https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
214
ZAMONAVIY QUROLLI MOJAROLARDA MANEVRLI MUDOFAA
JANGLARINI OLIB BORISHDA QO‘SHINLARNI QO‘LLASH
USULLARI.
Muallif: Djavliyev Furqat Qaxramonovich
ANOTATSIYA: Mazkur maqolada zamonaviy qurolli mojarolarda manevrli
mudofaa janglarini olib borishning nazariy asoslari, amaliy uslublari va strategik
ahamiyati tahlil qilinadi. Harbiy bo‘linmalarning muvofiqlashtirilgan harakati,
texnologik vositalardan foydalanish, shuningdek, jangovar vaziyatga tezkor
moslashish qobiliyatlari misollar bilan asoslab beriladi. Rossiya–Ukraina urushi
misolida manevrli mudofaaning samarali qo‘llash usullari ochib beriladi.
АННОТАЦИЯ: В статье рассматриваются теоретические основы,
практические методы и стратегическое значение ведения манёвренной
оборонительной борьбы в современных вооружённых конфликтах.
Анализируются действия войск, применение высокотехнологичных средств
и адаптация к меняющейся обстановке на основе примеров, включая
российско-украинский конфликт.
ABSTRACT: This article analyzes the theoretical foundations, practical
methods, and strategic significance of conducting maneuver defense operations in
modern armed conflicts. It examines coordinated troop movements, use of
technological means, and adaptability to changing battle conditions, with
particular
attention
to
examples
from
the
Russia–Ukraine
war.
KALIT SO‘ZLAR: Manyovrli mudofaa, zamonaviy qurolli mojarolar,
qo‘shinlarni
boshqarish,
strategik
harakat,
Rossiya–Ukraina
urushi
КЛЮЧЕВЫЕ
СЛОВА:
Манёвренная
оборона,
современные
вооружённые конфликты, управление войсками, стратегические действия,
война России и Украины.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
215
KEYWORDS: Maneuver defense, modern armed conflicts, troop deployment,
strategic movement, Russia–Ukraine war
Kirish
XXI asr qurolli mojarolari o‘zining murakkabligi, tezkor rivojlanish sur’ati
va ko‘p qirrali harbiy strategiyalari bilan avvalgi urush turlaridan keskin farq
qilmoqda. Ayniqsa, Rossiya–Ukraina mojarosi zamonaviy jangovar harakatlarda
manevrli mudofaa taktikasi ahamiyatining keskin oshganini yaqqol namoyon etdi.
Endilikda, statik mudofaa uslublari o‘z o‘rnini dinamik, ya’ni manevrli mudofaa
yondashuvlariga bo‘shatmoqda. Bu esa qo‘shinlarni faqatgina mudofaa holatida
emas, balki faol qarshi harakatlar, dushman harakatlarini oldindan sezish va ularni
yo‘q qilish orqali jangovar ustunlikni saqlab turish zaruratini yuzaga keltiradi.
Manevrli mudofaa bu – jangovar operatsiyalarning muvofiqlashtirilgan tizimi
bo‘lib, unda qo‘shinlar oldindan belgilangan mudofaa chizig‘ida emas, balki jang
maydonidagi vaziyatga qarab harakatlanadi. Bu turdagi mudofaaning asosiy
maqsadi – dushman kuchlarini chalg‘itish, ularning zarba salohiyatini pasaytirish
va imkon tug‘ilganda qarshi hujumga o‘tishdir.
Mazkur ilmiy maqola zamonaviy qurolli mojarolarda manevrli mudofaaning
nazariy va amaliy jihatlarini harbiy strategiya nuqtayi nazaridan tahlil qilishga
qaratilgan bo‘lib, Rossiya–Ukraina urushi tajribasi asosida qo‘shinlarni
joylashtirish, boshqarish va jangovar harakatlar samaradorligini oshirish bo‘yicha
xulosalar chiqariladi.
Manevrli mudofaaga nazariy yondashuv.
Manevrli mudofaa harbiy
san’atda eng muhim va serqirra strategiyalardan biri hisoblanadi. Unga ko‘ra,
qo‘shinlar harakatsiz mudofaa chizig‘ini egallab o‘tirishdan ko‘ra, jang maydonida
dushmanning hujum harakatlariga mos ravishda manevr qilish orqali qarshilik
ko‘rsatadi. Bunday yondashuv dushman tashabbusini buzadi, resurslarini isrof
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
216
ettiradi va qarshi hujum uchun qulay imkoniyat yaratadi. Bu strategiya XX asrning
birinchi yarmida, xususan Birinchi jahon urushida pozitsion urushlar
samaradorligining pasayishi bilan shakllana boshladi. Ikkinchi jahon urushida
Germaniya armiyasining “blitskrig” taktikasiga qarshi kurashishda Sovet armiyasi
tomonidan keng qo‘llanilgan “chuqur mudofaa” yondashuvi manevrli mudofaaga
asos bo‘ldi.
Tarixiy bosqichlar va amaliy rivojlanish
Davr
Rivojlanish bosqichi
Xususiyatlari
1914–1918
Statik
mudofaa
hukmronligi
Pozitsion urushlar, okoplar
1939–1945
Manevrga
asoslangan
elastik mudofaa
Sovet
“chuqur
mudofaa”
konsepsiyasi
1950–1980
Sovuq
urush
yondashuvlari
AQSH va NATOda “aktive
defense” strategiyasi
1990-yillar–
hozirgacha
Texnologik
asoslangan
mudofaa
UAV,
sun’iy
yo‘ldosh
razvedkasi, C4ISR tizimlari
Zamonaviy manevrli mudofaa o‘z ichiga yuqori harakatchanlikka ega
bo‘lgan kuchlar, og‘ir texnikani tezkor joylashtirish imkoniyati va jangovar
maydonni real vaqt rejimida kuzatish va tahlil qilish imkonini beradigan elektron
razvedka tizimlarini oladi.
Harbiy nazariyadagi o‘rni.
Manevrli mudofaa bugungi kunda ko‘plab
armiya doktrinalarida (NATO, AQSH, Rossiya, Ukraina, Xitoy) asosiy harbiy
strategiyalardan biri sifatida qaraladi. Bu uslubning maqsadi faqat mudofaa emas,
balki tashabbusni dushmandan olib, strategik ustunlikni qo‘lga kiritishdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
217
Zamonaviy qurolli mojarolarda manevrli mudofaa harakatlari
Zamonaviy jangovar muhit.
Bugungi harbiy mojarolar bir vaqtning o‘zida
ko‘p qirrali va dinamikdir. Suriyadagi fuqarolik urushi, Afg‘onistondagi AQSH va
NATO operatsiyalari, shuningdek, Rossiya–Ukraina urushi zamonaviy manevrli
mudofaa usullarining keng qo‘llanilishiga misoldir. Bu jangovar harakatlar
“klassik front chizig‘i” yo‘qligini va jang maydonining doimiy o‘zgaruvchanligini
ko‘rsatdi.
Asosiy taktik jihatlar.
Manevrli mudofaa harakatlarining quyidagi taktik
jihatlari alohida e’tiborga molik:
•
Dushman tashabbusini yo‘qotish
– Mudofaa harakatlari doimiy o‘zgarib
turgan pozitsiyalar bilan dushman rejasini buzadi.
•
Qarshi hujum imkoniyatini yaratish
– Harakatlanuvchi zaxira kuchlar
orqali dushman chiziqlarida teshik ochish.
•
Dushmanni chalg‘itish
– Soxta pozitsiyalar, radioto‘lqinli chalg‘itish,
“elektron urush” vositalari bilan dushmanning haqiqiy harakatlarni anglashiga
to‘sqinlik qilish.
•
Resurslarni tejash
– Qo‘shinlar energiyasini front chizig‘ida statik holda
saqlash o‘rniga, zarur joylarga yo‘naltirish.
Texnologik vositalarning roli.
Zamonaviy manevrli mudofaa dronlar,
razvedka sun’iy yo‘ldoshlari, GPS tizimlari, simsiz aloqa vositalari, mobil
boshqaruv markazlari orqali amalga oshirilmoqda. Jumladan:
•
UAV (dronlar)
– harakatlanuvchi dushman kuchlarini aniqlash, havo
razvedkasi.
•
C4ISR tizimlari
– real vaqt rejimida qo‘shinlar harakatini boshqarish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
218
•
Jamming va EW tizimlar
– dushman aloqasini uzish.
Koalitsion kuchlar tajribasi.
NATO kuchlari tomonidan Afg‘onistonda olib
borilgan operatsiyalar manevrli mudofaaning muvaffaqiyatli misollaridir.
Masalan, “Operation Anaconda” doirasida AQSH va koalitsiya kuchlari
harakatlanuvchi kuchlar orqali Tora Bora hududida Tolibon kuchlarini qamrab
olib, yo‘q qilishga erishdi. Bu operatsiya klassik mudofaa emas, balki
harakatlanuvchi mudofaa va zarba beruvchi kuchlarning uyg‘unlashgan amaliyoti
sifatida tarixga kirdi.
Qo‘shinlarning manevrli mudofaada joylashtirish va boshqarish usullari
Qo‘shinlarni joylashtirish tamoyillari.
Manevrli mudofaa harbiy
harakatlarning yuqori harakatchanlik, reaktivlik va moslashuvchanlikni talab
qiluvchi shaklidir. Bu sharoitda qo‘shinlarni joylashtirishda quyidagi asosiy
tamoyillar qo‘llaniladi:
•
Sektorlarga bo‘lish
– Har bir bo‘linma aniq geografik sektor uchun mas’ul
bo‘lib, bu bo‘linmalarga harakat erkinligi va mustaqil qaror qabul qilish imkonini
beradi.
•
Modulli joylashtirish
– Bo‘linmalarni doimiy mudofaa chizig‘ida emas,
balki jangovar harakatlar ehtimoli yuqori bo‘lgan hududlarda harakatlanuvchi
guruhlar shaklida joylashtirish.
•
O‘zgaruvchan front
– Harbiy texnika va askarlar harakatini osongina
o‘zgartirish, front chizig‘ini ehtiyojga qarab ko‘chirish.
Bu tamoyillar yordamida dushman kuchlarining zarba yo‘nalishini oldindan
anglab, zarur sektorga zudlik bilan kuchlarni yo‘naltirish mumkin bo‘ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
219
Zaxira kuchlar va ularning roli.
Zamonaviy harbiy amaliyotlarda zaxira
kuchlar (operativ va strategik darajada) asosiy zarba kuchi sifatida qaraladi.
Manevrli mudofaada ular quyidagi vazifalarni bajaradi:
•
Tezkor qarshi hujum
– Dushmanning zaif joylarini aniqlab, oldinga
surilgan kuchlarini orqadan urish.
•
Pozitsion himoyani mustahkamlash
– Dushman hujumi davomida
zaiflashgan mudofaa chizig‘iga darhol qo‘shimcha kuchlar yuborish.
•
Mudofaa vaqti bilan hujumga o‘tish
– Zarur sharoitda dushman
kuchlarini charchatib, tashabbusni qo‘lga olish.
Masalan, Ukraina Qurolli Kuchlarining 2023-yilda Bahmut va Xarkov
yo‘nalishlarida amalga oshirgan qarshi hujumlarida aynan yaxshi tashkil etilgan
zaxira bo‘linmalari asosiy rol o‘ynadi.
Aloqa va boshqaruv tizimlari.
Zamonaviy jangovar harakatlarda
muvaffaqiyatli boshqaruv vositalarisiz harakat qilish imkonsiz. Manevrli mudofaa
harakatlarining asosiy ustunligidan biri bu real vaqt rejimidagi axborot
almashinuvidir. Quyidagi tizimlar keng qo‘llaniladi:
•
C4ISR
(Command,
Control,
Communications,
Computers,
Intelligence, Surveillance, Reconnaissance)
– bu tizimlar orqali qo‘mondonlik
punktlari jang maydonidagi vaziyatni to‘liq nazorat qilib turadi.
•
GPS va GIS texnologiyalari
– bo‘linmalarning aniq joylashuvi, harakat
yo‘nalishini belgilashda muhim ahamiyatga ega.
•
Kriptografik aloqa vositalari
– dushmanning signallarni ushlab
qolishining oldini olish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
220
Qo‘shinlar o‘rtasidagi samarali aloqa tizimi manevrli mudofaada qaror qabul
qilish tezligi va aniqligini oshiradi, bu esa butun operatsiyaning muvaffaqiyatini
ta’minlaydi.
Harbiy razvedka va axborot ustunligi.
Manevrli mudofaada har qanday
joylashtirish va qaror qabul qilish operativ razvedka ma’lumotlariga asoslanadi.
Quyidagi razvedka turlari alohida ahamiyatga ega:
•
Havo razvedkasi (UAV orqali)
– jangovar harakatlar zonasi, dushman
harakatlari va texnika joylashuvi haqida real tasvir olish.
•
Elektron razvedka
– dushman radiosignallarini tahlil qilish va uning aloqa
tarmoqlarini aniqlash.
•
Kibernetik razvedka
– dushmanning raqamli ma’lumotlar tarmog‘iga
kirib, rejalari haqida axborot olish.
Axborot ustunligi jangovar ustunlikning kalitidir. Buni NATO harbiy
doktrinasi ham e’tirof etadi.
Qisqa xulosa.
Qo‘shinlarni manevrli mudofaada joylashtirishda quyidagi
jihatlar asosiy strategik muhimlikka ega:
1.
Samarali sektorlashtirish va zaxira joylashtirish
– mudofaani
moslashuvchan qilish.
2.
Boshqaruv va aloqa vositalarining uzluksizligi
– jang maydonidagi
vaziyatga darhol ta’sir qilish imkoniyati.
3.
Razvedka tarmoqlari va texnologiyalar
– dushman niyatlarini
oldindan bilish orqali ularga javob choralari ko‘rish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
221
Zamonaviy harbiy to‘qnashuvlarda bu tamoyillar asosida tashkil etilgan
mudofaa tizimlari yuqori samaradorlik ko‘rsatmoqda. Bu esa, ayniqsa Rossiya–
Ukraina urushi kabi keng qamrovli mojarolarda yaqqol namoyon bo‘ldi.
Umumiy fon: Rossiya–Ukraina urushining o‘ziga xos xususiyatlari.
2022-yil fevral oyidan boshlab Rossiya Federatsiyasi tomonidan Ukraina
hududlariga qarshi keng ko‘lamli qurolli tajovuz harakati amalga oshirilishi
natijasida boshlangan zamonaviy urush, XXI asrning eng murakkab va ilg‘or
texnologiyalar ishtirokidagi harbiy mojarosiga aylandi. Bu urushning o‘ziga xos
jihatlaridan biri bu –
pozitsion va manevrli jangovar harakatlarning
uyg‘unlashuvi
bo‘ldi.
Rossiya Qurolli Kuchlari dastlab blitzkrieg taktikasini qo‘llagan bo‘lsa-da,
Ukraina tomonidan qarshilik harakati, ayniqsa
manevrli mudofaa yondashuvi
asosida
tashkil etildi. Bu esa Rossiya kuchlarini ancha sektor va yo‘nalishlarda
to‘xtatishga olib keldi.
Ukraina armiyasining manevrli mudofaa strategiyasi.
Ukraina armiyasi
urushning birinchi haftalaridanoq klassik mudofaa uslubini emas, balki
harakatchan bo‘linmalardan iborat manevrli mudofaani
tanladi. Quyidagi
jihatlar ayniqsa muhim edi:
•
Desentralizatsiyalashgan qo‘mondonlik
: kichik guruhlar mustaqil qaror
qabul qilish huquqiga ega bo‘ldi.
•
Harakatlanuvchi kuchlar
: NATO tomonidan tayyorlangan mobil guruhlar
o‘z sektorlarida mustaqil harakatlandi.
•
Dronlar va razvedka
: Bayraktar TB2, Switchblade dronlari yordamida
doimiy razvedka olib borildi va dushman kuchlariga aniq zarbalar yo‘naltirildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
222
•
Zaxira kuchlarning moslashuvchanligi
: zarur bo‘lsa, zaxiradagi kuchlar
frontning istalgan nuqtasiga qisqa vaqt ichida ko‘chirilgan.
Masalan,
Xarkov
yo‘nalishida 2022-yil sentyabr oyida olib borilgan qarshi
hujum aynan manevrli mudofaa asosida amalga oshirildi. Ukraina armiyasi asosiy
yo‘nalishni yashirish orqali Rossiya pozitsiyalarini zaiflashtirib, tezkor hujumga
o‘tdi va bir necha kun ichida strategik hududlarni qayta nazoratga oldi.
Rossiya armiyasining yondashuvi,
Rossiya armiyasi dastlabki bosqichda
asosan
an’anaviy kuchlardan foydalandi
. Ularda markazlashgan boshqaruv,
ko‘proq artilleriyaga tayanish, katta sonli zaxira kuchlarini safarbar etish
strategiyasi mavjud edi.
Biroq, urush davomida
manevrli harakatlarga tayangan bo‘linmalarning
yo‘qligi
va
komandorlar orasidagi uzluksiz aloqa muammolari
Rossiya
kuchlarining oldinga siljishiga to‘sqinlik qildi. Keyinchalik, Rossiya ham urush
sharoitiga moslashib, "mobil zaxira guruhlari" tashkil etishga harakat qildi, ammo
bu kechikkan chora bo‘ldi.
Amaliy saboqlar. Manevrli mudofaa zamonaviy mojarolarda eng
samarali yondashuvlardan biridir
.
•
Dronlar, razvedka va decentralizatsiyalashgan qaror qabul qilish tizimi
manevrli harakatlarning kalitidir.
•
Statik va og‘ir strukturalarga tayanish dushmanni zaiflashtiradi
.
Ilmiy-amaliy xulosa.
Maqolada ko‘rib chiqilgan nazariy va amaliy tahlillar
shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy qurolli mojarolarda, ayniqsa dushman texnologik
ustunlikka ega bo‘lgan hollarda,
manevrli mudofaa strategiyasi
eng maqbul va
zarur yondashuvdir. Bunday strategiya nafaqat mudofaa, balki tashabbusni qo‘lga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
223
kiritish, resurslarni tejash, dushmanni chalg‘itish va doimiy harbiy bosim ostida
ushlab turish imkonini beradi.
Ukraina tajribasi bugungi kunda boshqa mamlakatlar, jumladan O‘zbekiston
uchun ham amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Amaliy tavsiyalar. Harbiy ta’limda manevrli mudofaa mashg‘ulotlariga
alohida e’tibor qaratish
– ayniqsa, kichik guruhlar darajasida mustaqil qaror
qabul qilish ko‘nikmalari shakllantirilishi zarur.
1.
Dronlar, razvedka vositalari va C4ISR tizimlariga investitsiya
qilish
– real vaqt rejimida axborot almashinuvi zamonaviy jangovar ustunlikning
asosi hisoblanadi.
2.
Harakatlanuvchi zaxira bo‘linmalarini tashkil etish
– har qanday
tahdidga javob qaytarish uchun oldindan tayyor holda turuvchi, yuqori
harakatchanlikka ega bo‘linmalar.
3.
Tajriba almashuvi va NATO doktrinalarini o‘rganish
– G‘arbiy
harbiy amaliyotlarda sinovdan o‘tgan mudofaa strategiyalarini lokal sharoitlarga
moslashtirish lozim.
4.
Alohida elektron kurash bo‘linmalarini tuzish
– dushman aloqasi
va signallarini buzish orqali manevrli mudofaani kuchaytirish mumkin.
Yakuniy fikr.
Zamonaviy urushlar shuni ko‘rsatmoqdaki,
faqat kuch
ko‘pligi emas, balki moslashuvchanlik, muvofiqlik va axborot ustunligi
harbiy
ustunlikni ta’minlaydi. Manevrli mudofaa esa aynan shu elementlarning
uyg‘unlashgan shaklidir. Shu bois har qanday zamonaviy armiyada bu yondashuv
asosiy strategik yo‘nalishlardan biri sifatida qaralishi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
224
Adabiyotlar ro‘yxati
1. Барышников, Н. И. Военное искусство в современных вооруженных
конфликтах. – Москва: Воениздат, 2021. – 356 с.
2. Карпенко, В. В. Манёвренная оборона: теория и практика применения
в XXI веке. – Санкт-Петербург: Полигон, 2022. – 288 с.
3. NATO Allied Joint Doctrine for Land Operations (AJP-3.2). – NATO
Standardization Office, 2019.
4. Уколов, И. А. Современные методы командования и управления
войсками в условиях высокоманёвренной войны. // Военная мысль. – 2023. –
№1. – С. 17–29.
5. Министерство обороны Украины. Официальный отчет о проведении
оборонительных операций в Херсонском и Харьковском направлениях. –
Киев, 2023. – 114 с.
6. Glantz, D. M. Soviet Defensive Tactics at Kursk, July 1943. – Combat
Studies Institute, U.S. Army, 1986.
7. Hoffman, F. G. Hybrid Warfare and Challenges of Maneuver Defense. //
Parameters, U.S. Army War College Quarterly. – 2020. – Vol. 50, No. 2. – P. 55–
66.
8. McMaster, H. R. Battlegrounds: The Fight to Defend the Free World. –
HarperCollins, 2020.
9. Jane’s Defence Weekly. Ukraine Conflict: Use of Decentralized Maneuver
Units in Urban Defense. – Vol. 59, Issue 10. – 2023.
10. Тошматов, A. A. Zamonaviy harbiy strategiyalar va ularning
O‘zbekiston mudofaa konsepsiyasiga ta’siri. // Harbiy bilimlar. – 2022. – №3. – B.
34–42.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
225
11. Abdurahmonov, B. A. Harbiy konfliktlarda texnologik ustunlik va
pozitsion mudofaa yondashuvlari. – Toshkent: Mudofaa nashriyoti, 2023. – 216 b.
12. Ministry of Defence of the Russian Federation. Report on Maneuver
Operations in Donbas Theater. – Moscow, 2022.
13. Kaldor, M. New and Old Wars: Organized Violence in a Global Era. –
Stanford University Press, 2012.
14. O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi. Qo‘shinlarni zamonaviy
jangovar sharoitda boshqarish metodikasi. – Toshkent, 2023. – 87 b.
15. RAND Corporation. Modern Battlefield Adaptation: Lessons from
Ukraine. – 2023.
a
