https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
427
MATEMATIKA O‘QITISH JARAYONIDA O‘QUVCHILARNI
MANTIQIY FIKRLASHGA O‘RGATISH
Ismatov Normurod Asatulla o‘g‘li
Xolimmatova Marjona Tajiboy qizi
JDPU o‘qituvchisi, JDPU talabasi
Anotatsiya. Ushbu ishda matematika fani orqali o‘quvchilarda mantiqiy
fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishning samarali usullari o‘rganiladi. Mantiqiy
fikrlash – bu muammoni chuqur tahlil qilish, asosli xulosa chiqarish va yechim
topish qobiliyatidir. Tadqiqotda matematika darslarida mantiqiy fikrlashni
rivojlantirishga xizmat qiluvchi topshiriqlar, metodlar va pedagogik yondashuvlar
tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar: mantiqiy fikrlash, matematika.
Matematika fani nafaqat sonlar va tenglamalar to‘plamidan iborat bo‘lib,
balki u o‘quvchilarni mantiqiy fikrlash va analitik tafakkurga yo‘naltiradigan
muhim vositadir. O‘quvchilarga matematikani o‘rgatishda asosiy e’tibor shundaki,
ular masalalarni yechishda qanday yondashuvlarni qo‘llayotganini, qanday
mantiqiy jarayonlar orqali xulosaga kelayotganini tushunishimiz zarur. Bu, nafaqat
ularning bilimlarini oshirish, balki ularni hayotdagi har xil murakkab vaziyatlarda
ham samarali qarorlar qabul qilishga tayyorlashga yordam beradi.
Mantiqiy fikrlash matematikada xatoliklarni aniqlash, masalalarni tizimli
ravishda yechish, va umuman olganda, har bir yangi bilimni o‘zlashtirishda asosiy
rol o‘ynaydi. Matematika o‘qitish jarayonida o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga
o‘rgatish, ularni har bir masala yoki topshiriqni boshqacha va to‘g‘ri yondashuvlar
bilan yechish imkoniyatini beradi. Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish orqali,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
428
o‘quvchilar nafaqat matematik tushunchalarni, balki boshqa fanlarni ham oson
o‘zlashtirishga qodir bo‘ladilar.
O‘quvchilarga murakkab matematik masalalarni yechishda bosqichma-
bosqich yondashuvni o‘rgatish, ularning mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi.
Masalan, biror masalani yechishdan oldin, o‘quvchilar uni tahlil qilib,
muammoning asosiy qismlarini ajratib olishlari kerak. Bu, ularni masalani tizimli
ravishda hal qilishga o‘rgatadi.
Matematika o‘qitishda vizual vositalardan
foydalanish o‘quvchilarni yanada chuqurroq o‘ylashga undaydi. Jadval va grafiklar
yordamida o‘quvchilar o‘zlarining fikrlashlarini aniqroq va ravshanroq
ko‘rsatishlari mumkin. Grafiklar va diagrammalar matematik fikrlashni yanada
oddiy va tushunarli qiladi, bu esa o‘quvchilarni masalalarni mantiqan hal qilishga
undaydi. Matematika o‘qitishda savol-javob yondashuvi, o‘quvchilarni masalalarni
o‘zlari mustaqil yechishga undaydi. O‘qituvchi o‘quvchilarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
javob bermasdan, ularga savollar berib, o‘zlari fikr yuritishlariga imkon yaratadi.
Bu metod o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi va ularni o‘rgatilgan
bilimlarni amalda qo‘llashga yordam beradi. Kundalik hayotdan olingan
matematik masalalar va muammolarni yechish o‘quvchilarga o‘z bilimlarini
yanada amaliy darajada qo‘llashga imkon beradi. Shu bilan birga, munozaralar va
guruh ishlarida ishtirok etish, o‘quvchilarning mantiqiy argumentlashuv va
fikrlarini ifodalash qobiliyatini rivojlantiradi. O‘quvchilar o‘zlarining fikrlarini
boshqalar bilan muhokama qilish orqali, masalalarni turli nuqtai nazarlardan
ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Mantiqiy fikrlash o‘quvchilarning tahlil va sintetik fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Tahlil qilish jarayonida, ular masalani kichik qismlarga bo‘lishni
o‘rganadilar, sintetik fikrlashda esa olingan qismlar asosida butun masalani hal
qilishga qodir bo‘ladilar. Bu ko‘nikmalar, matematika fanidan tashqari boshqa
sohalarda ham qo‘llaniladi. Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish orqali o‘quvchilar
mustaqil ravishda fikr yurita olishadi. Bu, ularni o‘z bilimlarini va tajribalarini turli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
429
holatlarda samarali qo‘llashga undaydi. Matematika orqali mantiqiy fikrlashni
rivojlantirish o‘quvchilarni turli turdagi muammolarni yechishga tayyorlaydi. Ular
matematik masalalarni hal qilishda yuzaga keladigan qiyinchiliklarni yengib
o‘tishni o‘rganadilar, bu esa ularni boshqa sohalarda ham murakkab vaziyatlarni
hal etishga yordam beradi.
Matematika o‘qitishda o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga o‘rgatish nafaqat
ularning matematik bilimlarini oshiradi, balki ular hayotda yuzaga keladigan
muammolarni hal qilishda yanada samarali va tizimli fikrlashga yordam beradi.
O‘qituvchilar, o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish
uchun turli usul va metodlarni qo‘llab, har bir o‘quvchining o‘ziga xos fikrlash
tarzini hisobga olishlari kerak. Shunday qilib, matematikani o‘qitish nafaqat
bilimlarni berish, balki o‘quvchilarning fikrlarini rivojlantirish va ularga murakkab
vaziyatlarni boshqarish imkoniyatlarini yaratishning muhim vositasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Azizxo‘jaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. -T.: TDPU.
2006 y.
2.
Madyarova S. A. va boshq. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. - T.:
IQTISOD-MOLIYA, 2009, 240 b.
3.
Sayidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar. -T.: “Moliya” nashriyoti,
2003 y. – 171 b.
4.
Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. - Qarshi. “Nasaf”, 2000 y.-80 b.
5.
Ismatov N.
Mаtemаtikа fаnini о‘qitish jаrаyоnidа zаmоnаviy pedаgоgik
texnоlоgiyаlаrdаn fоydаlаnish аhаmiyаti // “Ilm-fan muammolari
tadqiqotchilar talqinida” III xalqaro ilmiy konferensiya. (Xo‘jand davlat
universiteti, Tojikiston, 25.05.2024 yil)
