https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
65
O‘ZBEK VA ISPAN TILIDAGI FRAZEOLOGIZMLARNING QIYOSIY
TAHLILI
Qosimova Sevinch Sevdiyorovna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti Roman-german filologiyasi 2-bosqich
talabasi
Ilmiy rahbar:
Anorboyeva Soliha Asqarjon qizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek va ispan tilidagi frazeologik birliklar
tahlil qilingan. Tadqiqotda taqdim etilgan maqsad ikki xalqning tilida shakllangan
iboralar orqali ularning milliy tasavvurlarini, madaniy dunyoqarashini va obras
yaratish uslublarini o‘rganishdir. Frazeologizmlar semantik va kontekstual
jihatdan solishtirilib, o‘xshash va farqli tomonlari ochib berilgan. Maqolada
keltirilgan tadqiqot natijalari frazeologik birliklardan tarjimada to‘g‘ri
foydalanish hamda ularni chet tilini o‘rgatishda va o‘rganishda samarali qo‘llash
usullarini yoritadi.
Kalit so‘zlar: Frazeologizm, ispan tili, o‘zbek tili, semantik tahlil, iboralar,
obrazli ifoda, kontekstual tarjima, metaforik iboralar.
Abstracto: En este artículo se analizan las expresiones idiomáticas en uzbeko
y español. El objetivo del estudio es conocer las ideas culturales, la forma de ver
el mundo y el uso del lenguaje figurado en las dos lenguas. Las expresiones se
comparan según su significado y uso en el contexto, mostrando similitudes y
diferencias. Los resultados del estudio ayudan a usar correctamente estas
expresiones en la traducción y también en la enseñanza y el aprendizaje de lenguas
extranjeras.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
66
Palabras clave: Fraseologismo, lengua española, lengua uzbeka, análisis
semántico, expresiones, lenguaje figurado, traducción contextual, expresiones
metafóricas.
Har bir xalq tili - o‘ziga xos madaniyat va tafakkur mahsuli bo‘lib, undagi
frazeologik birliklar ana shu madaniyatni aks ettiruvchi vositadir. Frazeologizmlar
xalqning asrlar davomida to‘plagan tajribasini, dunyoqarashini, qadriyatlarini
o‘zida mujassamlashtirgan iboralardir. Til o‘rganishda yoki tarjima amaliyotida
frazeologik birliklarni to‘g‘ri tushunish va mos tarjima qilish, ikki xalq madaniyati
va til qurilishidagi tafovutlarni chuqur anglashni talab etadi. Ushbu maqolada
o‘zbek va ispan tillarida uchraydigan frazeologizmlar semantik va kontekstual
jihatdan taqqoslab o‘rganiladi.
Frazeologik birliklar va ularning xususiyatlari
: Frazeologizmlar - kamida
ikki so‘zdan iborat, ko‘chma ma’noga ega, mustahkam tuzilmadagi iboralardir.
Ular grammatik jihatdan bo‘linuvchi bo‘lsa-da, ma’nosi yaxlit bo‘ladi. Masalan,
o‘zbek tilidagi
ko‘z tegmoq
,
tishi yomon odam
iboralari ko‘chma ma’no ifodalaydi.
Ispan tilida ham shunga o‘xshash iboralar mavjud:
Echar mal de ojo
(nazar
tegmoq),
tener la lengua larga
(tili uzun bo‘lish). Bu iboralar o‘xshash vaziyatlarda
qo‘llaniladi, biroq ularning tuzilishi, metaforasi va tarixiy asoslari turlicha bo‘lishi
mumkin.
Iboralar va so‘z birikmalari tilda erkin va turg‘un uyushmalar sifatida mavjud
bo‘lib, frazeologiyada ular tuzilishi, semantikasi va stilistik xususiyatlari nuqtayi
nazaridan o‘rganiladi. Frazeologik birliklar - bu nutqqa daxldor, kamida ikki va
undan ortiq mustaqil leksemalardan tashkil topgan, ko‘chma ma’noli va obrazli
ifodali birikmalardir. Ular tilning emotsional va ekspressiv qatlamini tashkil qiladi
hamda xalq tafakkurining badiiy aksidir. Frazeologik birliklarni mustaqil lingvistik
hodisa sifatida o‘rganish bilan ko‘plab olimlar shug‘ullangan. Xususan, rus
tilshunosligida V.V. Vinogradov (2003), A.V. Kunin (1964), N.N.Kirillova (1986),
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
67
N.N.Kurchatkina (1981) kabi olimlar frazeologiyaning nazariy asoslarini ishlab
chiqqanlar. Ularning asarlarida frazeologizmlarning tasnifi, strukturasi va
tarjimadagi o‘rni keng yoritilgan. Shuningdek, o‘zbek tilshunosligida ham
Z.Mamajonova, A.Karimov kabi tadqiqotchilar frazeologik birliklarning milliy
xususiyatlari va tarjima masalalariga e’tibor qaratgan.
O‘xshash frazeologizmlar
: O‘zbek va ispan tillarida ko‘p hollarda
ma’nodosh frazeologizmlarga duch kelish mumkin. Quyidagi jadvalda ayrim
misollar keltirilgan:
Bu iboralar o’zaro ekvivalent bo‘lishiga qaramay, ularning ishlatilish konteksti va
obrazida madaniy tafovutlar mavjud.
Frazeologik birliklarning strukturaviy va semantik xususiyatlari:
Empirik materialni tahlil qilish jarayonida ispan tilidagi frazeologik birliklarning
o‘ziga xos tuzilish xususiyatlari aniqlandi. Ularni strukturaviy jihatdan quyidagi
modellar asosida tasniflash mumkin:
1. Fe’l + ot
•
Romper el hielo
– muhitni yumshatmoq, suhbatni boshlab yubormoq
(So‘zma-so‘z: “muzni sindirmoq” – o‘zbekcha: suhbatni boshlamoq)
•
Tener madera de líder
– yetakchilik salohiyatiga ega bo‘lmoq
(So‘zma-so‘z: “yetakchining yog‘ochi bor” – yetakchilikka yaramoq)
O’zbekcha iboralar
Ispancha iboralar
Ma’nolari
Tili uzun
Tener la lengua larga
Juda ko’p gapiruvchi
Qo’li ochiq
Ser generoso
Saxiy
Ko’z tegdi
Echar mal de ojo
Nazar tegdi
Quloq solmaslik
Hacer oídos sordos
E’tibor bermaslik
Qo’lini sovuq suvga
urmaslik
No mover un dedo
Umuman
harakat
qilmaslik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
68
• Perder la cabeza – hushini yo‘qotmoq, (aqldan ozmoq);
2. Como + sifat/ot
• Como una fiera
– g‘azablangan, jahl ustida harakat qiluvchi odam (vahshiy
hayvordek)
• Como si nada
– hech narsa bo‘lmagandek, beparvo (go‘yo hech narsa
bo‘lmaganday)
• Como sardinas en lata
– siqilishib, tor joyda harakatlanmoq (konservadagi
baliqdek tiqilinch);
3. Fe’l + predlog + ot yoki sifat
• Salir por la tangente
– savolga to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob bermaslik (o‘zini chetga
olish)
• Estar por las nubes
– (narxlar, xarajatlar) nihoyatda yuqori bo‘lishi (osmonni
quchgan)
• Andar con pies de plomo
– juda ehtiyotkorlik bilan harakat qilmoq (qo‘rquvdan
sekin yurmoq).
Shuningdek, frazeologik birliklar tarkibida
arabcha, hindcha so‘zlar,
avliyo va tarixiy shaxslar ismlari, raqamlar
kabi elementlar ishtirok etishi
kuzatiladi. Masalan:
•
estar más perdido que Carracuca
— yo‘ldan adashgan, tentak (Carracuca - xalq
og‘zaki ijodidagi obraz),
•
estar en sus trece
— o‘z fikrida qattiq turmoq (13 raqami bilan bog‘liq),
•
más vale pájaro en mano que ciento volando
— aniq foyda noaniq umiddan afzal.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, ispan tilidagi frazeologizmlar ko‘pincha
madaniy va tarixiy konnotatsiyalarga ega bo‘lib, ularning to‘g‘ri tarjimasi uchun
nafaqat lingvistik, balki madaniyatlararo kompetensiya ham muhim ahamiyat kasb
etadi.
O‘zbek va ispan tillarida frazeologik birliklar tilning obrazli ifoda vositasi
sifatida katta ahamiyatga ega. Ularning qiyosiy o‘rganilishi til o‘rganuvchilarga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
69
ham, tarjimonlarga ham muhim metodik asos bo‘la oladi. Frazeologizmlarning
tarjimasi jarayonida faqat so‘zma-so‘z emas, balki madaniy kontekstda tahlil qilish
muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Karimov A. Frazeologizmlar va ularning tarjima muammolari. –
Toshkent, 2019.
2. Mamajonova Z. Til va madaniyat: Frazeologizmlarning madaniy
kontekstdagi talqini. -Samarqand, 2020.
3. Centro Virtual Cervantes. Refranero multilingüe — Ispancha maqollar va
ularning
boshqa
tillardagi
mos
keluvchi
variantlari:
https://cvc.cervantes.es/lengua/refranero/
4.
АНОРБОЕВА,
С.
(2023).
ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ
КОМПЕТЕНТНОСТЬ ПЕРЕВОДЧИКА (НА ПРИМЕРЕ: БАКАЛАВРИАТ И
МАГИСТРАТУРА). Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(1),
120–127. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/524
5. Anorboyeva S. ON THE CONCEPT OF TRANSLATION
COMPETENCE AS A MULTISPECTIVE THEORETICAL CONCEPT
//European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol. –
2020. – Т. 8. – №. 8.
6. Solikha, A. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES.
ПЕДАГОГИК ВА
ПСИХОЛОГИК
ТАДҚИҚОТЛАР, 2(3), 9–12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178339
7. ANORBOYEVA, S. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES. Journal
of Pedagogical and Psychological Studies, 2(3), 9–12. Retrieved from
