https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
381
PSIXOLOGIYADA XARAKTER TUSHUNCHASI
Xolmo'minova Iroda Karim qizi
Ravshanova Sarvara Anvar qizi
Xursanova Marjona Zoir qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Psixologiya
yo’nalishi 112 PS-24 guruh 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqola psixologiyada xarakter tushunchasining
mohiyati, shakllanish omillari, tasniflari va amaliy ahamiyatini chuqur tahlil
qiladi. Xarakter inson shaxsiyatining barqaror xususiyatlari sifatida ta’riflanib,
uning biologik, ijtimoiy va madaniy omillar ta’sirida rivojlanishi misollar bilan
yoritiladi. Kretschmer, Yung va “Katta beshlik” kabi tasniflar tahlil qilinadi.
Xarakterning psixologik tahlil, ijtimoiy munosabatlar va kasbiy muvaffaqiyatdagi
o‘rni ko‘rsatiladi. Maqola o‘zbek xalqidagi xarakter xususiyatlariga ham to‘xtalib,
zamonaviy psixologiyadagi dolzarbligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar Xarakter, psixologiya, shaxsiyat, temperament, ijtimoiy muhit,
madaniyat, tasnif, Katta beshlik, introvert, ekstravert, axloq, o‘zbek xarakteri,
tadqiqot, psixoterapiya.
Статья глубоко анализирует понятие характера в психологии, факторы
его формирования, классификации и практическую значимость. Характер
определяется как устойчивые черты личности человека, а его развитие под
влиянием
биологических,
социальных
и
культурных
факторов
иллюстрируется примерами. Рассматриваются классификации Кречмера,
Юнга и модели «Большой пятерки». Подчеркивается роль характера в
психологическом анализе, социальных отношениях и профессиональном
успехе. Статья также затрагивает особенности характера узбекского
народа, акцентируя его актуальность в современной психологии.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
382
Характер, психология, личность, темперамент, социальная среда,
культура, классификация, Большая пятерка, интроверт, экстраверт,
мораль, узбекский характер, исследование, психотерапия.
This article provides an in-depth analysis of the concept of character in
psychology, its formation factors, classifications, and practical significance.
Character is defined as the stable traits of human personality, with its development
under biological, social, and cultural influences illustrated through examples.
Classifications by Kretschmer, Jung, and the “Big Five” model are examined. The
role of character in psychological analysis, social relationships, and professional
success is highlighted. The article also addresses character traits specific to the
Uzbek people, emphasizing its relevance in modern psychology.
Character, psychology, personality, temperament, social environment, culture,
classification, Big Five, introvert, extrovert, morality, Uzbek character, research,
psychotherapy.
Kirish
Psixologiyada shaxsiyatni o‘rganish inson xatti-harakatlarini tushunishning
asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Shaxsiyatning muhim tarkibiy qismi sifatida
xarakter insonning barqaror psixologik xususiyatlarini ifodalaydi. Xarakter
yunoncha “charakter” (belgi, o‘yma) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, shaxsiyatning
individual xulq-atvor, munosabat va qadimiyatlarini aks ettiradi. U
temperamentdan farqli o‘laroq, tug‘ma emas, balki hayot davomida shakllanadi va
ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’sirda rivojlanadi. Xarakter insonning qarorlari,
muloqoti va hayotiy pozitsiyasida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqola xarakterning
ta’rifi, shakllanish jarayoni, tasniflari va psixologiyadagi ahamiyatini ilmiy asosda
tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, o‘zbek xalqidagi xarakter xususiyatlariga alohida
e’tibor beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
383
1.
Xarakterning ta’rifi va mohiyat
Xarakter psixologiyada shaxsiyatning barqaror xususiyatlari majmuasi
sifatida ta’riflanadi. Gordon Allportning fikricha, xarakter “shaxsiyatning ichki
tuzilishi va tashqi dunyo bilan munosabatining dinamik birlashmasi”dir
(Allport, 1961). U temperamentdan farqli o‘laroq, asosan ijtimoiy ta’sirlar
natijasida shakllanadi. Temperament biologik asosga ega bo‘lib, insonning
emotsional reaksiyalarini belgilasa, xarakter uning ushbu reaksiyalarni
boshqarish yoki ifodalash tarzini ko‘rsatadi. Masalan, tez jahldor
temperamentga ega odam xarakterida o‘zini tuta bilish xususiyati bo‘lsa, jahlini
yashiradi, aksincha, ochiq xarakter bo‘lsa, uni ko‘rsatadi.Xarakter insonning
axloqiy qadimiyatlari, odatlari va dunyoqarashini o‘z ichiga oladi. U
shaxsiyatning “nima”ligidan ko‘ra, “qanday harakat qilishi”ni aks ettiradi.
Masalan, saxiylik xarakter xususiyati bo‘lgan odam boshqalarga yordam
berishga intiladi, xudbin xarakter esa shaxsiy manfaatni birinchi o‘ringa
qo‘yadi.
2.
Xarakterning shakllanish omillari
Xarakter hayot davomida shakllanadigan dinamik jarayondir. Psixologlar
quyidagi omillarni ajratadi:
Biologik omillar:
Xarakter to‘liq genetikaga bog‘liq bo‘lmasa-da, asab
tizimi va temperament uning asosini tashkil qiladi. Masalan, introvert
odamlarning xarakterida yolg‘izlikka moyillik ko‘proq uchraydi (Eysenck,
1970).
Ijtimoiy muhit:
Oila, maktab va do‘stlar xarakterga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Qattiqqo‘l tarbiya ostida o‘sgan bolada itoatkorlik yoki isyonkorlik xarakter
sifatida shakllanishi mumkin.
Shaxsiy tajriba:
Hayotdagi muhim voqealar xarakterni o‘zgartiradi. 2022-
yilda o‘tkazilgan tadqiqotda, o‘smirlikda travmatik hodisalarni boshdan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
384
kechirgan odamlarning 65% ida qo‘rqinchlik yoki o‘ziga ishonch xarakter
xususiyati rivojlangani aniqlangan.
Madaniyat
: Madaniy qadimiyatlar xarakterga ta’sir qiladi. Sharq
madaniyatida sabr-toqat va hurmat, G‘arbda esa mustaqillik va shaxsiy erkinlik
xarakterda ustunlik qiladi.Xarakter odatda bolalikdan shakllana boshlaydi va
20-30 yoshlarda barqarorlashadi, lekin katta hayotiy o‘zgarishlar (masalan, oila
qurish yoki yaqin kishini yo‘qotish) uni qayta shakllantirishi mumkin.
3.
Xarakterning tasnifi
Psixologiyada xarakterni tasniflash bo‘yicha bir nechta yondashuv mavjud:
Kretschmer tasnifi:
Tana tuzilishiga asoslanadi:
Asthenik (nozik tana):
yopiq, sezgir xarakter.
Atletik (kuchli tana):
qat’iyatli, o‘ziga ishonchli xarakter.
Piknik (to‘la tana):
do‘stona, ochiq xarakter (Kretschmer, 1921).
Yung tasnifi:
Introvert
(ichki dunyoga yo‘nalgan) va
ekstravert
(tashqi dunyoga
yo‘nalgan) xarakter turlarini ajratadi. Masalan, introvertlar o‘z fikrlariga
ko‘proq e’tibor qaratsa, ekstravertlar ijtimoiy faollikka intiladi (Jung, 1921).
Katta beshlik modeli:
Zamonaviy psixologiyada eng keng qo‘llaniladigan tasnif:
Ochiqlik
: ijodkorlik va yangilikka moyillik (2023-yil tadqiqotida 75%
ijodiy odamlar yuqori ochiqlik ko‘rsatgan).
Vijdonlilik
: mas’uliyat va tartib (ishda samaradorlik 80% vijdonli
xarakterga bog‘liq).
Ekstraversiya
: ijtimoiylik darajasi.
Kelishuvchanlik
: hamkorlik va mehr-oqibat
Nevrotizm
: emotsional beqarorlik (nevrotik odamlarning 60% stressga
moyil).
4.
Xarakterning psixologiyadagi ahamiyati
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
385
Xarakter quyidagi sohalarda muhim:
Shaxsiyat tahlili: Xarakter xatti-harakatni bashorat qilishda yordam beradi.
Masalan, qat’iyatli xarakter qiyinchiliklarda taslim bo‘lmaslikni ta’minlaydi
Ijtimoiy munosabatlar: Saxiylik yoki xudbinlik kabi xususiyatlar muloqot
sifatiga ta’sir qiladi.
Kasbiy muvaffaqiyat: Mustaqil xarakter tadbirkorlikda (2022-yilda
tadbirkorlarning 70% mustaqil xarakterga ega), vijdonlilik esa ofis ishlarida
muvaffaqiyat keltiradi.
Psixoterapiya: Xarakter tahlili psixologik muammolarni aniqlashda
ishlatiladi. Masalan, shubhali xarakter tashvishlanish buzilishiga sabab bo‘lishi
mumkin (APA, 2020).
5.
O‘zbek xalqidagi xarakter xususiyatlari
O‘zbek xalqi xarakterida milliy madaniyat ta’siri sezilarli. Mehmondo‘stlik,
hurmat va sabr-toqat o‘zbek xarakterining asosiy belgilari sifatida ajralib turadi.
Masalan,
2021-yilda
o‘tkazilgan
so‘rovda
o‘zbeklarning
85%
mehmondo‘stlikni o‘z xarakterlarining muhim qismi deb bilgan. Shu bilan
birga, zamonaviy yoshlarda mustaqillik va yangilikka intilish xarakter
xususiyatlari ham kuchaymoqda, bu globallashuv ta’sirini ko‘rsatadi.
Xulosa
Xarakter psixologiyada shaxsiyatning barqaror va o‘ziga xos qismi sifatida
insonning hayotiy faoliyatini belgilaydi. U biologik va ijtimoiy omillar ta’sirida
shakllanib, turli tasniflar orqali o‘rganiladi. Xarakter ijtimoiy munosabatlar,
kasbiy muvaffaqiyat va psixologik salomatlikka ta’sir qilib, zamonaviy
psixologiyada muhim o‘rin tutadi. O‘zbek xalqidagi xarakter xususiyatlari
milliy madaniyatning boyligini aks ettirsa-da, zamonaviy sharoitda
moslashuvchanlikni namoyish etmoqda. Xarakterni o‘rganish shaxsiyatni
tushunish va hayot sifatini oshirishda davom etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
386
Adabiyotlar
1.
To‘rayeva, G. (2021). Psixologiyada shaxsiyat nazariyalari. Toshkent:
Universitet Nashriyoti.
2.
Qodirov, B. (2019). Psixologiya asoslari. Samarqand: SamDU Nashriyoti.
3.
Usmonova, M. (2020). Xarakter va temperament. Toshkent: Fan va
Texnologiya.
4.
Saidov, R. (2022). Madaniyat va shaxsiyat. Farg‘ona: Farg‘ona Nashriyoti.
5.
Xo‘jayev, A. (2023). Zamonaviy psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston
Nashriyoti.
6.
Abdukarimovich, Y. T., Isokovich, U. F., & Melikmurodovich, S. U. B.
(2023). Formation of A Relationship of Responsibility to the Family in Young
People.
European Journal of Humanities and Educational Advancements
,
4
(1), 38-
40.
7.
Melikboboyevich, S. U. B., Juraboyevna, K. M., & Mavlonovna, Y. L. M.
(2025).
SHAXS
AGRESSIYLIGINI
DAVOLASHDA
PSIXOLOGIK
XIZMATNING O ‘RNI.
Educational development
,
1
(1), 48-53.
8.
Qoʻshoqov, U., Jurayev, S., Shomurotov, U., & Tuxtayeva, D. (2025).
TARBIYA PSIXOLOGIYASI ASOSLARI: OʻQUVCHILAR IJTIMOIY
RIVOJLANISHIDAGI ROL.
Наука и инновация
,
3
(5), 127-129.
