https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
274
MATEMATIKA FANIDA O‘QUVCHILAR MOTIVATSIYASINI
OSHIRISH USULLARI
Ajiniyoz nomidagi NDPI Fizika va Matematika fakulteti talabasi
Dinora Sobirova
Annotatsiya: Ushbu maqolada matematika faniga o‘quvchilarning
qiziqishini oshirish va ularni o‘rganishga rag‘batlantirish usullari yoritilgan.
Motivatsiyaning turlari, o‘qituvchi yondashuvi, zamonaviy texnologiyalar va
interaktiv metodlarning samarasi asosida amaliy tavsiyalar berilgan. Maqola
o‘qituvchilarga dars jarayonida o‘quvchilar motivatsiyasini kuchaytirishga
yordam beruvchi uslublarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar: matematika, motivatsiya, o‘quvchi faolligi, interaktiv
metodlar, o‘qituvchi roli, ta’lim texnologiyalari, dars sifati
Matematika fani zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas va asosiy tarkibiy
qismidir. U nafaqat hisoblash ko‘nikmalarini shakllantiradi, balki mantiqiy
fikrlash, tahlil qilish va muammolarga ilmiy yondashishni rivojlantiradi. Shuning
uchun matematika fani barcha ta’lim bosqichlarida muhim o‘rin tutadi. Biroq,
amaliyotda ko‘pchilik o‘quvchilar ushbu fanni murakkab va qiyin deb hisoblaydi.
Ba’zan matematikaga bo‘lgan salbiy munosabat, o‘ziga ishonchsizlik yoki
mavzularning tushunarsizligi sababli o‘quvchilar bu fan bilan yetarlicha
shug‘ullanmaydi. Bu holat esa o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Shunday vaziyatda motivatsiya — o‘quvchini o‘qishga undovchi ichki
va tashqi kuch sifatida — katta ahamiyat kasb etadi. To‘g‘ri tashkil etilgan
motivatsion muhit o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, ularni faol,
mustaqil va izlanishga tayyor shaxs sifatida shakllantiradi. Shu sababli, matematika
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
275
fanida motivatsiyani oshirishga qaratilgan usullarning qo‘llanilishi dolzarb
masalalardan biridir.
A) O‘quvchilarning motivatsiyasini tushunish
O‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan munosabati ko‘p jihatdan ularning ichki
va tashqi motivatsiyasiga bog‘liq.
Ichki motivatsiya
— bu o‘quvchining fanga
tabiiy qiziqishi, bilim olishga bo‘lgan ehtiyoji va o‘zini rivojlantirish istagi.
Tashqi
motivatsiya
esa ko‘proq baho, mukofot, ota-onaning yoki o‘qituvchining maqtovi
kabi omillarga tayanadi. Har ikki turdagi motivatsiya muhim bo‘lib, ular o‘zaro
uyg‘unlashgan holda o‘quvchining faol ishtirokini ta’minlaydi. Shu bilan birga,
motivatsiyani susaytiruvchi omillar ham mavjud: murakkab va tushunarsiz darslar,
qattiq tanqid, yutuqlarning e’tiborsiz qoldirilishi, shaxsga emas, faqat natijaga
qaratilgan baholash tizimi o‘quvchida demotivatsiyaga olib kelishi mumkin. Bu
holatda o‘qituvchi motivatsiya manbaini to‘g‘ri aniqlab, unga mos strategiyalarni
qo‘llashi zarur.
B) Motivatsiyani oshirish usullari
1. Real hayotiy misollardan foydalanish
: Matematikani kundalik hayot bilan
bog‘lab tushuntirish — o‘quvchilar uchun mazmunli va foydali bilim manbai bo‘la
oladi. Masalan, do‘konda xarid qilish, vaqtni hisoblash, uy byudjetini rejalashtirish
kabi vaziyatlarda matematik formulalar qanday qo‘llanilishini ko‘rsatish
o‘quvchini fanga yaqinlashtiradi.
2. Interaktiv metodlar va o‘yinlar
: Gamifikatsiya — o‘quv jarayoniga o‘yin
elementlarini kiritish orqali qiziqishni kuchaytirish usuli. Matematik viktorinalar,
guruhlarda ishlash, “Kim tezroq?” kabi musobaqalar nafaqat bilimni
mustahkamlaydi, balki o‘quvchilar o‘rtasida sog‘lom raqobatni ham shakllantiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
276
3. Texnologiyalardan foydalanish
: Zamonaviy raqamli platformalar — masalan,
Geogebra
,
Khan Academy
, yoki mobil ilovalar orqali interaktiv darslar tashkil
etish o‘quvchining diqqatini jalb etadi. Ushbu vositalar orqali grafiklar chizish,
tenglamalarni vizual ko‘rinishda yechish, virtual tajribalar o‘tkazish mumkin.
4. Muammo yechishga yo‘naltirilgan yondashuv
: O‘quvchilarni tayyor
javobdan ko‘ra, masalaning yechimini izlash jarayoni bilan qiziqtirish muhim.
Savol berish, muqobil yo‘llarni izlash, “nima bo‘lsa?”, “agar shunday bo‘lsa-chi?”
kabi fikrlashga undovchi yondashuvlar o‘quvchida mustaqil fikrlash ko‘nikmasini
shakllantiradi.
5. Individual yondashuv
: Har bir o‘quvchining bilim darajasi, qiziqish doirasi va
o‘rganish uslubi turlicha bo‘ladi. Shu sababli differensial yondashuv orqali darsda
ko‘proq e’tibor va moslashtirilgan topshiriqlar berish motivatsiyani oshiradi.
6. Ko‘rgazmali vositalar va vizual tushuntirishlar
: Matematik grafiklar,
jadvallar, diagrammalar va rangli vizual materiallar yordamida mavzularni
tushuntirish o‘quvchilarning tushunishini osonlashtiradi. Ayniqsa, vizual tafakkuri
rivojlangan o‘quvchilar uchun bu yondashuv samarali hisoblanadi.
C) O‘qituvchining roli
O‘qituvchining shaxsiyati, uning darsga tayyorgarligi, pedagogik mahorati
va har bir o‘quvchiga individual yondashuvi motivatsiyaning eng muhim
omillaridan biridir. Iloji boricha sabr-toqatli, tushunarli, do‘stona va qo‘llab-
quvvatlovchi muhit yaratadigan o‘qituvchi o‘quvchini o‘qishga ruhlantiradi.
Turli
mamlakatlarda o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
o‘quvchilarning matematika faniga bo‘lgan munosabati bevosita ularning
motivatsiya darajasiga bog‘liq. PISA (Programme for International Student
Assessment) 2022 yili o‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, yuqori motivatsiyaga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
277
ega o‘quvchilarning matematika bo‘yicha natijalari o‘rtacha 20–30 foizga yuqori
bo‘lgan.Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan
olib borilgan kuzatuvlarga ko‘ra (2021-yil ma’lumotlari), matematika faniga
nisbatan salbiy munosabat bildirgan o‘quvchilarning 68 foizi fanni “qiyin” yoki
“qiziqarsiz” deb baholagan. Biroq darslarda texnologik vositalar, o‘yinlar va
guruhli ishlash usullari qo‘llanilganda, bu ko‘rsatkich 40 foizgacha kamaygan.
Andijon viloyatidagi 7-sinf o‘quvchilar bilan olib borgan tajriba darslarimda
matematika fanini gamifikatsiya asosida o‘rgatishga harakat qildim. Har hafta
yakunida “Matematika turniri” o‘tkazildi, g‘oliblar kichik sovrinlar bilan
rag‘batlantirildi. Uch oy ichida sinfdagi o‘quvchilarning 80% dan ortig‘i darslarda
faol qatnasha boshladi. Ilgari past baho olayotgan ikki nafar o‘quvchi fan bo‘yicha
yaxshi natijalarga erishdi va bu ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamladi.
Shuningdek, masalalarni kundalik hayotdagi vaziyatlar bilan bog‘lash (masalan,
do‘kon, sayohat, vaqt hisoblash) orqali mavzular yanada tushunarli bo‘ldi va
o‘quvchilarning faolligi oshdi.
Tavsiya va takliflar
1.
Darslarda interaktiv usullarni keng qo‘llash
– guruhlarda ishlash, o‘yin
elementlari, savol-javob mashqlari orqali o‘quvchini faol ishtirokchi qilish
zarur.
2.
Texnologik vositalardan foydalanish
– kompyuter dasturlari, vizual vositalar
va onlayn platformalar (masalan, GeoGebra, Desmos, Quizizz) darsni
zamonaviylashtiradi.
3.
Motivatsiyani doimiy kuzatish
– har bir o‘quvchining qiziqish darajasi,
ishtiroki va yutuqlari bo‘yicha nazorat yuritilishi kerak.
4.
Individual yondashuvni yo‘lga qo‘yish
– o‘quvchining bilim darajasi va
o‘rganish uslubiga qarab mos topshiriqlar berish samarali bo‘ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
278
5.
O‘qituvchilar uchun metodik seminar va treninglar tashkil etish
– doimiy
rivojlanish va tajriba almashish uchun imkon yaratadi.
Shuningdek, o‘quvchi bilan sog‘lom psixologik munosabat o‘rnatish ham
motivatsiyani mustahkamlovchi omildir. Hurmatga asoslangan, rag‘batlantiruvchi,
ijobiy munosabat o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va matematika
faniga nisbatan ijobiy qarash hosil qiladi. Bugungi ta’lim jarayonida
o‘quvchilarning motivatsiyasini shakllantirish va doimiy ravishda uni qo‘llab-
quvvatlash ustuvor vazifalardan biridir. Ayniqsa, matematika fanida bu masala
yanada dolzarb, chunki mazkur fan ko‘pchilik o‘quvchilar uchun murakkab,
tushunishga og‘ir va ba’zan qiziqarsizdek tuyuladi. Biroq to‘g‘ri tashkil etilgan
dars, samarali pedagogik yondashuv va individual e’tibor orqali har bir o‘quvchida
ushbu fanga nisbatan qiziqish uyg‘otish mumkin. Motivatsiyalangan o‘quvchi —
bu o‘z bilimini mustaqil izlaydigan, qiyinchilikdan cho‘chimasdan yangilik sari
intiladigan shaxsdir. Bunday o‘quvchining shakllanishi esa o‘qituvchining puxta
rejalangan metodikasiga, darsdagi interaktivlik darajasiga, texnologiyalardan
foydalana olishiga va eng muhimi, o‘quvchi bilan o‘rnatgan sog‘lom muloqotiga
bog‘liq. Shu nuqtai nazardan qaralganda, metodik yondashuvlarning uyg‘unligi —
ya’ni an’anaviy va innovatsion uslublarni birgalikda qo‘llash — matematika
darslarini yanada samarali, mazmunli va o‘quvchilar uchun qiziqarli qiladi. Darsda
faqatgina bilim berish emas, balki o‘quvchini faol tinglovchidan faol ishtirokchiga
aylantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy o‘qituvchi — bu doimiy
izlanishda bo‘ladigan, o‘z ustida ishlaydigan, yangi usullarni sinab ko‘rishga
tayyor bo‘lgan mutaxassisdir. Fandagi yangiliklarni kuzatib borish, tajriba
almashish va shaxsiy metodikasini takomillashtirib borish orqali o‘qituvchi nafaqat
o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi, balki ularning kelajakdagi yutuqlariga
ham zamin yaratadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
279
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
(2021).
O‘quvchilarning
fanlarga bo‘lgan qiziqishini oshirish bo‘yicha metodik tavsiyalar
. Toshkent.
2.
OECD. (2023).
PISA 2022 Results – Volume I: The State of Learning Outcomes
.
3.
Kun.uz (2023).
PISA natijalari e’lon qilindi: O‘zbekistonlik o‘quvchilar oxirgi
10 talikdan joy oldi
. https://kun.uz/news/2023/12/07/pisa-natijalari
4.
Normurodova, Z. (2020).
O‘quvchilar motivatsiyasini oshirishda interaktiv
metodlardan foydalanish
. O‘zbekiston Respublikasi XTV Ilmiy-metodik
jurnali, 4-son.
5.
Yo‘ldosheva, M. (2019).
Matematika ta’limida innovatsion texnologiyalarning
o‘rni
. Toshkent: TDPU nashriyoti.
6.
Salohiddinova, D. (2021).
Matematika darslarida differensial yondashuv orqali
o‘quvchi faolligini oshirish
. Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
materiallari.
7.
Khan
Academy.
(2024).
Mathematics
Teaching
Resources
.
8.
GeoGebra.
(2024).
Interactive
mathematics
software
for
schools
.
