https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
172
ASP.NET CORE ASOSLARI
Yusupov Mirsaidbek Abdulaziz o’g’li
Farg’ona davlat universiteti amaliy matematika va informatika kafedrasi
o’qituvchisi
mirsaidbeky@gmail.com
Abdulhafizov Ibrohim Husanjon o’g’li
Farg’ona davlat universiteti 2-kurs talabasi
ibrohimabdulhafizov33@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada ASP.NET Core platformasining asosiy
tushunchalari, arxitekturaviy yechimlari, ishlash mexanizmlari va real hayotdagi
qo‘llanilishi yoritilgan. ASP.NET Core yordamida cross-platformali (ko‘p
operatsion tizimda ishlovchi) yuqori samarali web ilovalar yaratish mumkin.
Shuningdek, maqolada middleware, routing, dependency injection (DI), MVC va
Web API konsepsiyalari texnik tafsilotlari bilan bayon etilgan. Ushbu texnologiya
bugungi IT sanoatida katta ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar: ASP.NET Core, cross-platforma, web API, MVC, .NET,
Routing tizimi, Middleware, Dependency Injection (DI), Xavfsizlik.
Аннотация: В этой статье рассматриваются основные концепции,
архитектурные решения, рабочие механизмы и реальные приложения
платформы ASP.NET Core. С помощью ASP.NET Core можно создавать
кроссплатформенные (работающие на нескольких операционных системах)
высокопроизводительные веб-приложения. Кроме того, в статье подробно
описаны
концепции
промежуточного
программного
обеспечения,
маршрутизации, внедрения зависимостей (DI), MVC и веб-API. Эта
технология имеет большое значение в современной ИТ-индустрии.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
173
Ключевые слова: ASP.NET Core, кроссплатформенность, веб-API,
MVC, .NET, система маршрутизации, промежуточное ПО, внедрение
зависимостей (DI), безопасность.
Annotation: This article covers the basic concepts, architectural solutions,
working mechanisms and real-life applications of the ASP.NET Core platform.
With the help of ASP.NET Core, it is possible to create cross-platform (working on
multiple operating systems) high-performance web applications. Also, the article
describes middleware, routing, dependency injection (DI), MVC and Web API
concepts in technical details. This technology is of great importance in today's IT
industry.
Keywords: ASP.NET Core, cross-platform, web API, MVC, .NET, Routing
system, Middleware, Dependency Injection (DI), Security
.
Kirish
Internet
texnologiyalari
taraqqiyoti
web
dasturlarni
yaratish
texnologiyalarining ham tez rivojlanishiga olib keldi. Microsoft tomonidan ishlab
chiqilgan ASP.NET Core — bu zamonaviy, moslashuvchan, kross-platformali
framework bo‘lib, u orqali professional darajadagi web ilovalarni ishlab chiqish
mumkin. U .NET Core asosida ishlaydi va ochiq manbali hisoblanadi. ASP.NET
Core dasturchilarga RESTful API, dinamik web sahifalar, real vaqtli aloqa
(SignalR), Blazor yordamida SPA (Single Page Application) tuzish imkonini
beradi.
Asosiy qism
1.
ASP.NET Core tarixi va afzalliklari
ASP.NET Core dastlab 2016-yilda taqdim etilgan bo‘lib, klassik ASP.NET
framework’iga nisbatan ko‘plab yangilanishlarga ega:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
174
•
Ochiq manbali (open-source) — GitHub’da mavjud.
•
Kross-platformali — Windows, Linux va macOS’da ishlaydi.
•
Engil va tezkor — Kichik resurslarda ham samarali ishlaydi.
•
Modular — faqat kerakli komponentlar yuklanadi.
•
Cloud-friendly — bulutli xizmatlar (Azure, AWS) bilan yaxshi
integratsiyalashadi.
2.
Dastur tuzilmasi va asosiy fayllar
ASP.NET Core loyihasi quyidagi asosiy fayllardan tashkil topgan:
•
Program.cs
– Dastur boshlanish nuqtasi. WebApplication.CreateBuilder()
orqali konfiguratsiya qilinadi.
•
Startup.cs
(yoki zamonaviy versiyalarda Program.csning ichida yoziladi) –
xizmatlar va middleware’lar ro‘yxatga olinadi.
•
appsettings.json
– Konfiguratsion ma’lumotlar: ulanish satrlari, log
darajalari va h.k.
•
Controllers/, Models/, Views/
– MVC (Model-View-Controller) tuzilmasi
asosidagi kataloglar.
3.
Middleware tushunchasi
Middleware — bu HTTP so‘rovlari va javoblarini qayta ishlovchi komponentlar
zanjiri. Misollar:
•
UseRouting() – so‘rovlarni marshrutlash.
•
UseAuthentication() – autentifikatsiyani tekshirish.
•
UseAuthorization() – foydalanuvchining huquqlarini tekshirish.
•
UseEndpoints() – yakuniy manzillarga yo‘naltirish.
Middleware’lar Program.cs faylida navbat bilan yoziladi. Tartib muhim!
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
175
4.
Dependency Injection (DI)
DI — xizmatlar va komponentlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni boshqarish tizimi.
ASP.NET Core ichki DI mexanizmini qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan:
services.AddScoped<IEmailService, EmailService>();
Ushbu xizmatni controller ichida quyidagicha chaqirish mumkin:
public class HomeController : Controller
{
private readonly IEmailService _emailService;
public HomeController(IEmailService emailService)
{
_emailService = emailService;
}
}
5.
Routing tizimi
Routing — foydalanuvchi kiritgan URL'ni kerakli controller va action’ga
yo‘naltirish tizimi. ASP.NET Core’da ikki turdagi routing mavjud:
•
Conventional routing
— umumiy yo‘l qoidalari asosida.
•
Attribute routing
— controller va action ustida [Route] atributlari bilan
belgilangan.
[Route("api/[controller]")]
public class ProductsController : ControllerBase
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
176
{
[HttpGet("{id}")]
public IActionResult GetProduct(int id) { ... }
}
6.
MVC va Web API
ASP.NET Core MVC arxitekturasi:
1.
Model
– ma’lumotlar sinfi, validation va biznes qoidalari.
2.
View
– HTML va Razor sintaksisida yozilgan ko‘rinishlar.
3.
Controller
– foydalanuvchi so‘rovini qabul qiluvchi va qayta ishlovchi
sinf.
Web API
esa front-end ilovalar yoki boshqa xizmatlar bilan muloqot uchun
mo‘ljallangan. JSON formatdagi ma’lumotlarni yuboradi/qabul qiladi.
7.
Blazor texnologiyasi
Blazor yordamida siz C# tilida browser ichida ishlaydigan ilovalarni
yaratishingiz mumkin. Bu texnologiya orqali JavaScript o‘rniga C# ishlatiladi:
1.
Blazor Server
– server orqali real vaqtda SignalR bilan ishlaydi.
2.
Blazor WebAssembly
– browser ichida to‘liq mustaqil ishlaydi.
8.
Xavfsizlik: Autentifikatsiya (Authentication) va Avtorizatsiya (Authorization)
ASP.NET Core xavfsizlik uchun quyidagi imkoniyatlarni beradi:
1.
Identity
– foydalanuvchi ro‘yxatga olish, login, parolni tiklash.
2.
JWT (JSON Web Token)
– API’lar bilan xavfsiz aloqalar uchun.
3.
Role-based access
– foydalanuvchining roliga qarab kirishni cheklash:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
177
[Authorize(Roles = "Admin")]
public IActionResult AdminPanel() { ... }
9.
SignalR – real vaqtli aloqa
SignalR yordamida chat ilovalari, onlayn o‘yinlar yoki monitoring tizimlari
yaratish mumkin. U WebSocket, Server-Sent Events yoki Long Polling orqali
ishlaydi:
services.AddSignalR();
10.
ASP.NET Core va bulut texnologiyalari
ASP.NET Core to‘liq
Azure
,
AWS
,
Google Cloud
xizmatlariga
integratsiyalashgan. Bu esa ilovalaringizni osongina global miqyosga olib chiqish
imkonini beradi.
Xulosa
ASP.NET
Core
— bu zamonaviy dasturchilar uchun kuchli,
kengaytiriladigan va moslashuvchan web platformadir. Uning modullar asosidagi
yondashuvi, kross-platformaliligi, xavfsizlik choralari, SignalR va Blazor kabi
texnologiyalari orqali web ilovalarni ishlab chiqish ancha qulaylashgan. Ushbu
platformani o‘rganish orqali dasturchilar bugungi kunning talablari asosida
innovatsion loyihalarni yaratish imkoniga ega bo‘ladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Microsoft Docs – https://docs.microsoft.com/aspnet/core
2.
Freeman A.
Pro ASP.NET Core MVC
, Apress, 2020.
3.
TutorialsTeacher – https://www.tutorialsteacher.com/core
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
178
4.
Udemy:
ASP.NET Core Web API Development
5.
Microsoft Learn – https://learn.microsoft.com
6.
YouTube: “ASP.NET Core Full Course – 2024”
7.
GitHub – ASP.NET Core Open Source Repositories
8.
w3schools.com
