https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
292
BADIIY MATNLARDA REALIYALARNING TARJIMASI:
LOKALIZATSIYA HAMDA EGZOTIZATSIYA
Asrorova E'zoza Azamat qizi
(Toshkent ijtimoiy innovatsiya universiteti 2-kurs talabasi)
Ilmiy rahbar: Abdullayeva Zarina Shuxrat qizi
(O’zbekiston davlat jahon tillari universiteti mustaqil izlanuvchisi)
Annotatsiya: Ushbu maqolada badiiy matn tarjimasida realiyalarning o‘rni
va ularni tarjima qilishdagi asosiy yondashuvlar — lokalizatsiya va egzotizatsiya
— ilmiy asosda tahlil qilinadi. Har ikkala strategiyaning afzalliklari va
kamchiliklari batafsil ko‘rib chiqilib, realiyalarning tarjima sifati va
madaniyatlararo muloqotdagi ahamiyati yoritiladi. Misollar asosida turli
usullarni amaliyotda qo‘llash imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: tarjima, realiyalar, badiiy matn, lokalizatsiya, egzotizatsiya,
madaniyatlararo muloqot.
Annotation: This article provides a scholarly analysis of the role of realia
in the translation of literary texts and the main strategies for conveying them —
localization and exoticization. The advantages and disadvantages of both
approaches are thoroughly examined, with emphasis on their impact on translation
quality and intercultural communication. Practical examples are provided to
illustrate the application of these strategies.
Keywords: translation, realia, literary text, localization, exoticization,
intercultural communication.
Аннотация: В статье на научной основе анализируется роль реалий в
переводе художественных текстов и основные подходы к их переводу —
локализация и экзотизация. Подробно рассматриваются преимущества и
недостатки обеих стратегий, подчеркивая важность реализма для
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
293
качества перевода и межкультурной коммуникации. На примерах
рассмотрены возможности применения различных методов на практике.
Ключевые слова: перевод, реалии, художественный текст,
локализация, экзотизация, межкультурная коммуникация.
Kirish
Tarjima san’ati tildan tilga so‘zlarni ko‘chirish emas, balki madaniy muhitni
o‘zaro moslashtirish san’atidir. Ayniqsa, badiiy matnlar tarjimasida realiyalar —
ya’ni ma’lum bir xalqning madaniyatiga xos bo‘lgan tushuncha, predmet va
hodisalar — tarjimon oldiga murakkab vazifalar qo‘yadi. Realiyalarni to‘g‘ri
tarjima qilish uchun nafaqat til bilimiga, balki madaniyatlararo kompetensiyaga
ham ega bo‘lish zarur. Tarjimon odatda ikki asosiy strategiyadan birini tanlaydi:
lokalizatsiya yoki egzotizatsiya. Ushbu maqolada realiyalar tarjimasida ushbu
strategiyalarni qo‘llash nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Realiyalarning mohiyati va tarjimadagi o‘rni
Realiya — bu boshqa madaniyatda mavjud bo‘lmagan yoki ekvivalenti
topilishi qiyin bo‘lgan tushuncha. Vlahov va Florin ta'rifiga ko‘ra, realiyalar milliy
madaniyatning “madaniy markerlari” hisoblanadi. Ular xalqning mentaliteti, urf-
odati, tarixiy xotirasi bilan bog‘liq.
Misol: O‘zbek tilidagi “do‘ppi”, “sumalak”, “asr namozi”, “mehmondo‘stlik” kabi
tushunchalar ingliz tilida tayyor ekvivalentga ega emas.
Shuning uchun tarjimonlar bu realiyalarni tarjima qilish uchun maxsus
yondashuvlarga murojaat qiladilar.
Lokalizatsiya: Realiyalarning moslashtirilgan tarjimasi
Lokalizatsiya — realiyani qabul qiluvchi madaniyat uchun tanish va
tushunarli shaklga moslashtirishdir. Bu strategiya, ayniqsa, o‘quvchi madaniy
tafakkurini hisobga olib, matnni silliq va oson o‘qiladigan qilishga xizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
294
Afzalliklari:
O‘quvchida begonalik hissi paydo qilmaydi.
Matn tabiiy va tushunarli o‘qiladi.
Kamchiliklari:
Madaniy o‘ziga xoslikni qisman yo‘qotadi.
Asl manbadagi ifoda boyligini buzishi mumkin.
Amaliy misol:
“Do‘ppi” so‘zini “traditional cap” deb tarjima qilish orqali o‘quvchiga taxminiy
tasavvur beriladi, lekin real madaniy kontekst yo‘qoladi.
Qo‘shimcha misollar:
O‘zbek “lag‘mon” taomini ingliz tilida "noodle soup" deb berish.
"Navro‘z bayrami"ni "Spring Festival" tarzida tushuntirish.
Egzotizatsiya: Madaniy xotirani asrash
Egzotizatsiya — realiyani aslidagidek saqlab, o‘quvchini yangi madaniyat
elementi bilan tanishtirish usulidir. Bu yondashuv ko‘proq madaniy boylikni va
milliy xususiyatlarni saqlab qolishni maqsad qiladi.
Afzalliklari:
Madaniy identifikatsiyani saqlab qoladi.
O‘quvchining madaniy doirasini kengaytiradi.
Kamchiliklari:
O‘quvchiga begonalik hissi beradi.
Qo‘shimcha izohlar talab qiladi.
Amaliy misol:
"Sumalak" so‘zini aynan shu tarzda qoldirib, quyidagi izoh bilan berish: “Sumalak
— bahorning kirib kelishini nishonlash uchun tayyorlanadigan o‘zbek shirin
taomi.”
Qo‘shimcha misollar:
"Asr namozi"ni “Asr prayer (an afternoon prayer in Islam)” deb izohlab berish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
295
"Samarqand noni"ni "Samarkand bread" shaklida saqlab, izoh berish.
Lokalizatsiya va egzotizatsiya o‘rtasidagi tanlovQaysi strategiyani tanlash
tarjima kontekstiga bog‘liq. Ommabop romanlar va jurnalistik matnlarda
ko‘pincha lokalizatsiya afzal ko‘riladi, chunki asosiy maqsad — o‘quvchining tez
va oson tushunishini ta’minlashdir.
Biroq tarixiy romanlar, xalq og‘zaki ijodi yoki milliy qadriyatlar haqida so‘z
borganda egzotizatsiya muhim rol o‘ynaydi.
Muvozanat yondashuvi:
Ba’zan tarjimonda lokalizatsiya va egzotizatsiyani birgalikda ishlatish kerak
bo‘ladi: realiyani aslidagidek saqlab, o‘quvchi uchun tushunarli izoh berish.
Misol:
“Navro‘z — ancient Persian New Year celebration that marks the arrival of spring.”
Xulosa o’rnida shuni aytishimiz lozimki, realiyalarni tarjima qilish — faqat
lingvistik masala emas, balki madaniy aloqalarni uzviy bog‘lovchi ko‘prikdir.
Tarjimon realiyalarni lokalizatsiya yoki egzotizatsiya qilish qarorini o‘quvchining
madaniy konteksti, matnning maqsadi va janri asosida qabul qilishi kerak.
Madaniy boyliklarni hurmat qilgan holda, tarjimon har doim muvozanatli va
mas'uliyatli yondashuvni tanlashi zarur.
Tarjima jarayonida realiyalarni nozik his qilish va ular orqali madaniyatni
yetkazish san’ati — tarjimon mahoratining eng yuksak darajasi hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Vlahov, S., Florin, S. (1970). Neperevodimoe v perevode. Moskva:
Mejdunarodnye otnosheniya.
2.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
3.
Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation.
Routledge.
4.
Shukurov, Sh. (2018). Tarjima nazariyasi va amaliyoti. Toshkent:
Akademnashr.
5.
Nida, E. A., Taber, C. R. (2003). The Theory and Practice of Translation.
Brill Academic Publishers.
