https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
175
O‘ZBEK TILIDA DIALEKT VA SHEVALARNING ADABIY TILGA
TA’SIRI
Andijon Davlat chet tillari instituti, Roman-German va slavyan tillari
Fakulteti tarjima nazariyasi va Amaliyoti yo‘nalishi 1-bosqich Talabasi
Tohirova .O.M
Ilmiy rahbar: Abdullayev.S.Sh.
Annotatsiya:Ushbu maqolada o‘zbek tilining dialektal tarkibi va
shevalarning adabiy tilga ko‘rsatgan ta’siri tahlil qilinadi. Dialekt va sheva
tushunchalarining ilmiy izohi berilar ekan, ularning adabiy tilga leksik, fonetik va
grammatik darajalarda qanday ta’sir qilishi yoritiladi. Shuningdek, adabiy tilning
shakllanishida qarluq, qipchoq va o‘g‘uz dialekt guruhlarining o‘rni, adabiy
ijodda xalqona til unsurlarining qo‘llanilishi misollar orqali tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: o‘zbek tili, dialekt, sheva,adabiy til, qarluq, qipchoq, o‘g‘uz,
lahja.
Аннотация:В данной статье анализируется диалектная структура
узбекского языка и влияние говоров на литературный язык. Даётся научное
объяснение понятий диалекта и говора, раскрывается их влияние на
литературный язык на лексическом, фонетическом и грамматическом
уровнях. Также рассматривается роль карлукской, кипчакской и огузской
диалектных групп в формировании литературного языка и использование
народных языковых элементов в художественном творчестве на
конкретных примерах.
Ключевые слова:
узбекский язык, диалект, говор, литературный язык,
карлук, кипчак, огуз, наречие.
Annotation:This article analyzes the dialectal structure of the Uzbek
language and the influence of local vernaculars on the literary language. It
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
176
provides a scholarly explanation of the concepts of dialect and vernacular, and
explores their impact on the literary language at lexical, phonetic, and
grammatical levels. The article also examines the role of the Karluk, Kipchak, and
Oghuz dialect groups in the formation of the literary language and illustrates the
use of colloquial language elements in literary works through specific examples.
Key words:
Uzbek language, dialect, vernacular, literary language, Karluk,
Kipchak, Oghuz, subdialect
O‘zbek tili — turkiy tillar oilasiga mansub, millionlab kishilar tomonidan ona
tili sifatida qo‘llaniladigan boy va qadimiy tildir. Bu til asrlar davomida turli
tarixiy, ijtimoiy va madaniy omillar ta’sirida rivojlanib, bugungi kunda adabiy til
shaklida rasmiy maqomga ega bo‘lgan. Biroq adabiy tilning shakllanishi va
taraqqiyotida faqat yozma adabiyot emas, balki xalq og‘zaki nutqining — ayniqsa
dialekt va shevalarning — ham o‘rni beqiyosdir. Dialekt va shevalar o‘zbek tilining
dialektal qatlamini tashkil etib, tilning jonli va tabiiy ko‘rinishlarini namoyon etadi.
Ular orqali adabiy til yangi so‘zlar bilan boyiydi, ifoda vositalari kengayadi, va
xalqona ohanglar, obrazlar adabiy nutqqa singib boradi. Ushbu maqolada o‘zbek
tilidagi dialekt va shevalarning adabiy tilga ko‘rsatgan ta’siri, ularning leksik,
fonetik va grammatik darajadagi o‘ziga xos jihatlari tahlil qilinadi hamda ularning
adabiy tilga bo‘lgan ijobiy va ba’zan salbiy ta’sir shakllari yoritiladi.
O‘zbek tiliga davlat maqomining berilishi o‘zbek tilshunosligi zimmasiga
bajarilishi lozim bo‘lgan katta vazifalarni yukladi. Ana shu vazifalardan biri xalq
shevalari lug‘at xususiyatlarini tadqiq qilishdir. Sheva leksikasi bo‘yicha
kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, dialektal farqlar o‘zbek tilida juda ko‘p va xilma-
xildir. Shuning uchun o‘zbek tili ayrim shevalarining leksik xususiyatlarini
o‘rganish o‘zbek dialektologiyasida eng dolzarb va muhim masalalardan biridir.
Dialektal leksikani o‘rganish til tarixi va hozirgi zamon o‘zbek adabiy tiliga
aloqador masalalar – ba’zi so‘z, affikslarning tarixi va genezisini belgilashda,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
177
leksik me’yorni aniqlashda, terminologiya, orfografiya masalalarini hal qilishda,
o‘zbek shevalarining atlasini tuzishda, shuningdek, ko‘p tomlik o‘zbek xalq
shevalari lug‘atini yaratishda katta ahamiyatga ega. Oʻzbek shevashunosligida
mavjud boʻlgan ilmiy adabiyotlarda,sheva,lahja va dialekt atamalari turlicha
ma'nolarda qoʻllanilib kelmoqda.Shevalar bir-biriga juda yaqin va oʻxshash
bo'lganliklari holda tilimizning eng kichik boʻlagini tashkil qiladi. Sheva forscha
soʻz boʻlib,ovoz,til,soʻzlashish,yoʻsin,ravish kabi ma'nolarni bildiradi.Shevalar
oʻzbek tilining oʻziga xos fonetik,grammatik,leksik xususiyatlariga ega boʻlgan
kichik bir qismidir.
Adabiy tilning tayanch dialekti. Har bir adabiy til o‘zining tayanch dialektiga
ega bo‘ladi. To‘g‘ri, o'zbek adabiy tilining shakllanishida shevalarning barchasi u
yoki bu darajada ishtirok etadi, lekin ma’lum shevalar adabiy til uchun asos,
tayanch (baza) vazifasini bajaradi, ya'ni o‘zbek adabiy till muayyan sheva va
shevalardan leksik, fonetik, grammatik xususiyatlami adabiy til fakti sifatida oladi
hamda o‘sha sheva va shevalar guruhi taraqqiy etishi bilan birga taraqqiy etadi,
chunki sheva jonli til bo'lib, u doimo rivojlanishda, o‘zgarishda bo‘ladi, shu tufayli
ham adabiy til shu sheva yoki shevalar guruhi rivojlanishi bilan bog‘liq ravishda
taraqqiy etib boradi, aksincha, adabiy til o‘zining tayanch dialektiga ega bo‘lmasa,
u bora-bora muomaladan chiqib ketadi. Muomaladan chiqqan til fanda “o‘lik til”
degan termin bilan yuritiladi. Tillar tarixida “o‘lik tillar” mavjudligi haqida
ma’lumotlar ko‘p. O‘zbek adabiy tili shartli ravishda fonetik jihatdan Toshkent
shahar dialektiga, morfologik jihatdan esa Farg‘ona dialektiga tayanadi.
Ma’lumki, Toshkent shevalari 6ta unlili (y/u, о/о, э/а, e/e, ъ/i, o/a) dialektdir.
Farg‘ona dialektidagi so‘z shakllari, xususan, fe’l shakllari o‘zbek adabiy tiliga
norma sifatida qabul qilingan. Aslida adabiy tilni bir yoki ikki sheva yoki dialekt
1.
1
Eshmirzayeva Nilufar.
Sheva, dialekt va lahjalarning xususiyatlari, ularni
oʻrganish metodlari. 172-bet.Termiz.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
178
bilan bog‘lab qo‘yish juda ham to‘g‘ri emas, balki o‘zbek adabiy tili shevalar
hisobiga boyib, mukammallashib boradi. Shu ma’noda shevalar adabiy tilning
boyish manbayi bo‘lib qoladi. Garchand, adabiy tilda qarluq-chigil-uyg‘ur
lahjasining unsurlari ko‘p uchrasa-da, unda qipchoq va o‘g‘uz lahjalarining
xususiyatlari ham norma sifatida ishtirok etgan o'rinlar mavjud. Adabiy tildagi
kelajak, bo'lajak, o‘laroq, kelasi kabi soz shakllari aslida o‘g‘uz lahjasi shevalariga
xosdir.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili uchun qarluq lahjasiga kiradigan Farg‘ona –
Toshkent shevalari asos qilib olingan.
O‘zbek adabiy tili tarixiy jihatdan qarluq guruhiga mansub shevalar asosida
shakllangan. Biroq boshqa dialekt va shevalarning ham adabiy til rivojiga ta’siri
katta bo‘lgan. Masalan, Farg‘ona vodiysi shevalaridagi xalqona iboralar,
so‘zlashuv tili ifodalari adabiy asarlarda tez-tez uchraydi. Cho‘lpon, G‘afur
G‘ulom, Oybek kabi adiblar o‘z asarlarida xalq tili, ya’ni shevalarga xos so‘zlar,
iboralar va obrazlardan mohirlik bilan foydalanganlar. Bu esa asarlarning xalqchil,
tabiiy va ta’sirchan chiqishiga xizmat qilgan. Xalq og‘zaki ijodining ko‘plab
namunalarida ham shevalarning roli sezilarli bo‘lib, ular adabiy tilni boyitgan.
Shevalarning adabiy tilga ta’sir shakllari
Dialekt va shevalarning adabiy tilga ta’siri bir necha darajalarda kuzatiladi.
Birinchidan, leksik darajada: shevalardagi so‘zlar adabiy tilga kirib boradi
(masalan, "qop-qop", "to‘nka", "shapati"). Ikkinchidan, fonetik darajada: ayrim
talaffuz usullari shevalardan adabiy nutqqa singadi yoki og‘zaki adabiy tilda
qo‘llaniladi (masalan, "boraman" o‘rniga "boraman-de"). Uchinchidan, grammatik
darajada: ayrim shevalarda qo‘llanadigan fe’l yoki ot yasovchi qo‘shimchalar,
urg‘u o‘zgarishlari adabiy tilda ham qisman aks etadi. Biroq shevalarning adabiy
2
Yoqub Saidov.O ‘zbek dialektologiyasi.73-75-betlar.Buxoro.2022.
3
Nargiza Erkaboyeva.O’zbek tilidan ma’ruzalar to‘plami.170-172-
betlar.Toshkent.2021.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
179
tilga haddan tashqari kirib borishi til me’yorlarini buzish xavfini tug‘dirishi
mumkin, shuning uchun bu jarayon muayyan til siyosati va normativ mezonlar
asosida boshqariladi.
O‘zbek tilining dialekt va shevalari uning tarixiy ildizlari, ijtimoiy taraqqiyoti
va madaniy xilma-xilligini aks ettiruvchi boyliklardandir. Har bir sheva — bu
ma’lum bir mintaqaning tili, xalqining turmush tarzi, dunyoqarashi va milliy
xususiyatlarini o‘zida mujassam etgan til shaklidir. Adabiy til esa ana shu xilma-
xillik asosida umumlashgan, me’yorlashtirilgan va rasmiylashtirilgan til sifatida
shakllanadi. Shuning uchun ham dialekt va shevalarni o‘rganmasdan turib adabiy
tilning shakllanishi va rivojlanishini to‘liq tushunish qiyin.
O‘zbek tilida mavjud bo‘lgan qarluq, qipchoq va o‘g‘uz dialekt guruhlari va
ularning tarkibidagi ko‘plab shevalar tilimizning tabiiy rivojlanish yo‘li ekanligini
ko‘rsatadi. Bu shevalar adabiy tilga o‘zining leksik boyligi, obrazliligi va xalqona
ifoda vositalari bilan sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Ayniqsa, o‘zbek adabiyotining yirik
namoyandalari asarlarida xalq tili, shevalarga xos ibora va so‘zlardan foydalangan
holda realistik, xalqchil va tabiiy obrazlarni yaratishga erishganlar. Bu holat
shevalarning adabiy tildagi rolini yanada chuqur anglashga undaydi.
Biroq dialekt va shevalarning adabiy tilga ta’siri har doim ham ijobiy natija
bermasligi mumkin. Me’yordan ortiqcha foydalanish adabiy tilda noturg‘unlik,
tushunarsizlik va bozorboplik darajasiga tushib qolish xavfini tug‘diradi. Shu bois
adabiy til va shevalar o‘rtasidagi munosabatda muvozanat saqlanishi, adabiy
tilning me’yoriy asoslari buzilmasligi lozim. Biroq bu ularni chetga surish kerak
degani emas — aksincha, shevalar orqali adabiy tilning tabiiyligi, xalqchil ruhi,
madaniy ildizi mustahkamlanadi.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tili shevalari va dialektlari — bu faqat fonetik
yoki leksik farqlar emas, balki milliy o‘zlikning, madaniy merosning, til
boyligining tirik ko‘zgusidir. Ularni o‘rganish, ilmiy jihatdan tadqiq etish va adabiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
180
til rivojida ongli ravishda qo‘llash tilimizning zamonaviy taraqqiyotiga xizmat
qiladi. Shu bois, dialekt va shevalarni qadrlash, ularni adabiy til bilan
uyg‘unlashtirish har bir tilshunos, adabiyotshunos va pedagog oldidagi dolzarb
vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ashirboyev Samixon.(2016).O‘zbek dialektologiyasi .Toshkent.
"Navro‘z "
2.
Eshmirzayeva Nilufar.
Sheva, dialekt va lahjalarning xususiyatlari,
ularni
oʻrganish metodlari
https://interonconf.org/index.php/iisrc/article/download/5145/4508
3.Nargiza Erkaboyeva.(2021).O’zbek tilidan ma’ruzalar
to‘plami.Toshkent. "Yosh kuch "
4.Yoqub Saidov.(2022).O ‘zbek dialektologiyasi.Buxoro. "Durdona ."
