https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
361
TIJORAT BANKLARI LIKVIDLIGINI TA’MINLASH VA MOLIYAVIY
BARQARORLIGINI BOSHQARISH STRATEGIYALARI
Raqamli iqtisodiyot va agrotexnogiyalar universiteti Tijorat banklarini
boshqarish yo‘nalishi 2-kurs magistranti
Murodullayev Salohiddin Bobojon o‘g‘li
salohiddinmurodullayev71@gmail.com
Annotatsiya: Tijorat banklari likvidligini ta’minlash va moliyaviy
barqarorligini boshqarish jahon miqyosida bank sektorining inqirozlarga
chidamliligini ta’minlash va iqtisodiy barqarorlikni qo‘llab-quvvatlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu tezisda likvidlik va moliyaviy barqarorlikning nazariy
asoslari xalqaro va mahalliy olimlarning so‘nggi yillardagi ishlari ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar: tijorat banklar, likvidlilik, likvidlilik riski, moliyaviy
barqarorlik, xalqaro tajriba, Basel III, stress testlar, xavf xatarlarni boshqarish.
Jahonda moliyaviy institutlarning barqarorligini ta’minlash, xususan, tijorat
banklarining likvidligini boshqarish va moliyaviy barqarorligini mustahkamlash
dolzarb iqtisodiy vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. So‘nggi yillarda jahon
iqtisodiyotidagi moliyaviy beqarorlik va nomutanosibliklar, shu jumladan 2008-
yilgi global moliyaviy inqiroz, COVID-19 pandemiyasi davrida yuzaga kelgan
likvidlik inqirozi, shuningdek 2025 yilda Pulaski Savings Bank, 2024 yilda The
First National Bank of Lindsay, Republic First Bank and Republic, Bank 2023-
yilda AQShdagi Silicon Valley Bank va Signature Bank singari yirik moliyaviy
institutlarning qulash holatlari (FDIC, 2025)
bank likvidligi va barqarorligini
boshqarish masalasining strategik ahamiyatini yanada oshirdi. 2024-yilda
1
Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC), 2025. Failed Bank List
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
362
O‘zbekiston bank tizimi moliyaviy barqarorlikni saqlab qoldi. Markaziy bank
ma’lumotlariga ko‘ra, bank tizimining jami aktivlari 648,6 trillion so‘mni tashkil
etdi, bu 2023-yilga nisbatan 15,4% o‘sishni ko‘rsatadi. Biroq, o‘sish sur’atlari
oldingi yillardagi 20-30% ko‘rsatkichlardan sekinlashdi. Jami majburiyatlar esa
549,6 trillion so‘mga yetdi. Kapital monandlik koeffitsiyentlari minimal
talablardan yuqori bo‘lib, jami kapital monandligi 17,3%, I darajali kapital
monandligi esa 14,2% ni tashkil etdi. Bu banklarning moliyaviy mustahkamligini
ko‘rsatadi.
Bundan tashqari tijorat banklari aktivlarining likvidliligini ta’minlash
va moliyaviy barqarorligini samarali boshqarish orqali bank faoliyatida yuzaga
keladigan salbiy oqibatlarni oldini olish muhim omil hisoblanadi.
Bankning
likvidliligi
- bank aktivlar o‘sishini moliyalashtirishi va ko‘zda tutilmagan
(nomaqbul) yo‘qotishlarsiz majburiyatlarining o‘z vaqtida bajarilishini ta’minlash
imkoniyati hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasi tijorat banklarining likvidligini taʼminlash va
moliyaviy barqarorligini samarali boshqarish asosiy masalalardan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-2026 yillarga moʼljallangan Yangi
O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi PF-60-son Farmonida «bank
tizimida moliyaviy barqarorlikni taʼminlash bo‘yicha Markaziy bank tomonidan
yillik moliyaviy barqarorlik sharhini e’lon qilish, Xalqaro valyuta jamg‘armasi
ko‘magida iqtisodiyotda vujudga kelishi mumkin bo‘lgan xatarlarni aniqlash,
ularning bank tizimi barqarorligiga taʼsirini baholashga qaratilgan stress-test
modellarini ishlab chiqish. Bunda, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy
yo‘qotishlarga banklarning bardoshliligini taʼminlash maqsadida makroprudentsial
buferlar yaratish choralarini ko‘rib borish»
kabi vazifalar belgilab berilgan. Ushbu
2
nk ma’lumotlaridan olindi.
3
Tijorat banklarining likvidliligini boshqarishga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risidagi Nizomni tasdiqlash haqida O‘zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2015-yil 13-
avgustda ro‘yxatdan o‘tkazildi, ro‘yxat raqami 2709
4
[ Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF
-60-
son «2022
-
2026 yillarga moʼljallangan
Yangi Oʼzbekiston taraqqiyot strategiyasi toʼgʼrisida»gi Farmoni.]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
363
belgilangan vazifalar asosida tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini samarali
boshqarishda ayrim muammolaga yechimlar ishlab chiqishni taqazo qilmoqda.
Banklar moliyaviy barqarorlik ta’minlash maqsadida yuqori likvidlidli
aktivlar (naqd pullar, davlat qimmatli qog’ozlari, oltin, qisqa muddatli banklararo
depozit va kreditlar) va yuqori daromadli aktivlar o’rtasida muvozanatni saqlashi
lozim. Chunki yuqori likvidlik qisqa muddatli majburiyatlarni qoplashda yordam
beradi, ammo bank daromadliligi qisqartiradi, yuqori daromadli aktivlar bankning
foydasini oshirish bilan bir qatorda riskni ham oshiradi. Banklar ushbu muvozatni
saqlashga alohida e’tibor berishi lozim hisoblanadi.
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi tavsiyasiga ko‘ra banklar uchun moliyaviy
barqarorlik ko‘rsatkichlari (FSI) quyida keltirilgan:
- regulyativ kapitalning riskka tortilgan aktivlar jami so‘mmasiga nisbati;
- 1-darajali kapitalning jami aktivlarga nisbati;
- muammoli (Non performance loans) kreditlarni jami bank kreditlariga
nisbati;
- aktivlarning daromadliligi (ROA) soliq to‘langunga qadar sof foydaning
jami aktivlarga nisbati;
- kapital rentabelligi (ROE) Sof daromadning jami kapitalga nisbati;
- likvid aktivlarni qisqa muddatli majburiyatlarga nisbati;
- jami aktivlarni jami kapitalga nisbati;
- sof ochiq valyuta pozitsiyasining kapitalga nisbati.
Franklin Allen va Douglas Gale (2017)
o‘zlarining “financial crises and
liquidity” tadqiqotida likvidlikni banklarning moliyaviy barqarorligidagi asosiy
omil sifatida ko‘rib chiqib, ularning
nazariyasiga
ko‘ra, banklarning qisqa
muddatli qarzlarga (masalan, tijorat qimmatli qog‘ozlari yoki qisqa muddatli
depozitlar) tayanib, uzoq muddatli va likvid bo‘lmagan aktivlarga (masalan,
5
IMF.org
https://legacydata.imf.org/?sk=51b096fa-2cd2-40c2-8d09-0699cc1764da
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
364
ko‘chmas mulk kreditlari yoki korporativ obligatsiyalar) sarmoya kiritishi likvidlik
muammolarini keltirib chiqaradi. Bu jarayon bank runs (ommaviy pul yechib olish)
va bozor nosimmetriklari (ma’lumotlarning notekis taqsimlanishi) tufayli
kuchayadi, natijada moliyaviy inqiroz yuzaga keladi.
Inqirozdan oldin banklarni tartibga solish va moliyaviy barqarorligini
boshqarish uchun ko‘p jihatdan kapitalni tartibga solishga tayangan. Likvidlikni
tartibga solishdan keng miqyosda foydalanilmagan. Inqiroz davridagi likvidlik
muammolari likvidlik talablarini keltirib chiqardi. Natijada, Bazel III dunyo
miqyosida likvidlik standartlarini joriy qildi.
2008-yilgi moliyaviy inqirozdan so‘ng Basel Bank Nazorati Qo‘mitasi
tomonidan ishlab chiqilgan Basel III standartlari likvidlik va kapital yetarliligini
ta’minlashga qaratilgan. Ushbu standartlar quyidagi asosiy ko‘rsatkichlarni o‘z
ichiga oladi:
Likvidlikni qoplash koeffitsiyenti (LCR)
: Likvidlilikni qoplash me’yori
koeffitsiyenti (Liquidity Coverage Ratio) yuqori likvidli aktivlarning keyingi 30
kun ichidagi jami sof chiqimga nisbati sifatida aniqlanadi (LQMK=yuqori likvidli
aktivlar/keyingi 30 kun ichidagi jami sof chiqim).
Sof barqaror moliyalashtirish koeffitsiyenti (NSFR)
: SBMMK (Net Stable
Funding Ratio) barqaror moliyalashtirishning mavjud summasini barqaror
moliyalashtirishning zarur summasiga nisbati sifatida aniqlanadi.
(SBMMK=barqaror moliyalashtirishning mavjud summasi/barqaror
moliyalashtirishning zarur summasi).
Mamlakatimiz tijorat banklari 2024 yil I yarim yilligi yakuniga ko‘ra, milli
valyuta bo‘yicha qisqa muddatli (1 yilgacha) aktivlarning jami aktivlardagi ulushi
48 foizni, majburiyatlar qismida esa ushbu ulush 57 foizini tashkil etgan. Banklar
jami aktivlari tarkibida uzoq muddatli aktivlar hamda bank majburiyatlari tarkibida
esa qisqa muddatli majburiyatlar ulushlarining yuqoriligi muddatlar o‘rtasidagi
6
Allen, F., & Gale, D. (2017).
Financial Crises and Liquidity
. Oxford: Oxford University Press
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
365
nomutanosiblik xavfini keltirib chiqarishi mumkin. Bunda, uzoq muddatli aktivlar
hisobidan qisqa muddatli majburiyatlarni moliyalashtirishda qiyinchiliklarning
yuzaga kelishi banklarda likvidlilik muammosiga sabab bo‘ladi.
Xulosa
Tijorat banklarining likvidligini ta’minlash va moliyaviy barqarorligini
boshqarish zamonaviy iqtisodiyotda bank tizimining barqaror ishlashi va global
inqirozlarga chidamliligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Likvidlik
banklarning o‘z majburiyatlarini o‘z vaqtida va katta yo‘qotishlarsiz bajarish
qobiliyati sifatida muhim rol o‘ynaydi. Global moliyaviy inqirozlar, xususan,
2008-yilgi inqiroz, 2020-yildagi COVID-19 pandemiyasi va 2023-2025-yillarda
AQShda yuz bergan bank bankrotliklari likvidlik xavfini boshqarishning
dolzarbligini ta’kidladi. O‘zbekiston bank tizimi 2024-yilda barqaror o‘sishni
namoyish etdi, ammo uzoq muddatli aktivlar va qisqa muddatli majburiyatlar
o‘rtasidagi nomutanosiblik likvidlik muammolarini keltirib chiqarishi mumkin.
Shu sababli, banklar yuqori likvidli aktivlar (naqd pullar, davlat qimmatli
qog‘ozlari) va daromadli aktivlar (uzoq muddatli kreditlar) o‘rtasida muvozanatni
saqlashga e’tibor berishi zarur. Basel III standartlari, xususan, Likvidlikni qoplash
koeffitsiyenti (LCR) va Sof barqaror moliyalashtirish koeffitsiyenti (NSFR)
banklarning qisqa va uzoq muddatli likvidlik xavfini boshqarishda samarali vosita
sifatida xizmat qiladi. O‘zbekiston banklari ushbu standartlarni mahalliy
sharoitlarga moslashtirib, likvidlik buferlarini shakllantirish va moliyalashtirish
manbalarini diversifikatsiya qilish orqali barqarorlikni oshirishi mumkin. Stress-
testlar esa iqtisodiy inqirozlar va noqulay sharoitlarga banklarning chidamliligini
baholashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston Markaziy banki Xalqaro Valyuta
Jamg‘armasi ko‘magida ushbu modellarni joriy etish bo‘yicha ish olib bormoqda.
Moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda kapital yetarliligi, xavf-xatarlarni boshqarish
va makroprudentsial choralar muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston banklari I darajali
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
366
kapitalni oshirish, muammoli kreditlar ulushini kamaytirish va valyuta xavfini
boshqarish orqali moliyaviy mustahkamlikni oshirishi mumkin. Zamonaviy
texnologiyalar, xususan, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlili likvidlik
oqimlarini prognoz qilish va xavflarni erta aniqlashda samarali yordam beradi.
O‘zbekiston tijorat banklari uchun quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi: Basel III
standartlarini to‘liq joriy etish, stress-testlarni kengaytirish, muddatlar
muvozanatini ta’minlash, texnologik innovatsiyalardan foydalanish va ichki
nazorat tizimlarini mustahkamlash. Ushbu strategiyalar mahalliy banklarning
global iqtisodiy noaniqliklarga chidamliligini oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan
birga, bank xodimlarining malakasini oshirish va xalqaro tajribani mahalliy
sharoitlarga moslashtirish orqali bank tizimining samaradorligi yanada
yaxshilanadi. Umuman olganda, likvidlik va moliyaviy barqarorlikni boshqarish
nafaqat banklarning barqaror ishlashi, balki O‘zbekiston iqtisodiyotining uzoq
muddatli rivojlanishi uchun muhim omil hisoblanadi. Ushbu strategiyalarni amalda
qo‘llash bank tizimining global raqobatbardoshligini oshirishga va iqtisodiy
barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Allen, F., & Gale, D. (2017). Financial Crises and Liquidity. Oxford: Oxford
University Press.
2. Basel Committee on Banking Supervision. (2013). Basel III: The Liquidity
Coverage Ratio and Liquidity Risk Monitoring Tools. Bank for International
Settlements.
3.Basel Committee on Banking Supervision. (2013). Basel III: The Liquidity
Coverage Ratio and Liquidity Risk Monitoring Tools. Bank for International
Settlements.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
367
4. International Monetary Fund (IMF). (2020). Financial Soundness Indicators
(FSIs): Compilation Guide. Washington, D.C.: IMF.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son
Farmoni. 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
strategiyasi to‘g‘risida.
6.O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. (2015). Tijorat banklari likvidligini
boshqarish to‘g‘risidagi nizom (Ro‘yxat raqami 2709).
7. Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC). (2025). Failed Bank List.
Available
at:
https://www.fdic.gov/resources/resolutions/bank-failures/failed-
bank-list/.
8. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2024). Bank tizimi statistikasi va
moliyaviy barqarorlik sharhi. https://www.cbu.uz.
9. Adrian, T., & Shin, H. S. (2010). Liquidity and Leverage. Journal of Financial
Intermediation.
10. European Central Bank (ECB). (2022). Stress Testing the Banking System:
Methodologies and Applications. Frankfurt: ECB Publications
11. World Bank. (2023). Global Financial Development Report: Banking Sector
Stability. Washington, D.C.: World Bank Publications
