https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
34
O‘SUV DAVRIDA QURUQ MODDALARNI VA TUPLASH BO‘G‘INIDA
SHAKAR TO’PLASHNING MADANLI O‘G‘ITLARNING
MEYORLARINI TA’SIRI
N.I.Irnazarova
Qarshi davlat texnika universiteti dotsenti
S.A.Abdusamiyeva
Qarshi davlat texnika universiteti talabasi
Annatatsiya: Ushbu maqola kuzgi bug‘doyning kuzgi o‘suv davrida mineral
o‘g‘itlarning me’yorlari va nisbatlarini qo‘llashning quruq modda to‘planishi va
tuplash bo‘g‘inida shakarlarning yig‘ilishiga ta’sirini o‘rganadi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, azot, fosfor va kaliyning optimal nisbati va me’yorlari
o‘simlikning sog‘lom rivojlanishi, fotosintetik faolligi va qishlashga tayyorlanishi
uchun muhim ahamiyatga ega. Xususan, fosfor va kaliyning muvozanatlashgan
qo‘llanilishi tuplash bo‘g‘inida shakarlarning yetarli miqdorda to‘planishini
ta’minlaydi, bu esa o‘simlikning qish sovuqlariga chidamliligini oshiradi. Azotning
me’yoriy qo‘llanilishi vegetativ o‘sishni rag‘batlantiradi, lekin haddan tashqari
ko‘p bo‘lishi qishga chidamlilikni pasaytirishi mumkin. Tadqiqot natijalari qishloq
xo‘jaligida kuzgi bug‘doy hosildorligini oshirish va uning qishga chidamliligini
ta’minlash uchun mineral o‘g‘itlarni qo‘llash bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar
ishlab chiqishga yordam beradi.
Kalit so‘zlari: bug'doy, mineral o'g'itlar, me'yorlar, nisbatlar, quruq
modda, shakar, tuplash fazasi, kuzgi o'suv davri, qishga chidamliligi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
35
ВЛИЯНИЕ НОРМ И СООТНОШЕНИЙ МИНЕРАЛЬНЫХ
УДОБРЕНИЙ НА НАКОПЛЕНИЕ СУХОГО ВЕЩЕСТВА И САХАРОВ
В УЗЛЕ КУЩЕНИЯ ОЗИМОЙ ПШЕНИЦЫ В ОСЕННИЙ ПЕРИОД
ВЕГЕТАЦИИ.
Н.И. Ирназарова
Доцент Каршинского государственного технического университета
С.А. Абдусамиева
Студентка Каршинского государственного технического университета
Аннотация: Данная статья исследует влияние норм и соотношений
минеральных удобрений на накопление сухого вещества и сахаров в узле
кущения озимой пшеницы в осенний период вегетации. Результаты
исследования показывают, что оптимальные соотношения и нормы азота,
фосфора и калия имеют важное значение для здорового развития растения,
фотосинтетической активности и подготовки к зимовке. В частности,
сбалансированное применение фосфора и калия обеспечивает достаточное
накопление сахаров в узле кущения, что повышает устойчивость растения
к зимним холодам. Нормированное применение азота стимулирует
вегетативный рост, но его чрезмерное количество может снизить
зимостойкость. Результаты исследования помогут разработать научно
обоснованные рекомендации по применению минеральных удобрений для
повышения урожайности озимой пшеницы и обеспечения ее зимостойкости
в сельском хозяйстве.
Ключевые слова: пшеница, минеральные удобрения, нормы,
соотношения, сухое вещество, сахар, фаза кущения, осенний вегетационный
период, зимостойкость
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
36
INFLUENCE OF DRY SUBSTANCES AND SUGAR GATHERING IN
THE GATHERING ZONE ON THE NORMS OF MINERAL
FERTILIZERS DURING THE VEGETATION PERIOD
Irnazarova N.I.
Associate Professor Karshi State Technical University
S.A. Abdusamiyeva
Student Karshi State Technical University
Abstract: This article investigates the influence of mineral fertilizer rates
and ratios on dry matter accumulation and sugar accumulation in the tillering node
of winter wheat during the autumn growing period. The research results show that
the optimal ratios and rates of nitrogen, phosphorus, and potassium are crucial for
healthy plant development, photosynthetic activity, and preparation for wintering.
In particular, the balanced application of phosphorus and potassium ensures
sufficient sugar accumulation in the tillering node, which increases the plant's
resistance to winter frosts. The regulated application of nitrogen stimulates
vegetative growth, but its excessive amount can reduce winter hardiness. The
research findings will help develop scientifically based recommendations for the
use of mineral fertilizers to increase the yield of winter wheat and ensure its winter
hardiness in agriculture.
Key words: wheat, mineral fertilizers, rates, ratios, dry matter, sugar,
tillering phase, autumn growth period, winter hardiness
Kirish.
Kuzgi bug‘doy jahon aholisini oziq-ovqat bilan ta’minlashda muhim
o‘rin tutadigan asosiy ekinlardan biri hisoblanadi. Uning yuqori hosildorligi va
sifatli don yetishtirishi ko‘p jihatdan agrotexnik tadbirlarning to‘g‘ri tashkil
etilishiga bog‘liq. Bunda, ayniqsa, o‘simlikning o‘sish va rivojlanish davrlariga
mos ravishda mineral o‘g‘itlarni qo‘llash katta ahamiyat kasb etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
37
Kuzgi bug‘doyning kuzgi o‘suv davri o‘simlikning kelgusi yil hosili uchun
muhim poydevor yaratadi. Bu davrda o‘simlikning ildiz tizimi faol rivojlanadi,
tuplanish jarayoni kechadi va qishlash uchun zarur bo‘lgan zaxira moddalar,
jumladan shakarlar to‘planadi. Shu sababli, kuzgi o‘suv davrida qo‘llaniladigan
mineral o‘g‘itlarning me’yorlari va o‘zaro nisbatlari o‘simlikning sog‘lom o‘sishi,
rivojlanishi va qish sharoitiga chidamliligini oshirishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi.Mazkur tadqiqot kuzgi bug‘doyning kuzgi o‘suv davrida qo‘llaniladigan
mineral o‘g‘itlarning turli me’yorlari va nisbatlarining o‘simlikdagi quruq modda
to‘planishi va tuplash bo‘g‘inida shakarlarning yig‘ilishiga ta’sirini aniqlashga
qaratilgan. Tadqiqot natijalari asosida kuzgi bug‘doy yetishtirishda mineral
o‘g‘itlarni optimallashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish
ko‘zda tutilgan.
Jadval-1
Mineral o‘g‘itlar meyorlari va nisbatlarining kuzgi bug‘doyning kuzgi o‘suv
davrida quruq modda va tuplash bo‘g‘inida shakar to‘planishiga ta’siri
(2011-2013 yillarda, o‘rtachasi)
№
Tajriba variantlar
Qishlashidan oldin
yerning ustki qismida
quruq modda tuplashi
Qishlashidan oldin tuplash
bug‘inidagi shakar miqdori
100
maysaning
quruq
massasi,g
Nazoratga
nisbatan
farq+-
Quruq
moddaga
nisbatan %
Nazoratga
nisbatan
farq
+ -
1
O‘g‘itsiz (st)
78
0
21,0
0
2
N
150
P
70
K
50
85
+7
22,1
+1,1
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
38
3
N
180
P
90
K
60
90
+12
24,9
+3,9
4
N
210
P
110
K
70
93
+15
26,7
+5,7
5
N
000
P
90
K
60
89
+3
24,5
+3,5
6
N
180
P
00
K
60
83
+5
24,3
+3,3
7
N
180
P
90
K
00
85
+7
24,0
+3,0
Birinchi qatorda nazorat bor – hech qanday o‘g‘it yo‘q. Bu yerda 100 ta
o‘simlikning quruq massasi 78 gramm bo‘lib, tuplash bo‘g‘inidagi shakar miqdori
esa 21 foizni tashkil etdi. Bu boshqalar bilan solishtirish uchun boshlang‘ich
nuqta.Ikkinchi qatorda N
150
P
70
K
50
o‘g‘itlash usuli.
Bu yerda quruq massa 85 grammga yetdi, bu nazoratdan 7 gramm ko‘p.
Shakar miqdori ham oshib, 22.1 foizni tashkil etdi, bu nazoratdan 1.1 foizga
yuqori.Uchinchi usul – N
180
P
90
K
60
. Quruq massa yana o‘sib, 90 gramm bo‘ldi
(nazoratdan 12 gramm ko‘p), shakar esa 24.9 foizga yetdi (nazoratdan 3.9 foizga
ko‘p).To‘rtinchi usulda o‘g‘it miqdori yanada oshirildi – N
210
P
110
K
70
. Natija eng
yaxshi bo‘ldi: quruq massa 93 gramm (nazoratdan 15 gramm ko‘p), shakar esa 26.7
foiz (nazoratdan 5.7 foizga ko‘p).Keyingi uchta usulda o‘g‘it elementlaridan biri
olib tashlandi.
Beshinchi usulda azot yo‘q – N
000
P
90
K
60
. Shunga qaramay, quruq massa 89
gramm (nazoratdan 3 gramm ko‘p), shakar esa 24.5 foiz (nazoratdan 3.5 foizga
ko‘p) bo‘ldi. Bu fosfor va kaliyning o‘zi ham foyda berishini ko‘rsatadi.
Oltinchi usulda fosfor yo‘q – N
180
P
00
K
60
. Quruq massa 83 gramm
(nazoratdan 5 gramm ko‘p), shakar esa 24.3 foiz (nazoratdan 3.3 foizga ko‘p)
bo‘ldi. Bu fosforning ham muhimligini ko‘rsatadi.Yettinchi usulda kaliy yo‘q –
N
180
P
90
K
00
.Quruq massa 85 gramm (nazoratdan 7 gramm ko‘p), shakar esa 24 foiz
(nazoratdan 3 foizga ko‘p) bo‘ldi. Bu kaliyning ham o‘z o‘rni borligini
tasdiqlaydi.Xulosa qilib aytganda, mineral o‘g‘itlar kuzgi bug‘doyning qishlashdan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
39
oldin yaxshi rivojlanishi va shakar to‘plashi uchun zarur. Eng yaxshi natijalar azot,
fosfor va kaliyning to‘liq va to‘g‘ri nisbatdagi miqdorida erishiladi."
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, kuzgi bug‘doyning kuzgi o‘suv davrida
mineral o‘g‘itlarni to‘g‘ri me’yorlarda va optimal nisbatlarda qo‘llash o‘simlikning
quruq modda to‘plashi va ayniqsa, tuplash bo‘g‘inida shakar zahiralarini
shakllantirishi uchun juda muhimdir.
Azot, fosfor va kaliyning balanslangan ta’minoti o‘simlikning sog‘lom
rivojlanishini ta’minlab, fotosintez jarayonini faollashtiradi va natijada, qishki
sovuqlarga chidamliligini oshiradi.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, fosfor va
kaliyning yetarli miqdorda bo‘lishi, azot bilan muvozanatda qo‘llanilishi kuzgi
bug‘doyning qishlashga yaxshi tayyorgarlik ko‘rishiga va kelgusida yuqori hosil
berishiga zamin yaratadi.
Aksincha, o‘g‘itlardan noto‘g‘ri foydalanish, xususan, azotning haddan
tashqari ko‘p berilishi o‘simlikning vegetativ massasini ortiqcha rivojlantirib,
uning qishga chidamliligini pasaytirishi mumkin.Shunday qilib, kuzgi bug‘doy
yetishtiruvchi fermerlar va agronomlar uchun tuproq tahlillari asosida aniqlangan,
o‘simlikning o‘sish davri va ehtiyojlariga mos keladigan mineral o‘g‘itlash tizimini
qo‘llash tavsiya etiladi.
Bu nafaqat yuqori va sifatli hosil olishga yordam beradi, balki tuproq
unumdorligini saqlash va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishga ham xizmat
qiladi. Kelgusida bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar turli tuproq-iqlim sharoitlari uchun
o‘g‘itlashning yanada optimal usullarini ishlab chiqishga qaratilishi lozim.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.Ш.И.Ирназаров, З.Ибрагимов, М.Шарипов. Для борьбы с сорняками.
Журнал «Защита и карантин растений». Москва. 2000 г. № 12.
2.Ш.И.Ирназаров, И.Ирназаров, С.Эгамбердиева, Минеральные удобрения в
орошаемом зернопроизводстве.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
40
Журнал «Агрохимический вестник». Москва. 2000 г. № 5.
3.Ш.И.Ирназаров, Н.И.Эрназарова, Озимая пшеница и просо в пожнивных
посевах при различных нормах азотных подкормка. Российский журнал
Зерновое хозяйство. Москва. 2004 г. № 6
4.Ш.И.Ирназаров, Н.И.Эрназарова, Влияние сроков посева на рост, развитие
и урожайность озимой пшеницы и проса в пожнивном посеве в условиях
светлых сероземов юга Узбекистана, Российский журнал Зерновое
хозяйство. Москва. 2004 г. № 5
5.Ш.И.Ирназаров, Влияние минеральных удобрений в разных нормах и
пропорциях на экономическую эффективность озимой пшеницы, SCIENCE
AND INNOVATION. International Scientific Journal. Toshkent. Impact Factor:
8.2, September 2022. №5. Series D. vol 1. p- 131-134http://scientists.uz
6.Ш.И.Ирназаров, Минерал ўғитларни турли меъёр ва нисбатларини кузги
буғдой ўсимликларининг фотосинтетик фаолиятига таъсири, SCIENCE AND
INNOVATION. International Scientific Journal. Toshkent. Impact Factor: 8.2,
Oktouber 2022. №6. Series D. vol 1. P- 282-287
7.
Ш.И.Ирназаров, Влияние минеральных удобрений, внесенных в разных
нормах и соотношениях под озимую пшеницу, на структуру урожая
повторной культуры проса, Актуальные проблемы современной науки.
Москва. 2023. №2 (131). с 40-43