https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
191
"XXI ASRDA INSONNING AXLOQIY KAMOLOTI VA MAʼNAVIY
TARBIYASI"
Ilmiy rahbar: Samatov Xurshid O'lmasjonovich,
Falsafa fanlar doktori, Dotsent.
Xalikulov Azizbek
TATU Samarqand filiali KI-24-04 guruhi talabasi
Telefon raqam: +998949767886
Annotatsiya : Ushbu maqolada XXI asrda inson shaxsining axloqiy kamoloti
va maʼnaviy tarbiyasi masalalari yoritiladi. Globalizatsiya, texnologik taraqqiyot
va ijtimoiy o‘zgarishlar sharoitida axloq va maʼnaviyatning inson hayotidagi o‘rni
va ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy sharoitda maʼnaviy
tarbiyaning muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: axloqiy kamolot, maʼnaviy tarbiya, globalizatsiya, zamonaviy
jamiyat, qadriyatlar, inson tarbiyasi
KIRISH
XXI asr insoniyat tarixida o‘ziga xos o‘rin egallagan davrdir. Texnologik
taraqqiyot, axborot oqimining cheksiz tezligi, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar
inson hayotining deyarli barcha jabhalariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Bunday shiddatli
o‘zgarishlar fonida axloqiy qadriyatlarning o‘zgarishi, maʼnaviy hayotning
zaiflashuvi kabi holatlar ham kuzatilmoqda. Bugun shaxs kamoloti faqat ilmiy
bilim va kasbiy mahorat bilan emas, balki uning axloqiy va maʼnaviy dunyoqarashi
bilan ham baholanmoqda.
Inson shaxsini har tomonlama rivojlantirish — nafaqat jismoniy va
intellektual tayyorgarlikni, balki maʼnaviy yetuklikni ham talab qiladi.
Ayniqsa, globallashuv jarayonida turli madaniyatlar, g‘oyalar va qadriyatlarning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
192
aralashuvi fonida milliy maʼnaviyatni saqlab qolish va rivojlantirish dolzarb
vazifaga aylanmoqda. Shu bois, XXI asrda insonning axloqiy kamoloti va
maʼnaviy tarbiyasi masalasi nafaqat alohida bir jamiyatning, balki butun insoniyat
taraqqiyotining asosiy tayanchlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Maqolada zamonaviy sharoitda insonning axloqiy va maʼnaviy rivojlanishiga
ta’sir etuvchi omillar, yuzaga kelayotgan muammolar va ularni bartaraf etish
yo‘llari atroflicha yoritiladi. Shuningdek, oilaning, taʼlim muassasalarining va
jamiyatning bu boradagi roli tahlil qilinadi.
II. Asosiy qism
1.
Axloqiy kamolot tushunchasi va uning zamonaviy talqini
Axloqiy kamolot — insonning o‘z xatti-harakatlarini, odat va qadriyatlarini
jamiyatda qabul qilingan axloqiy me’yorlarga mos holda takomillashtirib borishi
jarayonidir. Bu jarayon inson hayotining butun davomida ro‘y beradi va shaxsning
ruhiy, ijtimoiy hamda maʼnaviy o‘sishining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri
hisoblanadi. Axloqiy kamolot shaxsning o‘z vijdoni, ichki intilishlari va maʼnaviy
tamoyillariga sodiqligi orqali namoyon bo‘ladi.
Zamonaviy dunyoda axloqiy kamolot tushunchasi global madaniyat,
zamonaviy ilm-fan va texnologik taraqqiyot taʼsirida o‘zgarib bormoqda. Avvallari
maʼnaviy etuklik ko‘proq diniy va milliy qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan bo‘lsa,
bugungi kunda bu tushuncha inson huquqlari, demokratik qadriyatlar, ijtimoiy
adolat kabi umuminsiy tamoyillar bilan kengaymoqda.
Ammo zamonaviy sharoitda axloqiy kamolotni saqlab qolish va rivojlantirish
oson emas. Axborot oqimi haddan tashqari kuchaygani, moddiy qadriyatlarning
ustunligi, shaxsiy manfaatlarning umumiy manfaatdan ustun qo‘yilishi axloqiy
tanazzul xavfini keltirib chiqarmoqda. Shuning uchun ham XXI asrda inson
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
193
axloqiy kamolotini mustahkamlash uchun o‘z ustida doimiy ishlashi, milliy va
umuminsoniy qadriyatlarga asoslanishi zarur.
2.
Maʼnaviy tarbiyaning o‘rni va vazifalari
Maʼnaviy tarbiya — bu insonda yuksak axloqiy fazilatlarni shakllantirish, uni
hayotda to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirish, ijtimoiy va madaniy qadriyatlarga hurmat
ruhida tarbiyalash jarayonidir. Bu tarbiya shakllanishi inson hayotining dastlabki
bosqichlaridan boshlanadi va butun umri davomida davom etadi.
Maʼnaviy tarbiya nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamiyat barqarorligi va
taraqqiyoti uchun ham beqiyos ahamiyatga ega. Chunki maʼnaviy yetuk shaxslar
jamiyatda tinchlik, bag‘rikenglik, adolat va birdamlikni ta’minlaydi. Shu boisdan
oilada, maktabda, oliy ta’lim muassasalarida va umuman jamiyatda maʼnaviy
tarbiyaga alohida e’tibor qaratilishi lozim.
Oilaning roli maʼnaviy tarbiyada birinchi o‘rinda turadi. Farzandlar avvalo
ota-onaning harakatlari, so‘zlari va munosabatidan ibrat oladi. Oiladagi
mehrmuhabbat, o‘zaro hurmat, sabr-toqat va vatanparvarlik ruhidagi tarbiya
bolalarda barvaqt axloqiy va maʼnaviy tamoyillarni shakllantiradi.
Maktab va taʼlim muassasalarining vazifasi esa bolalar va yoshlar ongida
milliy qadriyatlarni singdirish, tarixiy merosga hurmat bilan qarash,
insonparvarlik, tinchliksevarlik, atrof-muhitga ehtiyotkorlik kabi fazilatlarni
rivojlantirishdir.
Jamiyat esa o‘z navbatida, sog‘lom axloqiy muhit yaratishi, yoshlarning
ijtimoiy hayotda faol va mas’uliyatli bo‘lib yetishishiga imkon berishi kerak.
Madaniy tadbirlar, maʼnaviy-maʼrifiy dasturlar, ommaviy axborot
vositalarining maʼrifiy faoliyati ham maʼnaviy tarbiya jarayonining ajralmas qismi
hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
194
Shunday qilib, maʼnaviy tarbiya shaxsni mustahkamlash, jamiyatni
yuksaltirish va insoniyat kelajagini yorqin etishda hal qiluvchi omillardan biri
sanaladi.
3. XXI asrda yuzaga kelayotgan axloqiy muammolar
Zamonaviy dunyoda texnologik taraqqiyot va globallashuv insoniyat
hayotiga ko‘plab qulayliklar olib kirgani bilan birga, axloqiy sohada ham qator
muammolarni keltirib chiqardi. Ushbu muammolar shaxs va jamiyat taraqqiyotiga
salbiy taʼsir ko‘rsatmoqda.
XXI asrdagi asosiy axloqiy muammolar:
Individualizm va egoizm kuchayishi.
Bugungi zamonda ko‘plab insonlar shaxsiy manfaatni jamiyat manfaatidan
ustun qo‘yishmoqda. Bunday tendensiya ijtimoiy birdamlik va hamjihatlikka putur
yetkazmoqda.
Axborot ifloslanishi va maʼnaviy tanazzul.
Internet va ommaviy axborot vositalarida tarqatilayotgan axloqsiz kontent,
shov-shuvli va haqiqatga mos kelmaydigan ma’lumotlar inson ongini bulg‘ab,
to‘g‘ri axloqiy qarorlar qabul qilishga salbiy taʼsir ko‘rsatmoqda.
Materializm va iste’molchilik.
Moddiy boylikka haddan tashqari intilish natijasida maʼnaviy qadriyatlarga
e’tibor kamaymoqda. Ko‘pchilik insonlar hayot mazmunini faqat moddiy boylik
orttirish bilan bog‘lay boshlagan.
Madaniy va maʼnaviy qadriyatlarning yemirilishi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
195
Milliy qadriyatlar va an’anaviy axloqiy me’yorlarga nisbatan befarqlik
kuchaymoqda. Globallashuv tufayli yosh avlod o‘z milliy o‘zligini unutish xavfi
ostida qolmoqda.
Ijtimoiy adolatsizlik va tengsizlik.
Jamiyatda adolat tamoyillarining buzilishi, boy va kambag‘allar o‘rtasidagi
tafovutning ortishi ijtimoiy norozilik va beqarorlikni keltirib chiqarmoqda.
Natijalar:
Ushbu axloqiy muammolar insonlar orasida ishonchsizlik, befarqlik va
nafrat kayfiyatini kuchaytiradi. Shuning uchun XXI asrda axloqiy inqirozga qarshi
kurashish, odamlarning ruhiy va axloqiy mustahkamligini oshirish dolzarb
masalaga aylangan.
4. Axloqiy va maʼnaviy tarbiyani mustahkamlash yo‘llari
Insoniyatning barqaror va farovon rivojlanishi uchun axloqiy va maʼnaviy
tarbiyani mustahkamlash nihoyatda muhim. Ushbu sohada samarali ish olib borish
uchun bir qator strategik yo‘llar mavjud:
1.
Oilaviy tarbiyani kuchaytirish.
Oila — birinchi tarbiya maktabidir. Ota-onalar farzandlarga axloqiy
me’yorlarni o‘rgatishi, mehr-muhabbat va mas’uliyat ruhida tarbiyalashi zarur.
Farzand tarbiyasida shaxsiy namuna ko‘rsatish juda katta ahamiyat kasb etadi.
2.
Taʼlim va tarbiya tizimini takomillashtirish.
Maktablarda va oliy o‘quv yurtlarida maʼnaviy-axloqiy tarbiya fanlari va
mashg‘ulotlari kengaytirilishi kerak. Tarbiyaviy ishlarda milliy qadriyatlar, tarixiy
meros va zamonaviy insoniy qadriyatlar uyg‘un ravishda o‘rgatilishi lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
196
3.
Madaniy-maʼrifiy faoliyatni kuchaytirish.
Kitobxonlikni targ‘ib qilish, teatr, muzey va sanʼat maskanlarining faoliyatini
rivojlantirish, maʼrifiy dasturlar orqali yoshlarning maʼnaviy saviyasini oshirish
mumkin. Sanʼat va adabiyot inson qalbiga bevosita ta’sir qilgani uchun ular
tarbiyaviy vosita sifatida faol ishlatilishi lozim.
4.
Internet va ommaviy axborot vositalari orqali tarbiya.
Bugungi raqamli asrda ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy axborot vositalarida
sog‘lom axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qilish muhim. Yoshlar uchun maʼnaviy
yetuklikni rivojlantiruvchi ijobiy kontentlar tayyorlash va ularga keng omma
eʼtiborini qaratish zarur.
5.
Diniy va milliy qadriyatlarni rivojlantirish.
Milliy va diniy anʼanalarni asrab-avaylash, ularni zamon talablariga mos
ravishda targ‘ib etish orqali yoshlarning maʼnaviy immuniteti mustahkamlanadi.
Eʼtiqod va maʼnaviyat uyg‘unligi shaxsda yuksak axloqiy fazilatlarni
shakllantirishda muhim omildir.
6.
Ijtimoiy adolat va tenglikni taʼminlash.
Jamiyatda adolat tamoyillarining ustuvorligi va inson huquqlariga hurmat
bilan qarash axloqiy tarbiyaning eng muhim mezonlaridan biridir. Adolatli
jamiyatda tarbiyalangan insonlar ham o‘z axloqiy tamoyillariga sodiq bo‘lib
yetishadi.
Xulosa
XXI asr — insoniyat taraqqiyoti uchun beqiyos imkoniyatlar eshigini ochgan
davr bo‘lsa-da, axloqiy va maʼnaviy hayot sohasida ham katta sinovlarni yuzaga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
197
keltirdi. Texnologik yuksalish, globallashuv va axborot oqimi inson tafakkuri va
dunyoqarashini boyitish bilan bir qatorda, insonni o‘z axloqiy va maʼnaviy
qadriyatlaridan uzoqlashtirish xavfini ham tug‘dirmoqda.
Axloqiy kamolot va maʼnaviy tarbiya shaxs kamoloti va jamiyat
farovonligining negizidir. Insonning o‘zini anglashi, o‘z ustida ishlashi, adolat va
insonparvarlik tamoyillariga sodiq bo‘lishi jamiyat barqarorligiga bevosita xizmat
qiladi. Shunday ekan, har bir inson o‘z axloqiy qiyofasini shakllantirishda faol
bo‘lishi, jamiyat esa bu jarayonda qo‘llab-quvvatlovchi va yo‘lko‘rsatuvchi kuchga
aylanishi zarur.
Bugungi kunda axloqiy kamolot va maʼnaviy tarbiyani mustahkamlash
uchun:
o
Oilada mehr-oqibat va tarbiyaviy muhitni kuchaytirish, o
Taʼlim tizimida maʼnaviy qadriyatlarni singdiruvchi metodikalarni
rivojlantirish,
o
Madaniy-maʼrifiy dasturlar va sanʼat orqali yosh avlod qalbiga
milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘usini singdirish,
o
Axborot vositalari va internetda sog‘lom maʼnaviy kontentni
keng targ‘ib qilish, o Ijtimoiy adolat va tenglikni taʼminlash kabi muhim
vazifalar dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Agar shaxs va jamiyat birgalikda ushbu yo‘nalishlarda faol harakat qilsa,
kelajak avlod maʼnaviy yetuk, axloqan pokiza va ijtimoiy masʼuliyatni his
qiladigan insonlar sifatida voyaga yetadi.
Shu tariqa, XXI asrda insonning axloqiy kamoloti va maʼnaviy tarbiyasi
nafaqat shaxsiy muvaffaqiyat kaliti, balki umumiy insoniyat taraqqiyotining,
tinchlik va barqarorlikning asosiy garovidir. Axloqiy va maʼnaviy yetuk
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
198
jamiyatgina o‘z oldiga qo‘yilgan ulug‘ maqsadlarga erisha oladi va dunyo
taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. Yuksak maʼnaviyat — yengilmas kuch. — Toshkent:
Maʼnaviyat, 2008.
2.
Abdurahmonova X., Qurbonov S. Maʼnaviyat asoslari. — Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2017.
3.
Jo‘rayev S. Axloq va maʼnaviyat asoslari. — Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar Akademiyasi nashriyoti, 2015.
4.
Nazarov B. Inson va maʼnaviyat: Tarixiy-falsafiy tadqiqotlar. — Toshkent:
Maʼnaviyat, 2004.
5.
Maʼnaviyat va maʼrifat jurnali. Turli yillar sonlari.
6.
Foydalanilgan saytlar:
7.
www.ziyonet.uz (https://ziyonet.uz/) — O‘zbekiston taʼlim va maʼnaviyat
portali.
8.
www.maʼnaviyat.uz (https://manaviyat.uz/) — Respublika Maʼnaviyat va
maʼrifat markazi rasmiy sayti.
9.
www.unesco.org (https://www.unesco.org/) — UNESCOning madaniyat va
maʼnaviyatga oid xalqaro loyihalari.
10.
www.britannica.com (https://www.britannica.com/) — Axloqiy
qadriyatlar va maʼnaviy tarbiya haqida umumjahon maʼlumotlar bazasi.
11.
www.insonvaqadriyat.uz (https://insonvaqadriyat.uz/) — Inson qadri,
axloqiy va maʼnaviy tarbiya mavzulariga oid ilmiy-ommabop maqolalar.
