https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
60
ISLOM MADANIYATINING ILM-FAN TARAQQIYOTIGA QO‘SHGAN
HISSASI
Rahimova Zarifaxon Shuxratjon qizi
Farg’ona davlat universiteti talabasi
Zarifaxonrahimova04@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada Islom madaniyatining ilm-fan sohasiga
qo‘shgan beqiyos hissasi chuqur tahlil qilinadi. Islom dini tomonidan ilmga
berilgan yuksak e’tibor, Qur’oni karim va hadislar orqali ilmga undovchi
chaqiriqlar, musulmon dunyosida tashkil etilgan ilmiy markazlar va kutubxonalar,
shuningdek, ularda faoliyat yuritgan mashhur allomalar — Ibn Sino, Al-Xorazmiy,
Al-Farg‘oniy, Al-Beruniy, Umar Xayyom kabi olimlarning ilmiy merosi haqida
batafsil ma’lumot beriladi. Maqolada shuningdek, bu ilmiy yutuqlarning Yevropa
uyg‘onish davriga ko‘rsatgan ijobiy ta’siri va hozirgi kunda bu merosning
ahamiyati ham yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Islom madaniyati, ilm-fan tarixi, musulmon olimlari, ilmiy
markazlar, ilmiy meros, tibbiyot, matematika, astronomiya, uyg‘onish davri,
Qur’oni karim, hadislar, ma’rifat.
Annotation This article provides a comprehensive analysis of the profound
contribution of Islamic culture to the development of science. It emphasizes the
high regard for knowledge in Islam, the Quranic and Hadith-based encouragement
to seek education, and the establishment of scientific centers and libraries across
the Muslim world. The article highlights the works and legacies of prominent
scholars such as Ibn Sina, Al-Khwarizmi, Al-Farghani, Al-Biruni, and Omar
Khayyam. Additionally, it explores how Islamic scientific achievements influenced
the European Renaissance and examines the continuing relevance of this
intellectual heritage in the modern era.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
61
Keywords Islamic culture, history of science, Muslim scholars, scientific
centers, scientific heritage, medicine, mathematics, astronomy, Renaissance era,
Quran, Hadiths, enlightenment.
Аннотация В статье подробно анализируется значительный вклад
исламской культуры в развитие науки. Особое внимание уделяется высокому
статусу знаний в исламе, призывам к обучению в Коране и хадисах,
становлению научных центров и библиотек в мусульманском мире, а также
деятельности выдающихся учёных, таких как Ибн Сина, Аль-Хорезми, Аль-
Фаргани, Аль-Бируни и Омар Хайям. Также рассматривается влияние
исламской науки на европейское Возрождение и актуальность этого
научного наследия в наше время.
Ключевые слова: Исламская культура, история науки, мусульманские
учёные, научные центры, научное наследие, медицина, математика,
астрономия, эпоха Возрождения, Коран, хадисы, просвещение.
Kirish.
Islom dini nafaqat ruhiy-ma’naviy hayot, balki ilm-fan va madaniyat
sohalarining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan dinlardan biridir. Qur’oni karimda
o‘qishga, tafakkur qilishga va ilm olishga da’vat qilinishi bu dinning ilmga bo‘lgan
munosabatini yaqqol namoyon etadi. VIII–XIII asrlar oralig‘ida musulmon
olamida yuz bergan ilmiy yuksalish butun dunyo sivilizatsiyasiga ulkan hissa
bo‘lib qo‘shildi. Ushbu maqolada Islom madaniyatining ilm-fan rivojiga
ko‘rsatgan ta’siri va bu yo‘nalishdagi buyuk allomalarning hissasi haqida so‘z
yuritiladi.
Asosiy qism.
Islom dini ilm olishni har bir musulmon uchun farz deb biladi.
Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) "Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga
farzdir" degan hadislari orqali musulmon jamiyatida ilm-fanga katta e’tibor
qaratilishiga asos yaratganlar. Bu targ‘ibotlar tufayli musulmonlar tomonidan
ko‘plab kutubxonalar, maktablar, madrasalar va ilmiy markazlar barpo etilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
62
X asrda Bag‘doddagi “Baytul-hikma” (Donishmandlar uyi) ilm-fanning
markaziga aylangan. Unda yunon, hind, fors, suryoniy va boshqa tillardagi ilmiy
asarlar arab tiliga tarjima qilinib, ilm-fan rivojiga katta turtki bo‘lgan.
Islom olamida yetishib chiqqan buyuk allomalar qatoriga quyidagilarni
kiritish mumkin:
Abu Ali ibn Sino
– tibbiyot, falsafa va tabiiy fanlar sohasida yuksak ilmiy
ishlari bilan tanilgan. Uning “Tib qonuni” asari Yevropa universitetlarida asrlar
davomida asosiy darslik sifatida o‘qitilgan.
Muhammad al-Xorazmiy
– algebra va algoritm tushunchalarini joriy etgan
olim. Uning asarlari matematika va astronomiya sohalarida katta ahamiyatga ega
bo‘lgan.
Abu Rayhon Beruniy
– geodeziya, astronomiya, geologiya kabi ko‘plab
fanlarga o‘z hissasini qo‘shgan ensiklopedik olim.
Umar Xayyom
– matematik, astronom va shoir sifatida tanilgan. Uning
taqvim islohoti ham o‘z davrida ancha ilg‘or hisoblangan.
Shuningdek, islom davrida kimyo, farmatsiya, zoologiya, botanika, tarix,
adabiyot kabi sohalar ham jadal rivojlangan. Ilm-fanning bu tarzda rivojlanishi
Yevropadagi Uyg‘onish davriga zamin hozirlab bergan.
Xulosa.
Islom madaniyati nafaqat diniy, balki ilmiy va madaniy taraqqiyotga
ham beqiyos hissa qo‘shgan. Musulmon olimlar tomonidan yaratilgan ilmiy meros
bugungi zamonaviy fanning shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Ilmga bo‘lgan
ijobiy
munosabat,
tafakkur
va
izlanishga
undovchi g‘oyalar Islom
sivilizatsiyasining ajralmas qismi hisoblanadi. Bugungi kunda ham bu
qadriyatlarni asrab-avaylash va rivojlantirish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
63
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Большаков. О.Г. История халифата. 1-3 части. М.1989-1998
2.
Ислам. Энциклапедический словарь. М. 1991.
3.
Хасанов А.А. Макка ва мадина тарихи. Т. 1992.
Усмон кески ўғли. Хазрати пайғамбар ҳаёти. Туркчадан Иброҳим Йўлдош
Жўрабой ўғли таржимаси. Т. 1997.
