https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
246
YUQORI QAVATLI BINOLARNI LOYIHALASHDA YUKLARNI
TAQSIMLASH VA MUSTAHKAMLIK MASALALARI
Namangan davlat universiteti Kasb ta’limi kafedrasi professor o’qtuvchisi
Akramov. X. M
Namangan davlat universiteti Hayot faoliyati xavfsizligi yo’nalishi talabasi
Burxonova. H. O
Anotatsiya: Ushbu maqolada yuqori qavatli binolarni loyihalashda yuklarni
taqsimlash va mustahkamlikni ta’minlash muammolari ko‘rib chiqilgan. Binolar
xavfsizligini oshirish uchun zamonaviy yondashuvlar va muhandislik qarorlari
tahlil qilinadi. Shuningdek, inshoot barqarorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar
yoritiladi.
Kalit so‘zlar: yuqori qavatli bino, yuk taqsimoti, mustahkamlik, loyiha,
barqarorlik, qurilish konstruksiyasi
Аннотация: В статье рассматриваются проблемы распределения
нагрузки и обеспечения прочности при проектировании высотных зданий.
Анализируются современные подходы и инженерные решения по повышению
безопасности зданий. Также выделены основные факторы, влияющие на
устойчивость конструкции.
Ключевые слова: высотное здание, распределение нагрузки,
прочность, проектирование, устойчивость, конструкция здания
Annotation: This article considers the problems of load distribution and
ensuring strength in the design of high-rise buildings. Modern approaches and
engineering solutions to improve the safety of buildings are analyzed. The main
factors affecting the stability of the structure are also highlighted.
Keywords: high-rise building, load distribution, strength, design, stability,
building structure
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
247
Kirish
Zamonaviy shaharlarda urbanizatsiya sur’atlarining oshishi bilan birga
yuqori qavatli binolarga bo‘lgan ehtiyoj ham ortib bormoqda. Aholi zichligi yuqori
bo‘lgan hududlarda yer resurslaridan oqilona foydalanish, iqtisodiy samaradorlik
va funksional qulaylikni ta’minlash maqsadida ko‘p qavatli inshootlar barpo
etilishi tobora ommalashmoqda. Shu bilan birga, bunday binolarni loyihalash
jarayonida muhandislik nuqtai nazaridan yuklarni to‘g‘ri taqsimlash va
konstruksiyaning umumiy mustahkamligini ta’minlash muhim masala hisoblanadi.
Yuklarning noto‘g‘ri hisoblanishi yoki materiallarning yetarlicha mustahkam
emasligi og‘ir texnik va xavfsizlik xatoliklariga olib kelishi mumkin. Ayniqsa,
zilzila, kuchli shamol, yong‘in kabi favqulodda vaziyatlarda bino
konstruksiyasining bardoshliligi inson hayoti va mol-mulk xavfsizligini
ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu sababli, yuqori qavatli binolarni
loyihalashda yuklar turini aniqlash, ularning bino konstruksiyalariga ta’sirini
o‘rganish hamda mustahkamlik talablarini chuqur tahlil qilish muhandislik
amaliyotining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir.
Mavzu tog’risida umumiy tushuncha
Yuqori qavatli binolar (ko‘p qavatli inshootlar) zamonaviy shaharsozlikda
muhim o‘rin egallaydi. Ular turar joy, ofis, mehmonxona, savdo markazlari va
boshqa maqsadlarda foydalaniladi. Bunday binolarni qurish murakkab muhandislik
yondashuvlarini, yuqori aniqlikdagi hisob-kitoblarni va zamonaviy qurilish
materiallarini talab qiladi. Ayniqsa, ularning loyihasini ishlab chiqishda yuklarning
taqsimlanishi va konstruktiv elementlarning mustahkamligi asosiy e’tiborni talab
qiluvchi jihatlardan biridir.
Yuqori qavatli binolar konstruksiyasiga bir necha turdagi yuklar ta’sir qiladi:
doimiy (o‘z og‘irligi), vaqtinchalik (insonlar, mebellar, uskunalar), iqlimiy
(shamol, qor, yomg‘ir) va favqulodda yuklar (zilzila, portlash, yong‘in va
boshqalar). Har bir yuk turi o‘zining kuchlanish yo‘nalishi, ta’sir vaqti va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
248
chastotasiga ega bo‘lib, ular binoning asosiy elementlariga – poydevor, ustun,
nurliklar (rigel), devorlar va qavatlar orasidagi o‘tkazuvchanlik konstruksiyalariga
murakkab ta’sir ko‘rsatadi.
Loyihalash bosqichida muhandislar ushbu yuklarni aniq hisoblab chiqib,
ularni bino bo‘ylab optimal tarzda taqsimlashga harakat qilishadi. Bu esa faqatgina
matematik va fizik modellashtirishlar yordamida emas, balki ilg‘or kompyuter
dasturlari, jumladan, AutoCAD, Revit, SAP2000, ETABS, va boshqa strukturaviy
hisoblash dasturlari orqali amalga oshiriladi. Yuklarni to‘g‘ri taqsimlash – bu
faqatgina binoning hozirgi barqarorligini emas, balki uning uzoq muddatli
ekspluatatsiyasini, xavfsizligini va energetik samaradorligini ta’minlaydi.
Binoning
mustahkamligi
esa
yuklarning
konstruksiyaga
qanday
o‘tkazilishini va ularning ta’siri ostida bino qanday harakat qilishini aniqlaydi.
Mustahkamlik – bu deformatsiyalarga qarshi turish, yorilishlar, cho‘kish va boshqa
konstruktiv nuqsonlarning oldini olish qobiliyatidir. Ayniqsa, baland binolarda
kuchli shamol bosimi yoki seysmik tebranishlar sababli yuqori elastiklik va
chidamlilik talab etiladi. Bu talablar asosida zamonaviy materiallar – yuqori sifatli
po‘lat, armaturali beton, kompozit panellar, shuningdek, yengil va bardoshli fasad
elementlari qo‘llaniladi.
Shuningdek, yuqori qavatli binolar loyihasida binoning shakli va tuzilmasi,
markaziy yadro (liflar va zinapoyalar joylashgan qism), simmetriya va og‘irlik
markazi kabi arxitektura elementlari ham muhim rol o‘ynaydi. Bu jihatlar
yuklarning bir tekisda taqsimlanishiga va binoning zilzilabardoshligiga bevosita
ta’sir qiladi.
Umuman olganda, yuqori qavatli binolarni loyihalashda yuklarni to‘g‘ri
taqsimlash va mustahkamlikni ta’minlash nafaqat muhandislik yondashuvi, balki
inson xavfsizligi, iqtisodiy samaradorlik va ekologik barqarorlikni ta’minlashning
asosiy garovidir.
Mavzuning dolzarbligi va muammolari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
249
Hozirgi zamon urbanizatsiyasi va aholi zichligining ortib borishi fonida
yuqori qavatli binolarga bo‘lgan talab keskin oshmoqda. Yangi qurilayotgan
shaharchalar, biznes markazlari, turar-joy majmualari tobora ko‘proq baland va
ixcham inshootlar ko‘rinishini olmoqda. Bu esa yuqori qavatli binolarni to‘g‘ri
loyihalash masalasini nafaqat texnik, balki ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik nuqtai
nazardan ham dolzarb qilib qo‘ymoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston kabi zilzilaviy
faolligi yuqori bo‘lgan hududlarda bu turdagi binolarni barpo etish jarayoni yanada
chuqur ilmiy va amaliy yondashuvni talab etadi.
Biroq, bunday binolarni loyihalashda bir qator muammolar mavjud:
Yuklarning noto‘g‘ri hisoblanishi – Yuklar noto‘g‘ri taqsimlansa, bino
konstruksiyasi nosimmetrik yuklanishga uchraydi va bu uning barqarorligiga xavf
tug‘diradi. Ayniqsa, shamol bosimi va seysmik yuklamalar noto‘g‘ri baholansa, bu
yirik konstruktiv buzilishlarga olib kelishi mumkin.
Material tanlovining yetarlicha asoslanmaganligi – Arzon, ammo past sifatli
materiallardan foydalanish binolarning mustahkamligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bu ayniqsa ikkilamchi bozordagi qurilishlarda ko‘p kuzatiladi.
Zamonaviy hisoblash dasturlaridan yetarlicha foydalanilmasligi – Kichik va
o‘rta loyihalash tashkilotlari ko‘pincha ilg‘or texnologiyalar va dasturlardan
foydalanmaydi. Bu esa murakkab yuklarni to‘g‘ri modellashtira olmaslikka olib
keladi.
Qurilish me’yorlari va standartlariga rioya qilinmasligi – Ayrim hollarda
bino balandligiga mos bo‘lmagan konstruktiv yechimlar qo‘llaniladi yoki qurilish
qoidalari buziladi. Bu esa foydalanish davrida xavfsizlik muammolarini keltirib
chiqaradi.
Zilzila bardoshliligining yetarlicha e’tiborga olinmasligi – Aksariyat
holatlarda binolarning seysmik faollikka qarshi bardoshlilik darajasi yetarli
darajada hisobga olinmaydi. Bu esa favqulodda holatlarda og‘ir oqibatlarga sabab
bo‘lishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
250
Foydalanuvchilar xavfsizligini ikkinchi darajali masala sifatida qaralishi –
Loyihalash jarayonida ko‘pincha iqtisodiy samaradorlik birinchi o‘ringa qo‘yilib,
evakuatsiya yo‘laklari, favqulodda chiqishlar, yong‘inga qarshi tizimlar kabi
xavfsizlik elementlariga e’tibor sust bo‘ladi.
Ekologik va energiya samaradorlik talablari yetarlicha bajarilmasligi –
Binolarning issiqlik izolyatsiyasi, tabiiy yoritish va ventilyatsiya tizimlari ko‘plab
holatlarda yetarli darajada ishlab chiqilmaydi, bu esa ekspluatatsiya davrida
ortiqcha xarajatlarga olib keladi.
Bu kabi muammolar, yuqori qavatli binolar xavfsizligi va barqarorligiga
bevosita tahdid soladi. Ayniqsa, shahar infratuzilmasining zichligi ortib borayotgan
sharoitda, har bir loyiha ekologik, ijtimoiy va texnik jihatdan puxta o‘rganilishi
shart. Ushbu holat mavzuning dolzarbligini yana bir bor asoslaydi.
Yechimlar, taklif va tavsiyalar
Yuqori qavatli binolarni xavfsiz loyihalash uchun birinchi navbatda
zamonaviy hisoblash va tahlil qilish usullarini joriy etish muhim ahamiyat kasb
etadi. Xususan, yuklamalarni aniq taqsimlash va konstruktsiyalarning
mustahkamligini baholashda SAP2000, ETABS, SCAD, ANSYS kabi zamonaviy
dasturlardan foydalanish binoning barqarorligini ta’minlaydi. Bu usullar nafaqat
statik, balki dinamik yuklamalarni, ya’ni shamol, zilzila, odam harakati kabi
ta’sirlarni ham hisobga oladi.
Shuningdek, qurilishda ishlatiladigan materiallarning sifati va chidamliligi
alohida e’tibor talab qiladi. Betonning markasi, armaturaning turi, hamda kompozit
materiallardan foydalanish binoning umumiy mustahkamligini oshiradi. Ayniqsa,
yuqori harorat, namlik yoki sovuq sharoitlarga bardosh bera oladigan materiallar
tanlanishi kerak. Qurilish materiallari tanlanayotganda ular O‘zbekiston iqlim
sharoitlariga mos va sertifikatlangan bo‘lishi lozim.
Bundan tashqari, milliy me’yoriy hujjatlar bilan bir qatorda xalqaro
standartlarga rioya qilish tavsiya etiladi. Eurocode, ACI yoki ISO kabi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
251
hujjatlarning talablariga amal qilish binolarning xavfsizligini yanada kuchaytiradi.
Ayniqsa, zilzilaviy xavf yuqori bo‘lgan hududlarda binolarda seysmik izolyatsiya
tizimlarini joriy etish, amortizatsion elementlar va elastik bog‘lovchilarni qo‘llash
zarur.
Binolarni barqaror loyihalash uchun tajribali muhandis va loyihachilarning
uzluksiz malaka oshirishi ham dolzarb ahamiyatga ega. Ular yangi texnologiyalar,
materiallar va konstruktsiya tizimlari haqida muntazam bilimga ega bo‘lishlari
kerak. Bu esa nafaqat xavfsizlik, balki iqtisodiy samaradorlikni ham oshiradi.
Nihoyat, qurilish jarayonida qat’iy texnik nazorat o‘rnatilishi zarur. Har bir
qurilish bosqichi — poydevor quyishdan tortib tom yopishgacha — texnik nazorat
va laboratoriya sinovlari asosida tasdiqlanishi shart. Bu esa loyihada ko‘zda
tutilgan yuk ko‘tarish qobiliyati va barqarorlik darajasining amalda ham
ta’minlanishini kafolatlaydi.
Xulosa:
Yuqori qavatli binolarni loyihalash jarayoni bugungi urbanizatsiya
va aholi zichligi ortib borayotgan sharoitda nihoyatda muhim va mas’uliyatli
vazifaga aylanmoqda. Bunday inshootlarning barqarorligi va xavfsizligi bevosita
yuklarning to‘g‘ri taqsimlanishi, konstruktiv yechimlarning optimal tanlanishi
hamda zamonaviy materiallar va texnologiyalarning qo‘llanilishiga bog‘liq.
Yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlar — seysmik faollik, shamol bosimi,
harakatdagi dinamik yuklamalar — barchasi loyiha bosqichida chuqur tahlil
qilinishi zarur.
Mavzuni o‘rganish natijasida aniqlanganki, mustahkamlikni ta’minlashda
ilg‘or hisoblash dasturlari, yuqori sifatli qurilish materiallari, xalqaro standartlar
asosida ishlab chiqilgan me’yorlar va mutaxassislarning malakasi hal qiluvchi
omillardan biridir. Shu bilan birga, qurilishda qat’iy texnik nazorat va sinovlar
tizimini shakllantirish, loyiha hujjatlarini puxta ishlab chiqish, konstruktsion
elementlarning yuk ko‘tarish qobiliyatini tajribada sinovdan o‘tkazish ham eng
muhim choralar sirasiga kiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
252
Xulosa qilib aytganda, yuqori qavatli binolarni loyihalashda yuklarni
taqsimlash va mustahkamlik masalalari nafaqat texnik, balki ijtimoiy va iqtisodiy
jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Bu boradagi ilmiy yondashuvlar, tajriba
almashinuvi va innovatsion qarorlar orqali xavfsiz, ishonchli va zamonaviy
inshootlar barpo etish imkoniyati sezilarli darajada ortadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abduqodirov, S. T. Qurilish konstruksiyalari. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2019.
2.
Ergashov, M. I. Inshootlar mustahkamligi va barqarorligi. – Toshkent:
“IQTISOD-MOLIYA”, 2021.
3.
Toshpo‘latov, A. Sh. Zamonaviy binolarni loyihalash asoslari. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2020.
4.
Eurocode 1: Actions on structures – Part 1-1: General actions – Densities,
self-weight, imposed loads for buildings, European Committee for
Standardization (CEN), 2002.
5.
Timoshenko, S., & Goodier, J. N. Theory of Elasticity. – McGraw-Hill,
1970.
6.
Chopra, A. K. Dynamics of Structures: Theory and Applications to
Earthquake Engineering. – Prentice Hall, 2012.
7.
SP 20.13330.2016 – Loads and actions (Updated edition of SNiP 2.01.07–
85*), Moscow: Minstroy Rossii.
8.
Mosharrof, M., & Islam, R. Structural Analysis and Design of Tall
Buildings. – Springer, 2020.
9.
Ali, M. M., & Moon, K. S. Structural Developments in Tall Buildings:
Current Trends and Future Prospects. – Architectural Science Review, 2007.
10.
Davlat qurilish qo‘mitasi. O‘zbekiston Respublikasi qurilish me’yorlari
(O‘RQM) 2.01.01-2020: Yuklamalar va ta’sirlar. – Toshkent, 2020.
