlashga doir bilim va
ko‘nikmalari, ularning professionallik darajasini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Bu
esa o‘z navbatida adolatli tergovlarni olib borishga, jinoyatlarni aniqlash va ularga
qarshi tegishli choralar ko‘rishga xizmat qiladi. Bunda, tergovchi faqat qonunlarni
emas, balki etik me'yorlarga ham amal qilishi kerak.
ASOSIY QISM
Tergovchi faoliyatida inson huquqlarini ta'minlash tamoyillari muhim o‘rin
tutadi, chunki tergovchilar jinoiy ishlarni tekshirishda adolatni ta’minlash, shaxsiy
erkinliklarni hurmat qilish va qonuniylikni saqlashga majburdirlar. Inson
huquqlarini ta'minlash, faqatgina amaldagi qonunlar bilan cheklanib qolmay, balki
ular uchun adolatli muomala va zaruriy himoyaning ta'minlanishini taqozo etadi.
Tergovchi faoliyatida muhim tamoyillardan biri — tinglovchilar yoki
shubhalanuvchilarni majburlash, tazyiq yoki zo‘ravonlikdan himoya qilishdir. Bu
tamoyil xalqaro huquq va milliy qonunchilikka asoslanadi, chunki har bir inson o‘z
huquqlarini mustaqil ravishda himoya qilish huquqiga ega. Tergov jarayonida
so‘roq qilish yoki guvohlarni tekshirishda ham, fuqarolarning huquqlari
buzilmasligi kerak.
Misol uchun, shubhalanuvchilarni jismoniy yoki ruhiy
tazyiqqa solish, ularning ixtiyoriy ravishda berilgan ma'lumotlarini olish yoki
yolg‘on guvohlar keltirish — bu barcha holatlar inson huquqlarini buzilishiga olib
keladi.
Bundan tashqari, tergovchi huquqni to‘liq va xolislik bilan ta’minlashi
lozim. Bu, o‘z navbatida, tergovchi tomonidan tergovda qatnashayotgan barcha
tomonlar (shubhalanuvchi, guvohlar, jabrlanuvchilar)ning teng huquqliligi va ular
bilan muomala etishda ehtiyotkorlikni talab etadi. Shu bilan birga, tergovchilarning
o‘rganish jarayonida jinoyatni aniqlash uchun adolatli usullarni qo‘llashlari zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
298
Buning eng yaxshi yo‘li – ishni faqat ishonchli dalillarga asoslab, qonunlar va
nizomlarga mos ravishda amalga oshirishdir.
Shu bilan birga, tergovchi tomonidan to‘plangan dalillarning qonuniyligi va
shubhasizligi ham inson huquqlarini himoya qilishning muhim qismi hisoblanadi.
Dalillarni noqonuniy usullar bilan yig‘ish yoki shubha ostiga olish, tergovchi
faoliyatining xolisligini va ishonchliligini buzadi. Tergovchi, faqatgina qattiq
qonuniy asoslarga tayanib, tergov jarayonini amalga oshirishi kerak.
Kreativ nuqtai nazardan, tergovchi faoliyatida inson huquqlarini ta’minlash
tamoyillarini yaxshilash uchun texnologiyalar va raqamli asboblar ham muhim
o‘rin tutadi. Masalan, video va audio yozuvlar yordamida so‘roq qilish yoki tergov
materiallarini raqamli shaklda saqlash, jarayonning oshkoraligini ta’minlaydi.
Bunday texnologiyalar, tergovchining inson huquqlarini himoya qilishda
qanday ishlashini aniq ko‘rsatadi.
Shuningdek, tergovchilarni doimiy ravishda trening va malaka oshirish
kurslari orqali inson huquqlariga hurmatni oshirish va yangilangan qonunlar bilan
tanishtirish zarur. Bu, tergovchi faoliyatining samaradorligini va huquqiy adolatni
oshiradi.
Tergovchi faoliyatida inson huquqlarini ta’minlash tamoyillarini ilgari surish
nafaqat qonunchilik, balki fuqarolarning erkinlik va huquqlarini hurmat qilish
orqali mamlakatda jamiyatning adolatli, xolis va tinchlik ichida rivojlanishini
ta’minlaydi.
Quyidagi jadvalda tergovchi faoliyatida inson huquqlarini ta’minlash
tamoyillari bilan bog‘liq amaliy misollar taqdim etilgan. Har bir misol amaliy
jihatdan tahlil qilinadi va inson huquqlarini himoya qilish nuqtai nazaridan ko‘rib
chiqiladi:
Misol
Amaliy jihat
Tahlil
So‘roq qilishda
tazyiqning oldini olish
Tergovchi
shubhalanuvchini yoki
Tergovchilar so‘roq qilish
jarayonida inson huquqlarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
299
Misol
Amaliy jihat
Tahlil
guvohni so‘roq qilishda
tazyiq, zo‘ravonlik yoki
majburlash usullarini
qo‘llamasligi kerak.
buzmasligi uchun ularni
qonuniy ravishda olib
borishlari lozim. Tazyiq
qilish shaxsni noto‘g‘ri yoki
yolg‘on guvohlik berishga
majburlashga olib kelishi
mumkin, bu esa tergovning
ishonchliligini pasaytiradi.
Tergovda ishonchli
dalillarni to‘plash
Dalillarni faqat qonuniy
usullar bilan to‘plash
va saqlash.
Inson huquqlarini himoya
qilishda eng muhim
jihatlardan biri – to‘plangan
dalillarning qonuniyligini
ta’minlashdir. Qonuniy
asosda yig‘ilgan dalillar
tergovning samaradorligini
oshiradi va tergovchilarni
fuqarolarning huquqlarini
buzmaslikka majbur qiladi.
Jismoniy va ruhiy
tazyiqdan himoya qilish
Tergovchilar,
shubhalanuvchilarga
nisbatan jismoniy va
ruhiy tazyiqni
qo‘llamasligi kerak.
Tergovchi faoliyatida
tazyiqdan himoya qilish
tamoyili inson huquqlari va
adolatni ta’minlashda
muhimdir.
Shubhalanuvchilarga
nisbatan zo‘ravonlik,
ularning erkinliklarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
300
Misol
Amaliy jihat
Tahlil
buzish va inson sharafiga
putur yetkazishga olib
kelishi mumkin.
Himoya huquqi va
huquqiy yordam taqdim
etish
Tergovchi
shubhalanuvchiga
huquqiy yordam
ko‘rsatish va uning
huquqlarini tushuntirish
kerak.
Tergov jarayonida, har bir
shubhalanuvchiga o‘z
huquqlarini tushuntirish,
masalan, himoya qilish
huquqi yoki advokat yollash
huquqi, uning erkinliklarini
va inson huquqlarini
ta’minlashga yordam beradi.
Qonuniy va shaffof
so‘roq qilish jarayoni
So‘roq qilishda
shaffoflikni ta’minlash
uchun video yoki audio
yozuvlardan
foydalanish.
So‘roq jarayonining video
yoki audio yozuvlari,
tergovning ochiqligini va
adolatini ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega. Bu
shubhalanuvchilarni yoki
guvohlarni aldovdan himoya
qilish va tergovchilarga
nisbatan ishonchni
oshirishga yordam beradi.
Shubhalanuvchilarning
ixtiyoriy ravishda
ma'lumot berish huquqi
Tergovchi
shubhalanuvchidan
ma'lumot olishda uning
ixtiyoriy ravishda va
tazyiqsiz ma'lumot
Ixtiyoriy ravishda ma'lumot
berish huquqi
shubhalanuvchining
erkinligini ta'minlaydi va
ularning asosli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
301
Misol
Amaliy jihat
Tahlil
berishini ta'minlashi
kerak.
ma'lumotlarni taqdim etish
imkoniyatini yaratadi.
Tazyiq va zo‘ravonlikdan
foydalanmaslik, inson
huquqlariga hurmatni
ko‘rsatadi.
Qonuniy tahlil va
xolislikni ta'minlash
Tergovchi jinoiy ishni
faqat qonuniy asoslarga
tayangan holda, xolis
va ob'ektiv baholashga
majburdir.
Tergovchilarning xolisligini
ta'minlash, ular tomonidan
olib borilayotgan tergovning
adolatli va to‘g‘ri bo‘lishini
kafolatlaydi. Bu,
shuningdek, jinoyatlarni
faqat ishonchli dalillar
asosida hal qilishga yordam
beradi.
Tahlil
: Ushbu misollar tergovchilarning inson huquqlarini himoya qilishdagi
amaliy vazifalarini va tamoyillarini yoritadi. Har bir misol tergovchilarning
qonuniy va adolatli ish usullarini qo‘llashini talab qiladi. Tergovchi faoliyatida
inson huquqlarini ta'minlashni yaxshilash uchun texnologik asboblar, video va
audio yozuvlar yordamida so‘roq qilishni amalga oshirish, shubhalanuvchilarga
ularning huquqlarini tushuntirish hamda tergov jarayonini ochiq va qonuniy usullar
bilan olib borish zarur. Bu orqali jamiyatda adolatni ta’minlash va fuqarolarning
huquqlarini himoya qilishni yanada kuchaytirish mumkin.
XULOSA
Tergovchi faoliyatida inson huquqlarini ta’minlash tamoyillari har bir
jarayonning qonuniy va adolatli ravishda olib borilishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Tergovchilarning harakatlari, shubhalanuvchilarni himoya qilish, ularning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
302
huquqlarini tushuntirish va tazyiqdan saqlanish kabi omillar jamiyatda adolat va
huquqni muhofaza qilish tizimini mustahkamlashga yordam beradi. So‘roq qilish
jarayonida qonuniylik va shaffoflikni ta’minlash, jismoniy va ruhiy tazyiqni oldini
olish, hamda shubhalanuvchilarga huquqiy yordam ko‘rsatish orqali inson
huquqlari doimo himoya qilinishi kerak.
Tergovchilarning xolislikni ta’minlash va dalillarning qonuniy ravishda
yig‘ilishi, jinoyatlarning aniqlanishida muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga,
yangi texnologiyalar, masalan, video va audio yozuvlarni qo‘llash, tergov
jarayonining ochiqligini oshiradi va adolatli qarorlar chiqarilishiga yordam beradi.
Inson huquqlarini ta’minlash tamoyillari tergovchi faoliyatining asosiy
yo‘nalishlaridan bo‘lib, har bir tergovchi shaxs huquq va erkinliklarini hurmat
qilgan holda ish yuritishi kerak.
Shu sababli, tergovchi faoliyatini yanada takomillashtirish va inson
huquqlarini ta’minlashda xalqaro va milliy qonunlar, normativ hujjatlar asosida ish
ko‘rish muhimdir. Bu nafaqat jamiyatda adolatni ta’minlash, balki fuqarolarning
ishonchini oshirishga ham xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2017.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – T.: O‘zbekiston, 2019.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – T.: O‘zbekiston, 2019.
4.
Shamsutdinov, M. X., Usmonov, K. A. (2017). Tergov faoliyati va inson huquqlari:
tamoyillar va amaliyot. – T.: O‘zbekiston, 2017.
