https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
16
ALISHER NAVOIYNING DURDONA ASARLARI ASOSIDA
Hoshimova Gulhayoxon Zohidjon qizi
Andijon Davlat chet tillari instituti, Roman – German va slavyan tillari
fakulteti tarjima nazariyasi va amaliyoti yo‘nalishi 1 – bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: Altmisheva Yorqinoy Majidovna
Andijon davlat chet tillar instituti, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori
(PhD), dotsent
Annotatsiya:Ushbu maqolada o’zbek tilining asoschisi Alisher Navoiy va u
tomonidan yaratilgan noyob asarlar haqida gap ketadi.Navoiy chin ma’noda
kuchli shaxs va mana shunday daho tomonidan yaratilgan nodir namunalar hali-
hanuz o’z ahamiyatini yo’qotgani yo’q .Ular asarlar o’tsada o’z qiymatini saqlab
kelmoqda.
Kalit so’zlar:Alisher Navoiy,xamsa,asarlar,obraz,mazmun
Аннотация: В данной статье речь пойдет об основоположнике
узбекского языка Алишере Навои и уникальных произведениях, созданных в
его память. Навои — поистине могущественная личность, и редкие образцы,
созданные в память о таком гении, не утратили своего значения. Эти
работы сохраняют свою ценность даже по прошествии времени.
Ключевые слова: Алишер Навои, хамса, произведения, образ,
содержание
Abstract: This article will discuss the founder of the Uzbek language, Alisher
Navoi, and the unique works created by him. Navoi is a truly powerful person, and
the rare examples created by such a genius have not lost their significance. They
retain their value even as the works age.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
17
Keywords: Alisher Navoi, hamsa, works, image, content
O‘zbek xalqining ma’naviy-ma’rifiy tarixida buyuk mutafakkir, shoir va
davlat arbobi Alisher Navoiy tutgan o‘rin beqiyosdir. U nafaqat o‘z davrining, balki
butun turkiy dunyo adabiyotining yirik namoyandasi sifatida tanilgan. Navoiy
o‘zining chuqur fikrli asarlari, murakkab badiiy obrazlari va ezgu g‘oyalari bilan
hozirgi kunda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bugungi yoshlar uchun uning
merosini o‘rganish nafaqat adabiy, balki axloqiy, ma’naviy tarbiyaning muhim
manbai sanaladi.
Alisher Navoiy ijodi serqirra bo‘lib, uning asarlarida insonparvarlik,
adolatparvarlik, mehr-oqibat, ilm-fan va komillik g‘oyalari ustuvor o‘rinni
egallaydi. Uning "Xamsa"si Sharq adabiyotining durdona namunasi sifatida
qaraladi. Xamsaning o’zi 5ta bo’limdan iborat bo’lib , ayniqsa, "Hayrat ul-abror",
"Farhod va Shirin", "Layli va Majnun", "Sab’ai sayyor" va "Saddi Iskandariy"
asarlarida inson tabiatining eng nozik jihatlari ochib berilgan.
Navoiy asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar – bu har qanday yoshdagi inson
uchun saboq. Shoir ilm-fan, axloq, vatanparvarlik va do‘stlikni ulug‘laydi. Uning
fikricha, inson chinakam komil bo‘lishi uchun ilmli, sabrli va halol bo‘lishi lozim.
Bugungi kunda yoshlarni ma’naviy jihatdan tarbiyalashda Navoiy asarlarining
o‘rni juda katta. Ularning o‘rganilishi orqali o‘quvchilarda badiiy did, so‘z boyligi,
mustahkam axloqiy qarashlar shakllanadi.
Shuningdek, Navoiy o‘z asarlarida turkiy tilning qudratini namoyon etdi. U
fors-tojik tilining hukmron bo‘lgan davrida o‘zbek (chig‘atoy) tilining adabiy
kuchini isbotladi va bu tilda yuksak badiiy asarlar yozib, uni rivojlantirdi. Shu
sababli, Navoiy merosi tilshunoslar, tarjimonlar va adabiyotshunoslar uchun ham
qimmatli ilmiy manbadir.Alisher Navoiy merosi — bu xalqimizning bebaho
boyligi, ma’naviyat, komillik va ilmning timsolidir. Uni o‘rganish har bir yosh
avlodning nafaqat adabiy saviyasini, balki insoniy fazilatlarini yuksaltiradi. Shu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
18
bois, Navoiy ijodini chuqur o‘rganish va yoshlar ongiga singdirish bizning tarixiy
va ma’naviy burchimizdir. Buyuk mutafakkirning asarlari orqali biz o‘zligimizni
anglaymiz, milliy qadriyatlarimizni asraymiz va ma’naviy yuksalish sari intilamiz.
Buxoro davlat universiteti Dildora Tosheyeva o’zining “Shaxs kamolotida
o’qituvchi -murabbayning o’rni” maqolasida shunday ta’kidlagan:
Alisher Navoiy yoshlarga chuqur bilim berish uchun muallimlar, mudarrislar
va ustoz-murabbiylarning o’zlari ham bilimli va tarbiyali bolishi zarurligini
uqtiradi. U nodon mutassib johil domlalarni tanqid etadi va o’qituvchi ma’lumotli,
o’qitish yo’llarini biladigan muallim bo’lishi zarur, deydi. Masalan, “Mahbub ul-
qulub” asarida maktabdorlar haqida fikr yuritar ekan, ularni ota qattiqqo’l, johil va
ta’magirliklarini qoralaydi. Darhaqiqat, johil muallimlar gunohsiz yosh bolalarga
jafo qiluvchidir. U yosh bolalarni azoblashga, kaltaklashga o’rgangan, g’azabli,
qoshi chimirilgan, gunohsizlar bilan achchiqlanishga odatlangan. Ularning
ko’pchiligida ko’ngil qattiqligi va ta’b xastaligi oshkor. Buning ustiga ular aql
kamligiga ham giriftor. Ular qiynash yo’li bilan bolalar ko’nglini ozlariga rom
qilmoqchi va kichkintoylarning beqaror tabiatini do’q-po’pisa bilan tartibga
solmoqchi boladilar.
Navoiy bobomiz aslida ikki tilda ijod qilgan:
1. Turkiy til (aniqrog‘i, chig‘atoy tili) — bu o‘zbek tilining tarixiy shakli
bo‘lib, Navoiy o‘zining eng mashhur asarlarini shu tilda yozgan.
Masalan: "Xamsa", "Lison ut-Tayr", "Devonlar", "Mahbub ul-qulub" va
boshqalar.
2. Fors tili — Navoiy bu tilda ham bir nechta asarlar yaratgan.
Masalan: "Fusuli arba’a", "Sitoi iqlim", "Risolai tiyr va shirin" kabi asarlar.
Navoiy o‘zining "Muhokamat ul-lug‘atayn" (“Ikki til bahsi”) asarida turkiy
tilning boy imkoniyatlarini himoya qilib, uni fors tilidan kam emasligini
isbotlashga harakat qilgan. Bu esa Navoiy turkiy tilni adabiy til sifatida
yuksaltirishga katta hissa qo‘shganini ko‘rsatadi. Albatta, quyida Alisher
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
19
Navoiyning mashhur asari “Muhokamat ul-lug‘atayn” ("Ikki til bahsi") haqida
to‘liq ma’lumot keltiraman:
“Muhokamat ul-lug‘atayn” — bu 1499-yilda Alisher Navoiy tomonidan fors
va turkiy tillarni ilmiy jihatdan solishtirib, turkiy tilning ustun jihatlarini isbotlash
uchun yozilgan asardir. U o‘z zamonasida fors tili yuqori baholangan davrda, turkiy
tilning badiiy va ifoda imkoniyatlari kam emasligini ko‘rsatmoqchi bo‘lgan.Asarda
Navoiy:
-Turkiy tilning so‘z boyligi, ifoda kuchi, ohangdorligi va badiiy
imkoniyatlarini ko‘rsatadi;
-Fors tilining zaif yoki murakkab jihatlarini tanqidiy tahlil qiladi;
-Ijtimoiy va ilmiy muhitda turkiy tilni hurmat qilish va rivojlantirish
zarurligini ta’kidlaydi;
-Turkiy tilda she’riyat, adabiyot va ilmlar rivoj topa oladi, degan fikrni ilgari
suradi.
Va hozirgi kunda ushbu asarni o’qishning ahamiyati juda katta.Boisi unda
quyidagi mavzular o’z aksini topgan:bu asar O‘rta asrlardagi til siyosati, tilning
jamiyatdagi o‘rni va adabiy uslub haqida aniq fikrlarni beradi;milliy o‘zlikni
anglash:
Navoiy turkiy tilni himoya qilish orqali milliy qadriyatlarni asrashga
chaqiradi;ijodiy mustaqillik:U fors tilidan foydalanishga majbur bo‘lgan
ijodkorlarga qarshi emas, balki o‘z tilida ijod qilish imkoniyati borligini targ‘ib
qiladi va oxirgisi bugungi kunda ham bu asar o‘quvchilar va talabalarga o‘z tilining
qadri, imkoniyatlari va uni asrash zarurligini anglatadi.
“Muhokamat ul-lug‘atayn”asarida quyidagi jumlalarni uchratamiz:
“Agar turkiy til bilan forsiy til bahs qilsa, hech da’voda forsiy til g‘olib
bo‘lolmas.”
“Tilni g‘am qilmoq kerak, til elning yuzidir.”
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
20
Ma'lum bo'ladiki, Navoiy va turkiy xalqlar adabiyoti alohida tadqiqot
mavzui bo'lib, shoir adabiy va ilmiy merosining turkiy xalqlar orasiga tarqalishi,
asarlari qo'lyozmalarining ko'chirilishi, o'zidan keyingi ijodkorlarga ta'siri va
izdoshlari, asarlarining nashrlari va tarjimalarini qiyosiy jihatdan o'rganish nafaqat
o'zbek, balki barcha turkiy xalqlar adabiyotshunosligining muhim va dolzarb
masalalari hisoblanadi. Chunki har bir xalq badiiy tafakkuri taraqqiyoti va
adabiyoti rivojida Navoiyning beqiyos hissasi bor. Biror-bir turkiy adabiyot
ravnaqini Navoiy ta'siridan ayri holda tasavvur etib bo'lmaydi. Bu hol ayni mavzuni
kelgusida qardosh xalqlar olimlari bilan birgalikda tadqiq etishni taqozo
etadi.Chunki Navoiyni o’rganishimiz uchun bizning umrimiz yetmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.Haqqulov I. Navoiyga qaytish. – Т.: Fan, 2007.
2. Qayumov A. Asarlar. J.2. – Т.: MUMTOZ SO’Z, 2008; J.4. 2009
3.Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to’plami. 20 jildlik. Т.3. G’aroyib
ussig’ar. - Т.: Fan, 1988; Т.4. Navodir ush-shabob. - Т.: Fan, 1989; Т.5. Badoye’
ul-vasat. - Т.: Fan, 1990; Т.6. Faboyid ul-kibar. - Т.: Fan, 1990. 2. Mallayev N.M.
O’zbek adabiyoti tarixi. K.1. – Т.: O’qituvchi
