https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
278
O‘QUV JARAYONIDA BILISH JARAYONLARINING ROLI:
NEYROPSIXOLOGIK VA PEDAGOGIK JIHATLAR
f.f.n., dotsent. Dilnavoz AlimatovnaXoliqova
O‘zbekiston Respublikasi Quroli Kuchlari akademiyasi dotsenti
, dilnavozxoliqova@gmail.ru
Аннотация: В статье рассмотрена роль когнитивных процессов
(внимания, памяти, восприятия, мышления, речи) в процессе обучения с
учетом нейропсихолого-педагогических аспектов. L.S. Выготский, Дж.
Пиаже, Г. Гарднер и А.R. Теории Лурия, э.Газиев, З.Были проанализированы
взгляды нишановых, а также их практическое применение в образовании.
Ключевые слова: процесс познания, внимание, память, восприятие,
мышление, речь, педагогический аспект, воспитание, индивидуальные
особенности, хранение информации, развитие.
Annotatsiya: Maqolada o‘quv jarayonida bilish jarayonlarining (diqqat,
xotira, idrok, tafakkur, nutq) neyropsixologik va pedagogik jihatlari hisobga
olingan holdagi roli ko‘rib chiqildi. L.S. Vigotskiy, J. Piaje, G. Gardner va A.R.
Luriya nazariyalari, E.G‘oziev, Z.Nishonovalarning qarashlari, shuningdek,
ularning ta’limda amaliy qo‘llanilishi tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar: bilish jarayoni, diqqat, xotira, idrok, tafakkur, nutq,
pedagogik jihat, ta’lim, individual xususiyatlar, axborotni saqlash, rivojlanish.
Annotation: the article examined the role of cognitive processes (attention,
memory, perception, thinking, speech) in the educational process, taking into
account neuropsychological and pedagogical aspects. L.S. Vigotsky, J. Piaje, G.
Gardner and A.R. Luria theories, E.Goziev, Z.The views of the nishanovas, as well
as their practical application in education, were analyzed.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
279
Keywords: the process of cognition, attention, memory, perception,
thinking, speech, pedagogical aspect, education, individual characteristics,
storage of Information, Development.
KIRISH
:
Bilish jarayonlari ta’limda o‘quvchilarning bilimlarni egallash, qayta
ishlash va qo‘llash qobiliyatini belgilab, o‘quv jarayonida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Diqqat, xotira, idrok, tafakkur va nutqni o‘z ichiga olgan bu jarayonlar o‘qitish va
rivojlanishning asosidir. Bu jarayonlarni tushunish va optimallashtirish ta’lim
samaradorligini oshirish uchun muhim ahamiyatga ega.
Bilish jarayonlari muvaffaqiyatli o‘qitishning asosidir. Ularni o‘rganish
o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda samarali pedagogik
strategiyalarni ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada biz
L.S. Vigotskiy, J. Piaje, G. Gardner va A.R. Luriya, E. G‘oziev, Z.
Nishonovalarning nazariyalariga asoslanib, neyropsixologik va pedagogik
jihatlarni hisobga olgan holda o‘quv jarayonida bilish jarayonlarining rolini ko‘rib
chiqamiz.
ASOSIY QISM
Jahon psixologiyasida kognitiv jarayonlarni o‘rganish juda katta tajribalar
asosidagi ma’lumotlar bazasiga ega. Ayni tadqiqotlar ma’lum ma’noda bilish
jarayonlarining ta’lim jarayonidagi o‘rni mavzusi bilan ham o‘rganilgan.
Aleksandr Romanovich Luriya – miya va psixik jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligini
tushunishga katta ta’sir ko‘rsatgan atoqli sovet neyropsixologidir. U tomonidan
ilgari surilgan “Miyaning uch funksional bloki” nazariyasi zamonaviy
neyropsixologiyaning asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Luriya miya uchta
asosiy funksional blokdan iborat bo‘lib, ularning har biri psixik faoliyatni
ta’minlashda o‘z rolini o‘ynashi haqidagi quyidagi fikrni taklif qildi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
280
* Energetik blok (tetiklik va uyg‘oqlikni tartibga solish bloki): bu blok
miya poyasida, subkortikal tuzilmalarda va katta yarim sharlar po‘stlog‘ining
medial qismlarida joylashgan. U miyaning zarur faollik darajasini saqlab turish,
po‘stloq tonusini tartibga solish, diqqat va uyg‘oqlikni ta’minlash uchun
javobgardir. Bu blokdagi buzilishlar diqqatning pasayishiga, charchoqqa, xotira
buzilishlariga va boshqa buzilishlarga olib keladi.
* Axborotni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash bloki: bu blok katta
yarim sharlar po‘stlog‘ining orqa qismlarida (ensa, chakka va tepa bo‘laklarida)
joylashgan. U sezgi organlaridan keladigan sensor axborotni qabul qilish va tahlil
qilish, shuningdek, bu axborotni xotirada saqlash uchun javobgardir. Bu blokdagi
buzilishlar agnoziyaning turli xillariga (idrok buzilishlari), afaziyaga (nutq
buzilishlari) va amneziyaga (xotira buzilishlari) olib keladi.
* Psixik faoliyatni dasturlash, tartibga solish va nazorat qilish bloki: bu
blok katta yarim sharlar po‘stlog‘ining oldingi qismlarida (peshona bo‘laklarida)
joylashgan. U niyatlarni shakllantirish, harakatlarni rejalashtirish, ularning
bajarilishini nazorat qilish va natijalarni baholash uchun javobgardir. Bu blokdagi
buzilishlar ixtiyoriy diqqat, rejalashtirish, nazorat va tanqidiy fikrlash
buzilishlariga olib keladi[2].
Luriya nazariyasining asosiy prinsiplari:
* Tizimli dinamik lokalizatsiya prinsipi: Luriya psixik funksiyalar
miyaning muayyan sohalarida lokalizatsiya qilinmagan, balki o‘zaro ta’sir etuvchi
miya tuzilmalarining murakkab tizimlari bilan ta’minlanadi, deb ta’kidlagan[1].
Shu bilan birga, har bir miya tuzilmasi bu tizim ishiga o‘z hissasini qo‘shadi.
* Funksional tizim prinsipi: Luriya psixik funksiyalarni bir nechta
bo‘g‘inlardan iborat bo‘lgan murakkab har biri o‘z rolini bajaradigan funksional
tizimlar sifatida ko‘rib chiqqan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
281
* Miya plastikligi prinsipi: Luriya miya plastiklik qobiliyatiga ega, ya’ni
o‘qitish yoki shikastlanish natijasida o‘z funksiyalarini qayta qurish qobiliyatiga
ega ekanligini ta’kidladi[2].
Luriya nazariyasi neyropsixologiya, klinik psixologiya va pedagogika
rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. U psixik jarayonlarning miya mexanizmlarini
yaxshiroq tushunishga va neyropsixologik diagnostika va reabilitatsiya usullarini
ishlab chiqishga yordam berdi. Uning ishlari, shuningdek, afaziyani o‘rganish va
ularni davolash usullariga katta hissa qo‘shdi. Luriyaning ishlari bugungi kungacha
neyropsixologiyada asosiy hisoblanadi[2].
Shunday qilib, A.R. Luriyaning miyaning uchta funksional bloki nazariyasi
bilish jarayonlarining neyrofiziologik mexanizmlarini tushunishga yordam beradi.
Birinchi blok (energetik) miyaning zarur faollik darajasini ta’minlaydi, ikkinchi
blok (axborotni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash) sensor axborotni tahlil qilish
uchun javobgar, uchinchi blok (dasturlash, tartibga solish va nazorat) harakatlarni
rejalashtirish va bajarish uchun javobgardir. Bu bloklar ishidagi buzilishlar
o‘qishda qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ham miyaning
kognitiv funksiyalarini o‘rganish ta’lim sifatini takomillashtirishga xizmat qiladi.
Kognitiv jarayonlarning ishlash sifati avvalo diqqatning sifati va
taqsimlanishiga bog‘liq[6]. Diqqat o‘quvchilarga muhim axborotga e’tibor
qaratishga imkon beradi, xotira esa uni saqlash va takrorlash imkonini beradi. Bu
jarayonlarni rivojlantirish muvaffaqiyatli o‘qitish uchun muhim ahamiyatga ega.
Pedagoglar o‘quvchilarning diqqati va xotirasini optimallashtirish uchun turli
strategiyalardan foydalanishlari mumkin, masalan, rag‘batlantiruvchi o‘quv
muhitini yaratish, o‘qitishning xilma-xil usullaridan foydalanish va faol ishtirok
etish imkoniyatlarini yaratish kabi[7]. Diqqat kabi o‘quv jarayonida idrok va
tafakkurning roli ham katta. Idrok o‘quvchilarga o‘quv materialini tushunish va
anglash imkonini beradi, tafakkur esa bilimlarni tanqidiy tahlil qilish va qo‘llash
imkonini beradi. Bu jarayonlarning rivojlanishi tushunish va muammolarni hal
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
282
qilishni yaxshilashga yordam beradi[3]. Pedagoglar o‘quvchilarning idrok va
tafakkurini rivojlantirish uchun muammoli o‘qitish, loyiha faoliyati va
munozaralar kabi usullardan foydalanishlari mumkin.
Barcha bilish jarayonlari biri ikkinchisini ishlashiga ta’sir ko‘rsatadi.
Tafakkurning namoyon bo‘lishi nutq orqali amalga oshiriladi. Nutq muloqot va
fikrlarni ifodalash vositasidir. Nutqning rivojlanishi kommunikativ ko‘nikmalarni
va tushunishni yaxshilashga yordam beradi. Pedagoglar o‘quvchilarning nutqini
rivojlantirish uchun munozaralar, taqdimotlar va guruhli ish kabi usullardan
foydalanishlari mumkin.
Lev Vigotskiy tomonidan kiritilgan
"Yaqin rivojlanish zonasi"[
4] (YaRZ)
tushuncha, bolaning mustaqil ravishda qila oladigan ishi va kattalar yoki ko‘proq
malakali tengdosh yordamida qila oladigan ishi o‘rtasidagi farqni tasvirlaydi.
Boshqacha aytganda, bu bolaning salohiyati, uning qo‘llab-quvvatlash orqali
amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan imkoniyatlaridir.
Kattalar (yoki ko‘proq malakali tengdosh) roli: Kattalar bolaga yangi bilim
va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishga yordam beradigan "vositachi" rolini o‘ynaydi. U
qo‘llab-quvvatlaydi, yo‘naltiradi, tushuntiradi va namoyish etadi, bolaning
rivojlanishning keyingi darajasiga ko‘tarilishi uchun sharoit yaratadi[5].
Vigotskiy o‘qitish YaRZga yo‘naltirilishi kerak deb hisoblagan. Bu
vazifalar qiyinchiliklarni keltirib chiqarish uchun yetarlicha murakkab bo‘lishi
kerak, ammo yordam berib bajartirish ham kerak deganidir. Bunday o‘qitish
tafakkur, nutq va xotira kabi yuqori ruhiy funksiyalarning rivojlanishini
rag‘batlantiradi.
Pedagogikada YaRZ konsepsiyasi har bir o‘quvchining salohiyatini
hisobga olgan holda individuallashtirilgan o‘quv dasturlarini ishlab chiqish uchun
ishlatiladi. Shuningdek, u o‘qitish jarayonida hamkorlik va o‘zaro ta’sirning
ahamiyatini oshiradi. Vigotskiyning "yaqin rivojlanish zonasi" konsepsiyasi
o‘qitish jarayonini tushunish va optimallashtirish uchun kuchli vositadir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
283
Vigotskiyning "yaqin rivojlanish zonasi" konsepsiyasi kabi J. Piajening
kognitiv rivojlanish nazariyalari: Piaje kognitiv rivojlanishning to‘rt bosqichini
ajratib ko‘rsatdi: sensomotor, preoperatsion, konkret-operatsion va formal-
operatsion. Har bir bosqich tafakkur va bilishning o‘ziga xos xususiyatlari bilan
tavsiflanadi[4]. Pedagoglar ushbu nazariyadan o‘quvchilarning yoshiga mos
keladigan o‘quv materiallarini yaratish uchun foydalanishlari mumkin. J. Piajening
kognitiv rivojlanish nazariyasi bolalarning rivojlanishning turli bosqichlarida bilim
olishi va mantiqiy tafakkurni rivojlantirishini tasvirlaydi[5]. Pedagoglar ushbu
nazariyadan o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos keladigan o‘quv
materiallarini ishlab chiqish uchun foydalanishlari mumkin.
XULOSA
Ta’lim jarayonida bilish jarayonlarining o‘rni mavzusining psixologiya
fanlari doirasida tadqiq etilish juda uzoq yillik va diqqat bilan o‘rganib
kelinayotgan mavzulardan biridir. Yuqorida psixologiya fani taraqqiyotida o‘z
o‘rniga ega olimlarning yondashuvlari tahlilidan ayonki kognitiv jarayonlar ta’lim
jarayonida muhim ahamiyatga ega.
Shaxs taraqqiyoti ayni mavzularning ham o‘rganilishida dinamik
yondashuvlarni talab qiladi. Demak, bu yo‘nalishda tadqiqotlar biri ikkinchisini
to‘ldirishga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Лурия А.Р. Oсновы нейропсихологии. -М.: МГУ, 1973 г.
2.
E.G‘oziyev. Umumiy psixologiya. -T. “O‘zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati”. 2010. -544b.
3.
Выготский, Л.С. Мышление и реч. Психологические
исследования / Л.С.Выготский. -М.: Лабиринт, 1996. -416с.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
284
4.
Пиаже, Ж. Природа интеллекта / Ж.Пиаже // Познавателные
психические процессы / сост. и общая редакция А.Г.Маклакова. - СПб.:
Питер, 2001. - С.421-435.
5.
Nishanova Z., Qurbonova Z., Abdiev S., To‘laganova Sh.
Psixodiagnostika. – T.: 2008. – 314 b.
6.
Гарднер Г. Ақл тузилиши: кўп интеллектуал назарияси. М.: Вилямс,
2007 йил.
7.
Edwajrd L. Educational psychology. Hew Yokk the science pi 1903.
314.
8.
James K. What is military psychology? – Monterey, California
93940,1980.68.
