https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
268
AXBOROT TEXNALOGIYALARIDAN FOYDALANGAN HOLDA
FIRIBGARLIKKA QARSHI KURASHISH
ASAMOV JALOLIDDIN NIZAMETDINOVICH
2007-yil IIV Akademiyasi bitiruvchisi
ANNOTATSIYA: Axborot texnologiyalari va internetning jadal rivojlanishi
bilan birga, firibgarlikning yangi turlari paydo bo‘lmoqda. Bugungi kunda,
firibgarliklar ko‘pincha onlayn platformalarda amalga oshirilmoqda, bu esa
ularni aniqlash va oldini olishni murakkablashtirmoqda. Ushbu maqolada,
axborot texnologiyalaridan foydalanib firibgarlikka qarshi kurashishning
samarali usullari tahlil qilingan. Maxsus dasturiy ta'minotlar, sun'iy intellekt va
blokcheyn texnologiyalari orqali firibgarlik holatlarining oldini olish
imkoniyatlari ko‘rsatilgan. Maqola, axborot xavfsizligini ta'minlash, elektron
to‘lov tizimlarida firibgarlikning oldini olish va internetda xavfsizlikni oshirish
uchun zarur choralarni ishlab chiqishni maqsad qiladi. Bundan tashqari, huquqiy
normalar va qonunchilikda amalga oshirilishi kerak bo‘lgan o‘zgarishlar haqida
fikrlar bildirilgan.
Kalit so‘zlar: Axborot texnologiyalari, firibgarlik, kiberxavfsizlik, sun'iy
intellekt, blokcheyn, elektron to‘lov tizimlari, axborot xavfsizligi, onlayn
firibgarlik, huquqiy himoya, internet xavfsizligi.
KIRISH
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi va internetning keng
tarqalishi, global miqyosda turli sohalarda yangi imkoniyatlarni yaratgan bo‘lsa-
da, bir vaqtning o‘zida yangi turdagi xavflarni, xususan firibgarlikni ham keltirib
chiqarmoqda. Axborot texnologiyalaridan foydalangan holda amalga oshiriladigan
firibgarliklar, an'anaviy firibgarlik usullariga qaraganda ancha murakkab va xavfli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
269
bo‘lib, ko‘plab shaxsiy va tashkilotlar uchun katta xavf tug‘dirmoqda. Ushbu
firibgarliklar odatda internet, elektron tijorat, ijtimoiy tarmoqlar, to‘lov tizimlari va
boshqa axborot platformalarida amalga oshiriladi.
Firibgarlikka qarshi kurashish borasida axborot texnologiyalari yangiliklari
va ilg‘or texnologiyalarni qo‘llashning ahamiyati ortib bormoqda. Bunga sun'iy
intellekt, blokcheyn, va boshqa ilg‘or texnologiyalarning xavfsizlik tizimlarida
qo‘llanilishi misol bo‘la oladi. Ushbu maqolada, firibgarlikning oldini olishda
axborot texnologiyalarining samarali foydalanishi, ularning xavfsizlikni
ta'minlashdagi roli, shuningdek, firibgarlikni aniqlash va bartaraf etish uchun
qo‘llaniladigan vositalar ko‘rib chiqiladi.
Maqolada shuningdek, huquqiy normativ-huquqiy muhit va qonunchilikdagi
o‘zgarishlar, firibgarlikni oldini olish uchun davlat va xususiy sektor tomonidan
amalga oshirilishi lozim bo‘lgan chora-tadbirlar tahlil qilinadi. Maqsad – axborot
texnologiyalaridan foydalangan holda firibgarlikka qarshi samarali kurashish
usullarini ishlab chiqish va amaliy tavsiyalar berish.
ASOSIY QISM
Axborot texnologiyalari firibgarlikka qarshi kurashish uchun bir qator
innovatsion usullarni taqdim etadi. Ularning samarali qo‘llanilishi nafaqat
firibgarlikni aniqlash va oldini olish, balki firibgarliklarni tahlil qilish va ularga
qarshi samarali choralar ko‘rishda ham muhim ahamiyatga ega. Quyidagi amaliy
misollar axborot texnologiyalarini firibgarlikka qarshi kurashishda qanday kreativ
yondashuvlar bilan ishlatilishini ko‘rsatadi:
1. Sun'iy intellekt va mashina o‘rganish algoritmlari. Sun'iy intellekt va mashina
o‘rganish algoritmlari firibgarlikni aniqlash va oldini olishda juda muhim vositalar
hisoblanadi. Masalan, elektron tijorat saytlari va onlayn to‘lov tizimlari,
foydalanuvchilarning xaridlarida noan'anaviy xatti-harakatlarni aniqlash uchun
algoritmlardan foydalanadi. Ushbu tizimlar, odatdagi xarid qilish davranishini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
270
tahlil qilib, firibgarlikka o‘xshash xatti-harakatlarni (masalan, tez-tez kartalarni
almashtirish yoki katta miqdorda mahsulot sotib olish) avtomatik ravishda belgilab,
operatsiyalarni bloklashi mumkin. Bu jarayon firibgarlarning tizimga kirib,
foydalanuvchi ma'lumotlarini o‘g‘irlashiga to‘sqinlik qiladi.
2. Blokcheyn texnologiyasi. Blokcheyn texnologiyasi firibgarlikka qarshi
kurashishda yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Ayniqsa, moliyaviy operatsiyalar
va shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilishda blokcheynning rolini e'tiborsiz qoldirib
bo‘lmaydi. Blokcheynning o‘ziga xos xususiyati shundaki, har bir tranzaksiya
shifrlangan va tarixi o‘zgartirilmaydi, bu esa firibgarlikni aniqlash va oldini olish
uchun mukammal vosita bo‘ladi. Misol uchun, onlayn to‘lov tizimlari blokcheynni
qo‘llash orqali har bir to‘lovning kelib chiqish manbasini tekshirish imkoniyatiga
ega bo‘ladi. Bu firibgarlikning aniqlanishini sezilarli darajada tezlashtiradi.
3. Biometrik autentifikatsiya. Biometrik autentifikatsiya tizimlari, masalan, yuzni
tanib olish yoki barmoq izlarini skanerlash, firibgarlikka qarshi kurashishda juda
samarali vosita sifatida foydalaniladi. Bu tizimlar foydalanuvchilarning
haqiqiyligini tasdiqlashda yordam beradi va ular faqat o‘zlari uchun mo‘ljallangan
xizmatlarga kirish imkoniyatiga ega bo‘lishlarini ta'minlaydi. Biometrik
ma'lumotlar firibgarlikni oldini olish uchun juda muhim hisoblanadi, chunki ular
hech qachon boshqa shaxs tomonidan taqlid qilinishi qiyin.
4. Ijtimoiy tarmoqlarda xavfsizlik tizimlari. Ijtimoiy tarmoqlarda firibgarlikning
ko‘p uchraydigan turlaridan biri — odamlarni noto‘g‘ri yoki aldovli reklama orqali
chalg‘itishdir. Shu sababli, ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilarni firibgarlikdan
himoya qilish uchun avtomatik tizimlar ishlab chiqmoqda. Masalan, Facebook va
Instagram kabi platformalar foydalanuvchi faoliyatini tahlil qilib, firibgarlik,
spaming yoki phishing xabarlarini aniqlash uchun sun'iy intellektdan foydalanadi.
Bu tizimlar tezda soxta reklama yoki firibgar saytlarga havola beruvchi postlarni
aniqlaydi va ularga qarshi tegishli choralarni ko‘radi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
271
5. To‘lov tizimlarida xavfsizlik va kripto valyutalar. Kripto valyutalar va to‘lov
tizimlarida xavfsizlikni ta'minlash uchun zamonaviy shifrlash usullari qo‘llaniladi.
Masalan, PayPal va boshqa onlayn to‘lov tizimlari, foydalanuvchilarning
moliyaviy ma'lumotlarini himoya qilish uchun ikki faktorli autentifikatsiya
tizimidan foydalanadi. Bu foydalanuvchilar o‘z hisoblariga faqatgina maxsus
kodni kiritish orqali kirishlari mumkin bo‘ladi, bu esa firibgarlikni sezilarli
darajada kamaytiradi. Kripto valyutalar esa tranzaksiyalarni izlab topishning
deyarli imkonsiz bo‘lishi sababli, firibgarlikni oldini olishda kuchli vosita
hisoblanadi.
6. Tarmoqdagi xavfli manbalarni avtomatik aniqlash. Internetda firibgarlikni oldini
olishda xakerlik yoki viruslar orqali amalga oshiriladigan hujumlar ham muhim
xavf omili hisoblanadi. Zamonaviy xavfsizlik tizimlari internetdagi xavfli saytlarni
va manbalarni avtomatik ravishda aniqlashga yordam beradi. Masalan, biror bir
saytdan ko‘plab soxta ma'lumotlar yoki zararli dasturlar tarqatilayotganini aniqlash
uchun maxsus algoritmlar ishlab chiqiladi. Bu saytlarga kirish taqiqlandi yoki
foydalanuvchiga ogohlantirish yuboriladi.
Yuqoridagi misollar axborot texnologiyalaridan firibgarlikka qarshi
kurashishda foydalanishning amaliy jihatlaridan ba'zilarini tashkil qiladi. Har bir
texnologiya o‘ziga xos tarzda firibgarlikni aniqlash, oldini olish yoki
minimalizatsiya qilishda samarali bo‘lib, butun tizimning xavfsizligini ta'minlaydi.
Bu tizimlarni kengroq qo‘llash va rivojlantirish firibgarlikni kamaytirishga xizmat
qiladi.
Firibgarlikka qarshi kurashish bo‘yicha misollar jadval shaklida keltirilgan:
Amaliy Yondashuv
Tavsifi
Qo‘llash Sohasi
Elektron pochta
filtratsiyasi
Maxsus xavfsizlik dasturlari yordamida
shubhali manzillardan kelgan spam va
fishing xabarlarni avtomatik saralash va
to‘g‘ridan-to‘g‘ri “spam”ga o‘tkazish.
Tashkiliy
elektron aloqa
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
272
Amaliy Yondashuv
Tavsifi
Qo‘llash Sohasi
QR kodni
skanerlashda
ogohlantirish tizimi
Foydalanuvchilar telefon orqali
noma’lum QR kodni skanerlaganda,
brauzer xavfli manba haqida avtomatik
ogohlantirish beradi.
Mobil
qurilmalar
xavfsizligi
CAPTCHA
tizimlaridan
foydalanish
Saytlarda avtomatlashtirilgan botlar
orqali firibgarlikni oldini olish uchun
“Men robot emasman” kabi
tekshiruvlardan foydalanish.
Ro‘yxatdan
o‘tish va kirish
jarayonlari
Vaqt bo‘yicha
cheklangan kirish
tizimi
Moliyaviy va shaxsiy ma’lumotlarga
faqat ma’lum vaqtlarda yoki IP manzil
asosida kirishga ruxsat berish.
Bank tizimlari,
shaxsiy hisoblar
Plastik karta
bloklash opsiyasi
Mobil ilovalar orqali foydalanuvchilar
o‘z kartasini vaqtincha bloklashi yoki
faqat onlayn to‘lovlarga ruxsat berishini
sozlashi mumkin.
Onlayn bank
xizmatlari
Xavfsizlik bo‘yicha
ogohlantiruvchi
SMS xizmati
Har qanday to‘lov yoki harakatdan so‘ng
foydalanuvchiga SMS orqali xabarnoma
yuboriladi, noto‘g‘ri holatda tezda chora
ko‘rish imkonini beradi.
To‘lov tizimlari,
mobil banklar
Elektron shartnoma
tizimi
Raqamli imzo bilan tasdiqlangan
shartnomalar orqali firibgarlikning oldi
olinadi, chunki har bir imzo maxsus kalit
bilan tekshiriladi.
Huquqiy
hujjatlar
almashinuvi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
273
XULOSA
Firibgarlikka qarshi kurashish zamonaviy jamiyatda dolzarb muammolardan
biri hisoblanadi. Axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan bir paytda, ular
nafaqat yangi imkoniyatlar balki firibgarlik holatlarining yangi ko‘rinishlarini ham
yuzaga keltirmoqda. Shunday sharoitda, texnologiyalardan to‘g‘ri va oqilona
foydalanish,
xavfsizlik
choralarini
kuchaytirish,
foydalanuvchilarning
xabardorligini oshirish eng samarali chora-tadbirlar sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Kreativ va amaliy yondashuvlar orqali, masalan, elektron pochta filtratsiyasi,
CAPTCHA tizimlari, vaqt bo‘yicha cheklangan kirish, va xavfsizlik ogohlantirish
tizimlaridan foydalanish orqali ko‘plab firibgarlik holatlari oldi olinmoqda.
Bundan tashqari, ommaviy axborot vositalari va ta’lim muassasalari orqali
foydalanuvchilarni muntazam ravishda xabardor qilish ham muhim ahamiyat kasb
etadi.
Xulosa qilib aytganda, firibgarlikka qarshi kurashish faqat texnik vositalar
bilan emas, balki ongli yondashuv, hamkorlik va doimiy ogohlik orqali amalga
oshirilishi lozim. Har bir foydalanuvchi o‘z xavfsizligi uchun mas’uliyatni his
qilgan holda harakat qilsa, firibgarlik holatlarini sezilarli darajada kamaytirish
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Toʻlaganov, A. (2020). Axborot xavfsizligi va zamonaviy tahdidlar. Toshkent: Fan
va texnologiya nashriyoti.
2.
Gʻoziyev, E. (2019). Kompyuter savodxonligi va axborot texnologiyalari asoslari.
Samarqand: SamDU nashriyoti.
3.
Shomurodov, M. (2021). Kriminalistika: Firibgarlik turlari va ularni aniqlash
usullari. Toshkent: Yuridik adabiyotlar.
4.
Karimova, D. (2022). Raqamli xavfsizlik: Firibgarlikka qarshi kurashish yo‘llari.
Toshkent: Innovatsiya nashriyoti.
