https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
70
ONA TILI VA OʻQISH SAVODXONLIGIDA TAʼLIMIY
OʻYINLARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI
Shahrisabz davlat pedogogika instituti Pedagogika fakulteti Boshlangʻich
taʼlim yoʻnalishi 1-22-guruh talabasi
Qoryogʻdiyeva Mohinur
Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf oʻquvchilarining ona tili
va oʻqish savodxonligi darslarida taʼlimiy oʻyinlardan foydalanishning
samaradorligi, o‘yin orqali o‘quvchilarda tilga bo‘lgan qiziqish, tafakkur va ijodiy
fikrlashni rivojlantirish imkoniyatlari yoritilgan. Bundan tashqari maqolada dars
jarayonlarida qoʻllash mumkin boʻlgan bir qancha taʼlimiy oʻyinlar haqida ham
qisqacha maʼlumot berib oʻtamiz.
Kalit so‘zlar: ona tili, savodxonlik, taʼlimiy oʻyin, didaktika, qiziqish, interfaol
metod.
Ключевые слова: родной язык, грамотность, обучающая игра,
дидактика, интерес, интерактивный метод.
Keywords: native language, literacy, educational game, didactics, interest,
interactive method
Kirish
Bugungi kunda taʼlim tizimida o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish, ularni darsga faol jalb qilish, bilimlarni hayotiy misollar orqali
o‘zlashtirishga yo‘naltirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Boshlangʻich sinf
oʻquvchilari oʻzlarining ijtimoiy faoliyatini oʻzgartirgani uchun ularda oʻqishga
boʻlgan qiziqishni oshirish juda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Negaki, aynan
boshlangʻich sinf oʻquvchilari oʻyin faoliyatidan oʻqish faoliyatiga oʻtganida
ularda murakkab psixik jarayonlar kuzatiladi. Bu jarayonlarni toʻgʻri boshqarish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
71
uchun qiziqarli oʻyinlar va interfaol metodlardan foydalanish, bugungi kun taʼlim
jarayoniga suv va havodek zarurdir.
Asosiy qism
Taʼlimiy oʻyinlar haqida soʻz yuritadigan boʻlsak, ular avvalo bolalarning
yoshiga mos va xos boʻlgan bilim, koʻnikma va malakalarni shakllantirishda
ustuvor jihatlarni oʻz ichiga olishi zarur. Dars jarayonida bir qancha samarali metod
va oʻyinlardan foydalanish mumkin va ularning bir necha guruhlarga ajratiladi.
Didaktik o‘yinlar – bu o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini
mustahkamlovchi, ularni faol fikrlashga undovchi taʼlim vositasidir. Oʻyinlar
yordamida oʻquvchilar dars jarayonida faol ishtirok etadi, yangi so‘zlarni yodlab
oladi, matnlarni to‘g‘ri o‘qish va tahlil qilishga o‘rganadi.
Ona tili darslarida o‘yinlardan foydalanish. Ona tili darslarida o‘yinlar orqali
so‘z boyligini oshirish, imlo qoidalarini mustahkamlash, gap tuzish malakalarini
shakllantirish mumkin. Masalan:
“To‘g‘ri yoz – yutib ol” o‘yini – imlo mashqlari uchun. Bu oʻyinda oʻqituvchi
oʻquvchilarga talaffuzda ajratish qiyin boʻlgan "x" va "h", "oʻ" va "u" tovushlari
ishtirok etgan murakkab soʻzlarni oʻqib turadi, oʻyinda qatnashayotgan doskadagi
oʻquvchi soʻzni imlo jihatdan toʻgʻri yozishi kerak boʻladi. Har bir toʻgʻri yozilgan
soʻz uchun 1 balldan berib boriladi. Oxirida yuqori ball toʻplagan oʻquvchiga
ragʻbatlantirish maqsadida mukofot beriladi.
“So‘zlardan gap tuz” – grammatikani mustahkamlash uchun. Kichik
guruhlarda foydalanish samarali boʻladi. Bu didaktik oʻyinda oʻqituvchi tomonidan
tayyorlab kelingan soʻzlar konvert ichiga solingan boʻladi. Har bir guruh uchun 10
tadan soʻzlar tayyorlanib, ularga ushbu soʻzlardan gap tuzish topshirigʻi beriladi.
Soʻngra qaysi jamoa koʻp gap tuzgan boʻlsa, shu jamoa gʻolib deb topiladi. Bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
72
metodda gaplarning mazmunli va xatosiz tuzilganligiga ham ahamiyat berish
darkor.
O‘qish savodxonligida o‘yinlardan foydalanish
O‘qish darslarida hikoya yoki matn asosida rolli o‘yinlar, matnni topish,
savol-javoblar, tez o‘qish musobaqalari o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi. Bular orqali o‘quvchilar so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish, matn mazmunini
tushunish va tahlil qilishga o‘rganadi. Keling, quyida ular bilan tanishamiz :
•
Birinchidan, rolli o‘yinlar orqali o‘quvchilar matn qahramonlarining
obraziga kirib, ularning his-tuyg‘ularini anglashga, voqeani jonli tasavvur
qilishga o‘rganadilar. Bu usul bolalarda ifodali o‘qish, nutq madaniyati va
ijodiy tafakkurni shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
•
Ikkinchidan,
matn
asosida
savol-javoblar
tashkil
qilish
o‘quvchilarning diqqatini oshirish, matn mazmunini chuqur anglash va
asosiy g‘oyani ajrata olish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Savollar orqali
o‘quvchi o‘z fikrini erkin bayon qilishga, mulohaza yuritishga undaladi.
•
Uchinchidan, tez o‘qish musobaqalari o‘quvchilarning o‘qish tezligi
va aniqligini oshiradi. Bu usulni rag‘batlantiruvchi o‘yin shaklida tashkil
etish orqali o‘quvchilar o‘zaro bellashadilar va dars jarayonida faol ishtirok
etadilar.
•
Shuningdek, matnni topish yoki davom ettirish o‘yinlari orqali
o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash, kontekst asosida taxmin qilish, hamda
ijodiy yondashuv shakllanadi. Bu kabi o‘yinlar o‘quvchilarning o‘qishga
bo‘lgan qiziqishini uyg‘otib, o‘qish savodxonligini samarali rivojlantirishga
xizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
73
Innovatsion o‘yin texnologiyalarining afzalliklari haqida soʻz yuritadigan
boʻlsak, ular yordamida darsni tashkillashtirish nafaqat oʻquvchilar uchun, balki
oʻqituvchilar uchun ham qulay va samaralidir.
Raqamli texnologiyalar yordamida yaratilgan interaktiv o‘yinlar (mobil
ilovalar, test platformalari) ham o‘qish savodxonligini oshirishda katta ahamiyatga
ega. O‘yin shaklida tashkil etilgan testlar, viktorinalar bolalarda bilimga bo‘lgan
intilishni kuchaytiradi.
Xulosa
Boshlang‘ich ta’limda ona tili va o‘qish savodxonligi darslariga ta’limiy
o‘yinlarni joriy etish o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshirish, darsga
bo‘lgan qiziqishini kuchaytirish, shaxsiy faolligini rag‘batlantirishda muhim
ahamiyatga ega. O‘qituvchilar ijodkorlik bilan yondashgan holda har bir darsni
o‘yin bilan uyg‘unlashtirsa, natijalar yanada samarali bo‘ladi.O‘yin orqali ta’lim
berish o‘quvchilarning darsdagi ishtirokini faollashtiradi, mustaqil fikrlash, so‘z
boyligini oshirish, matnni anglash va mantiqiy izchillikda fikr yuritish
ko‘nikmalarini shakllantiradi. Ayniqsa, rolli o‘yinlar, tez o‘qish musobaqalari,
savol-javoblar kabi usullar o‘quvchilarning til bilan ishlash kompetensiyasini
rivojlantirib, ularni o‘z fikrini erkin ifoda eta oladigan faol shaxs sifatida
tarbiyalaydi. Shu bois, ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida ta’limiy
o‘yinlardan maqsadga muvofiq va tizimli foydalanish boshlang‘ich ta’lim sifatini
oshirishda muhim omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotskiy L.S. – “Pedagogik psixologiya”, Moskva, 1982.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi – Boshlang‘ich sinflar
uchun ona tili va o‘qish darsliklari (2021-yil nashri).
3.
Karimova N. “Boshlang‘ich ta’lim metodikasi”, Toshkent, 2019.
4.
Abduqodirov A. “Interfaol metodlar va ularning samaradorligi”,
“Ta’lim”, 2020.
