https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
291
O`ZBEKISTONDA SOVET DAVRIDA SOG`LIQNI SAQLASH TIZIMI,
PROFILAKTIK TIBBIYOT VA OMMAVIY SOG`LOMLASHTIRISH
SIYOSATI
Muxammadiyeva Ismigul Jamshidovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi 1-kurs talabasi
Iskandarov Sherzod Abdug`aniyevich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Ijtimoiy fanlar kafedrasi tarix fanlari bo`yicha
falsafa doktori (PhD) dotsent
Annotatsiya: Sog‘liqni saqlash, tibbiyoti tarixi jahon madaniyati tarixining
ajralmas qismidir. Har qanday davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri
jamiyat hayotining muhim sohalari – sog‘liqni saqlash va tibbiyotni
rivojlantirishdir. Bu muammoni tahlil qilish kompleks yondashuvni talab qiladi,
chunki aholi salomatligini muhofaza qilish mehnat unumdorligining o‘sishiga,
jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy va ma'naviy rivojlanishiga ta'sir qiluvchi asosiy
omillardan biridir. O‘zbekistonda Sovet davrida tibbiyot fanining rivojlanishi bir
qator ilmiy, tashkiliy va amaliy tadqiqotlarning samarasi sifatida shakllandi. Bu
davrda tibbiyot sohasida tizimli islohotlar amalga oshirilib, tibbiy ta'lim, ilmiy
tadqiqotlar va sog‘liqni saqlash tizimining asoslari mustahkamlandi.
Kalit so’zlar: Sog‘liqni saqlash merosi, strategiyasi, ijtimoiy tibbiyot
yondashuvi, tibbiy-profilaktik chora-tadbirlar, tibbiyot modeli, tibbiy
rejalashtirish, tibbiyot va ideologiya.
XIX asrning 60-yillarida O‘rta Osiyo hududining ko‘p qismi rus
podshosining qo‘shinlari tomonidan bosib olindi. Qo‘qon xonligi tugatildi. Uning
o‘rnida chor hukumatining Turkiston general-gubernatorligi tashkil etildi. Uning
tarkibida harbiy-tibbiy boshqarma tashkil etildi. Xiva xonligi bilan Buxoro amirligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
292
rasmiy jihatdan mustaqilliklarini saqlab qoldilar. Ammo, ular chor hukumatining
ta’siriga tushib qolgan edilar. 1886-yilda Turkiston general-gubernatorligi
"Rossiyaning Turkiston o‘lkasi", deb e’lon qildi. O‘rta Osiyo chor Rossiyasi
tomonidan bosib olingandan so‘ng bu yerda muhim siyosiy, iqtisodiy va m'adaniy
o‘zgarishlar yuz berdi. Siyosiy jihatdan o‘zbek xonliklari chor hukumatiga qaram
bo‘lib qoldilar. Iqtisodiy jihatdan bu yerda qisman jonlanish yuz berdi. Xususan,
qishloq xo‘jaligi (paxtachilik) rivojlana boshladi. Rus kapitalistlari o‘zbek
paxtasini arzon narxda sotib olib, tashib keta boshladilar. Shu munosabat bilan
paxta maydonlari kengaytirildi. Yangi ekin maydonlari ochildi. Ammo,
dehqonlarning ish sharoiti o‘zgarmay qoldi. Dehqonchilikda ishlatiladigan texnika
juda oddiy edi. Oddiy omoch va ketmondan boshqa hech qanday texnika yo‘q edi.
Hamma ish qo‘l kuchi bilan bajarilardi. Bunday og‘ir mehnat va o‘lkaningina
o‘ziga xos jazirama sharoiti kishilarning tinkasini quritib, ular o‘rtasida har xil
kasalliklarning kelib chiqishiga sabab bo‘lardi. Bundan tashqari o‘lka sharoitiga
xos kasalliklar (bezgak, leishmanioz, brutsellyoz, rishta singari kasalliklar ham
tarqalgan edi. O‘lkada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini dastlabki ishlash
korxonalari (paxta tozalash zavodlari, moy va sovun ishlab chiqaruvchi
korxonalar) qurildi. Ammo bu korxonalarda ish sharoiti og‘ir edi. Mehnatni
muhofaza qilish choralari amalga oshirilmas edi. Bu korxonalarda ishlovchi
ishchilarga tibbiy yordam tashkil qilinmagandi. Ishchilar og‘ir sharoitda 12-14
soatlab ishlardilar. Bu hoalt esa ishchilarning sog`lig`ining yomonlashuviga turili
xil kasalliklar tarqalishiga sabab bo`ldi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra faqat 1893-
yilning o‘zidagina 200000 dan ortiq kishi bezgak kasalligi bilan og‘rib, shulardan
40 ming kishi vafot etgan. Boshqa kasalliklardan ham ko‘p kishi halok bo‘lgan.
O`lkada aholi sog`lig`ini saqlashga qaratilgan faoliyat olib boruvchi tashkilotlar
ham yo`q edi, faqatgina rus ma’muriyatiga qarashli ayrim tibbiyot muassaslar bor
edi. Keyinroq har bir Shahar va qishloqlarda harbiy gorizontlar tashkil etila
boshlandi u yerda harbiy vrachlar bor edi , shuningdek harbiy gospitallar ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
293
tashkil etilgan edi. Ammo ular oddiy aholiga xizmat ko`rsatmas edi. Keyinroq
fuqaroviy tibbiy muassasalar ham paydo bo‘la boshladi. Bular ham Rusiyadan
ko‘chirib olib kelingan fuqarolarga tibbiy yordam ko‘rsatardilar. Rasmiy
ma’lumotlarga ko‘ra 1868-yilda Toshkentda 30 o‘rinli harbiy lazaret ochilgan. U
1870-yilga kelib, 400 o‘rinli harbiy gospitalga aylantirilgan. Samarqandda 15
o‘rinli kasalxona ochilgan. 1873-yilda shunga o‘xshash kasalxona Kattaqo‘rg‘on
shahrida
barpo
etilgan.
1883-yilda
Toshkentda
ayollar
shifoxonasi
(ambulatoriyasi) ochilgan. Nihoyat, 1898-yilda Toshkentning Eski Shahar
mavzeyida shahar aholisi uchun 20 o‘rinli kasalxona ochiladi. So‘ng bunday
kasalxonalar Samarqand, Xiva va Buxoroda ham barpo etilgan edi. Ammo, bu
kasalxonalar juda kichik (10-15 o‘rinli) va yetarli darajada jihozlanmagan
muassasalar edilar. 1874-yilda Toshkentda birinchi zamonaviy dorixona ochildi. U
shahar hokimiyati qaramog‘ida edi. So‘ng xususiy dorixonalar ham paydo bo‘la
boshladi. 1913-yilga kelib ularning soni 33 taga yetdi. Bu kasalxona, ambulatoriya
va dorixonalar mutlaqo yetarli bo‘lmasalar ham, ularning o‘lkada paydo bo‘lishi
tibbiyot olamida ijobiy hodisa edi. O‘lkada zamonaviy shifoxona va
dorixonalarning paydo bo‘lishi mahalliy tabiblarning faoliyatiga ham o‘z ijobiy
ta’sirini ko‘rsatdi. Masalan, ular kasallarni davolashda zamonaviy dorixonadan
sotib olingan dorilardan ham foydalana boshladilar. O‘zbekiston hududida
uchraydigan kasalliklar rus soldatlari va Rusiyadan ko‘chirib olib kelingan rus
fuqarolari o‘rtasida ham tarqala boshladi. Xususan, ular bezgak, rishta, jarohat va
shularga o‘xshash kasalliklar bilan og‘riy boshladilar. Harbiy boshliqlar buni
ko‘rib, garnizonlarda xizmat qiluvchi vrachlarga bu kasalliklarni o‘rganish va
soldatlarni ulardan xoli qilishni buyurdilar. Vrachlar bu ishga kirishdilar va muhim
natijalarga erishdilar. Masalan, Samarqand garnizonining vrachi K.M.Aframovich
va Jizzax garnizonining vrachi T.K.Lopotovskiy rishta kasalligini tekshirib, bu
kasallikni maxsus gijja (gelmint) paydo qilishini aniqladilar. Toshkent
garnizonining
vrachi
P.F.Borovskiy
yomon
jarohat
(Leishmanioz)ning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
294
qo‘zg‘atuvchisini topdi. Rus olimi K.I.Skiyabin yangi shistosoma gijjasini
aniqladi. Bu kashfiyotlar muhim amaliy ahamiyatga ega edi.
Ammo malakali mutaxassislar, tibbiy texnika va jihozlar, dori-darmonlar
yetishmasdi. Bu yanada yangi epidemiya holatlari rivojlanishiga xavf tug‘dirardi.
Ushbu yillarda aholining o‘lim darajasi 3 marta oshdi, tug‘ilish 2 martaga kamaydi.
Mamlakatda o‘limga olib keluvchi kasalliklarga va epidemiyaga qarshi yordamni
faqat, yaxshi tashkillashtirilgan sog‘liqni saqlash tizimi qutqara olishi mumkin edi.
1918-yilda xuddi shunaqa tizim faol shakllana boshladi. 1917-yil 26-oktyabrda
Davlat sog‘liqni saqlashni tuzish uchun tibbiy-sanitar bo‘lim tuzildi. 11-iyul 1918-
yil Xalq komissariati Soveti “Sog‘liqni saqlash xalq komissariati muassasalari
to‘g‘risida” dekret imzolandi. Uning birinchi rahbari qilib G.N.Kaminskiy
tayinlandi.
Yangi tibbiyotning eng muhim prinsipi bu davlat xarakteriga ega bo‘lish edi.
Jamiyatning eng qashshoq qatlamalariga tibbiy xizmatlar uchun imtiyozlar
kiritilgan, davolash profilaktika muassasalarning soni ko‘paytirilgan. Keyinchalik
sanitariya-gigiyena nazorati bo‘yicha xizmatlar tashkillashtirilgan. Doimiy sanitar
nazorat nafaqat korxonalarda, balki aholining shaxsiy hayotida ham o‘rin topgan.
Xukumat tarafdan bu rejalarni amalga oshirishga katta mablag‘lar ajratilgan. Yaqin
orada butun ittifoq bo‘yicha vabo, chechak, o‘lat kabi kasalliklar tugatilgan.
Bunday chora tadbirlarning samarasi shunchalik yuqori bo‘lganki, ham tinchlik
davrida, ham ikkinchi jahon urushi davrida epidemiyalar ta’sodiflari
ta’kidlanmagan.
Ikkinchi jahon urushi yillarida kichik tibbiyot xodimlari tayyorlashda Qizil
Yarim oy jamiyati tashkilotlari katta o‘rin tutdi. Jumladan, O‘zbekiston SSRda
tashkilot tomonidan urush yillarida 7000 hamshira, 16700 sanitariya drujinachilari,
10 mingdan ortiq tibbiyot instruktori va sanitarkalar tayyorlandi. Evakuatsiya
shifoxonalarida jamiyatning 230 hamshirasi, 2000 drujinachi ayollar ishlagan.
Jamiyatning 17000 dan ortiq o‘qitilgan faollari ixtiyoriy ravishda yaradorlar bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
295
O‘zbekiston gospitallarida va saralash stansiyalarida ishlashgan. Urushning
boshida 2500 hamshira va drujinachi ayollar o‘z ixtiyori bilan frontga jo‘nab ketdi
va front va armiya bo‘linmalarida fidokorona jang qildi, ularning ko‘plari hukumat
mukofotlari bilan taqdirlandi. 1941-1945-yillar davomida o‘zbek tilida nashr
etilgan front va frontorti gazetalarida bir qator o‘zbek tibbiyot xodimlarining
nomlari mashhur bo‘lgan edi.
Xususan, harbiy vrach sifatida Stalingrad uchun bo‘lgan janglarda boshdan
oxirigacha qatnashgan Xolmat Rahimov, sanitarlardan buxorolik Rahima Alimova
, sanitariya instruktori katta serjant Xalil Jalilov, Mamasoli Jo‘rayev, Mirsayid
Usmonov, kichik leytenant Isamuhammad Ernazarov, Sobirov, Serjant Samin
Uzoqov, Safar Abduraimovlar singari jasur jangchilar qurol ko‘tarish bilan birga
frontdagi yaradorlarni jang maydonlaridan olib chiqish, ularga birinchi tez tibbiy
yordam berish ishida ko‘rsatgan jasoratlari uchun bir necha bor hukumat
tomonidan orden va medallar bilan mukofotlanganlar.
Vaziyat muvozanatlashib fuqarolararo urush tugagandan keyin, xukumat
tibbiy oliy ta’limga yangi oliy ma’lumotli kadrlarni tayyorlashga katta e’tibor
qarata boshladi. U paytda sog‘liqni saqlash tizimida amaliyot bilan tibbiy fanni
birlashtirish lozim edi. Lekin o`sha paytlar tibbiyot rivojlanishi uchun qiyin davrlar
edi. Laboratoriya jihozlari ham yetishmas edi, mehnat uchun ham normal sharoit
yaratilmagan edi. Bunga qaramay qator rus olimlari V.M.Bexterev, A.A.Kisel,
N.I.Burdenko, E.N.Pavlovskiy, I.P.Pavlov bir yoqadan bosh chiqarib, ochlik va
boshqa yo‘qchiliklarni chidab ishini davom etardilar. Davlat aholini sog‘liqni
saqlash instituti tashkil topgan va uning tarkibiga 8 ta ilmiy institut kiritilgan. Ilmiy
institutlar sanitar-gigiyena sharoitlari, tropik kasalliklar, mikrobiologiya va boshqa
savollar ustida bosh qotirardilar. Butun Rossiya bo‘yicha 1918-1927-yil 40 dan
ortiq ilmiy institutlar tashkil etilgan. 1930-yildan hamma tibbiy fakultetlar ajralib
mustaqil tibbiy institutlarga aylangan, 1935-yilda ularning soni 55 taga borgan
(tibbiy institutlar soni bilan birgalikda) (Toshkent va Samarqand tibbiyot
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
296
institutlari).
Ularning
tarkibida
farmasevtika,
pediatriya,
stomatologiya
fakul’tetlari bo‘lgan va bu birinchi tibbiyot universitetlari asoslanishiga imkon
tug‘dirgan. Klinik kafedralar bo‘yicha ordinatura va aspiranturalar tashkil etilgan.
1960-yilning boshlarida butun mamlakat bo‘yicha katta kasalxonalar qurila
boshlandi (300-600 va undan ko‘p o‘rinli), poliklinikalar soni oshdi, bolalar
kasalxonalari va sanatoriyalar tashkil qilindi, amaliyotga yangi vaksina va
preparatlar kiritildi. Terapiya sohasida alohida mutaxassisliklar ajratila boshladi va
rivojlandi. Jumladan (kardiologiya, pulmonologiya va boshqalar). Jarrohlik sohasi
oldinga rivojlandi, mikrojarrohlik, transplantalogiya a’zo va to‘qimalarni
protezlash prinsiplari ishlab chiqildi. 1965-yil tirik donordan birinchi marta
buyrakni ko‘chirib o‘tkazish muvaffaqiyatli o‘tkazildi. Operasiyani Boris
Vasil’evich Petrovskiy o‘tkazdi. 1970-yil o‘rtalarida ko‘pgina diagnostik
markazlar ochildi va jihozlandi, onalik va bolalikni muhofaza qilish ishlari
mukammallashtirildi, onkologik va yurak qon tomir kasalliklariga ko‘p e’tibor
qaratildi. 1980-yillarda kardiologiya, onkologiya, leykozlar, implantasiya va
protezlash masalalarini faol o‘rganish davom etdi. 1986-yilda birinchi marta
yurakni ko‘chirib o‘tkazish operasiyasi muvaffaqiyatli o‘tkazildi. Operasiya
muallifi Valeriy Ivanovich Shumakov edi. Bundan tashqari tez yordam tizimi faol
rivojlandi, avtomatlashtirilgan boshqarish tizimi tuzildi “tez yordam” va
“stasionar”lar shular jumlasidandir. 1919-yil Toshkentda Turkiston Davlat
universiteti tashkil etildi va uning qoshida 2-iyulda tibbiyot fakul’tetini tuzishga
qaror qilindi. Tibbiyot fakulteti dekani etib professor P.P.Sitkovskiy, dekan
muovini etib — professor K.G.Xrumev tayinlandi. Ular ishni Moskva va
Peterburgdan o‘qituvchi kadrlari jalb qilish, jihozlar, o‘quv qo‘llanmalar va
adabiyotlari to‘plashdan boshlashdi. Bulardan tashqari ushbu jarayonda
professorlar A.N.Kryukov, Bemadskiy, I.V.Davbidovskiy va boshqalar faol
ishtirok etishdi. 1920-yil fevralida Moskvadan professor P.P.Sitkovskiy
boshchiligida jihozlar va o‘qituvchiIar bilan birinchi eshelon yo‘lga chiqdi va shu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
297
yilning aprelida Toshkentga keldi. TDU to‘g‘risidagi dekret 1920-yil 7-sentyabrda
Toshkentda qabul qilindi. 5-may 1920-yil, N°837 hukumat buyrug‘iga muvofiq
sobiq kadet korpusida Poltoraskiy nomidagi 500 o‘rinli katta kasalxona barcha
jihozlari bilan TDU tibbiy fakul’tetiga berilgan. Klinikalar 1921-yildan 1926-
yilgacha bo‘lgan davrda qayta qurildi va o‘quv bazasiga moslashtirildi, 1922-
yilgacha fakul’tetning xomashyo texnik bazasi bir muncha mustahkamlandi,
buning uchun Turkiston respublikasi hukumati tomonidan 65000 so‘m oltin
jihozlar va adabiyotlar sotib olish uchun ajratildi.
1930-yilda tibbiyot fakultetini Universitet tarkibidan ajratish va mustaqil
institutlar tuzish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. 1930-yilda O‘zbekiston tarixida
birinchi marta Samaqandda birinchi mustaqil tibbiyot instituti ochildi. 1931-yilda
Toshkent tibbiyot fakul’teti O‘rta Osiyo davlat universitetidan ajralib, Sog‘liqni
saqlash Xalq komissariatiga tegishli mustaqil O‘rta Osiyo tibbiyot instituti tashkil
qilindi. Intitutning birinchi direktori qilib tibbiyot fakul’tetining ijtimoiy gigiena
kafedrasini 1924-yildan 1930-yilgacha boshqarayotgan tibbiyot fanlari doktori,
professor G.P.Fyodorov tayinlandi. 1930-yil O‘rta Osiyo Davlat universiteti va
negizida alohida fakultetlari Samarqanda Ozbek Davlat tibbiyot instituti, bir yil
o‘tib esa Toshkentda O‘rta Osiyo tibbiyot instituti va 1937-yil Toshkent davlat
farmatsevtika instituti va tashkil etish. 1935-yil O‘rta Osiyo tibbiyot instituti
Toshkent Davlat Tibbiyot instituti deb nomlangan (ToshDavTI). Uning tarkibida
quyidagi fakultetlar tashkil etilgan: davolash - profilaktik, sanitar-profilaktik
(keyinchalik sanitar — gigienik), onalik va bolalikni muhofazalash (keyinchalik
pediatriya) va stomatologiya, keyinchalik stomatologiya davolash fakul’teti
tarkibida kurs qilingan. 1965-yil sentyabrida akademik K.A. Zufarov institut
rektori qilib tayinlanadi va klinik bazalami fakul’tetlar prinsipi bo‘yicha qo‘llash
taklif qilinadi. 1972-yildan shahaming Sobir Raximov tumanidan yangi institut
kompleksi qurila boshladi va bu ikkinchi ToshDavTI bazasi bo‘ldi. Shu erdan
xodimlar uchun turar joylar va talabalar uchun talabalar uyi qurildi. 1975-yil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
298
ToshDavTI tarkibida ikkinchi davolash fakul’teti ochildi, birinchi kursga 1500 ta
talaba qabul qilindi. 1990-yil respublika hukumati ToshDavTI ajratish hamda
birinchi va ikkinchi institut qilish to‘g‘risida qaror qabul qildi. Bo‘lingandan key
in Birinchi Toshkent Tibbiyot instituti rektori qilib, ilgari pediatriya ITI tida
ishlagan va boshqargan professor T.A.Daminov tayinlandi. Ulaming rahbarligida
ikkita fakul’tet davolash va stomatologiya fakul’teti faoliyat olib bordi. Ikkinchi
Toshkent Tibbiyot instituti rektori qilib taniqli olim, tibbiyot fanlari doktori,
patologik fiziologiya kafedrasiprofessori X.Ya. Karimov tayinlandi. Institut
tarkibiga ikkita davolash va sanitar-gigiena fakul’tetlari kiritildi.
1991-yil O‘zbekiston xalqi hayotida tarixiy voqea 31 avgustda davlat
mustaqilligi haqida deklarasiya qabul qilindi. O‘zbekistonning siyosiy va ijtimoiy
hayotida chuqur o‘zgarishlar boshlandi. Yosh mustaqil respublikada sog‘liqni
saqlashning yangi milliy modelini yaratishda birinchi qadamlar tashlandi.
Sog‘liqni saqlashda ekstensiv rivojlanish usulidan, aholiga tibbiy yordamning
sifatini oshirish va intensifikasiyalashga asoslangan intensiv rivojlanishga o‘tildi.
Har ikkita institut ham Markaziy Osiyoda etakchi ilmiy va o‘quv markaziga
aylandi.
Xulosa
o‘rnida shuni aytish o‘rinliki, sovet davrida tibbiyot mutaxassislarni
tayyorlovchi oliy o‘quv yurtlari faoliyati qoniqarsiz tashkil etilganini ko‘rishimiz
mumkin. Kadrlar tayyorlash tizimining orqada qolganligi, zamon talablariga javob
bermaganligi o‘quv jarayonining moddiy-texnika va uslubiy bazasining yetarli
darajada ta'minlamaganligi, o‘quv uslubiy, ilmiy adabiyotlarning tanqislgi, ta'lim
tizimi va davolash muassasalari o‘rtasidagi hamkorlik aloqalarining to‘liq
o‘rnatilmaganligi, o‘quv dasturining nafaqat 20 foizini amaliyotga ajratilganligi
o‘quv dasturlari ko‘proq shifokor tayyorlashga emas, balki sovet kishisini
shakllantirishga qaratilganligi, paxta yakkahokimligi ta'limi sifatida jiddiy salbiy
ta'sir ko‘rsatgani davolash ishlarida bir qator uammolarni yuzaga keltirgan.
Tibbiyot — bemorlarni davolash, kasalliklarni oldini olish va inson jamiyatda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
299
sog‘lom hamda ishlash qobiliyatini saqlagan holda uzoq umr ko‘rishga erishadigan
amaliy faoliyat va inson salomatligini saqlash, mustahkamlash bo‘yicha ilmiy
bilimlar tizimini tashkil qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Akbarov R.M. Ikkinchi jahon urushi yillarida ozbek milliy matbuotida
tibbiyot masalasi. NamDu nashri, 2008.
2.
Rustamova.X.E, Stojarova.N.K, Abdurashidova.Sh.A, Nurmamatova.O.Ch,
Tibbiyot tarixi, Sharq nashriyoti, 2020.
3.
Usmonov.Q, Sodiqov.M. O‘zbekiston tarixi (1917-1991)yy. Sharq
nashriyoti, 2008.
4.
Боймурадов Ш.А., Ҳамраев А.А., Тиббиёт таълимида педагогика: Ўқув
қўлланма. –Т.: 2014.
5.
Мўминова Г. Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш тизими тарихи (1917-
1991). -Т.: Янги нашр, 2015.
6.
Махсумов М.Ж. История развития медицинской науки в Узбекистане.
“Молодой учёный” № 6 (110) – Март, 2016.
7.
Искандарова Ш.Т. Тиббиёт тарихи фани бўйича ўқув қўлланма
(педиатрия, тиббий-педагогика факултети талабалари учун). -Т.: 2012.
8.
Рустамова Х.Е. ва бошқалар. Тиббиёт тарихи. Дарслик. –Т.: 2014.
Internet saytlari:
1.
https:// library.ziyonet.uz
2.
https://ru. wikipedia.org
3.
