https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
8
O‘SIMLIKLARNING SHO‘RGA CHIDAMLILIGINI OSHIRISHDA
BIOTEXNOLOGIK USULLAR
Rustamov U.Sh.
NDKTU, Agronomiya kafedrasi assistenti,
Najmitdinova M.
NDKTU, 5-24 bio guruh talabasi
Annotatsiya: O‘zbekcha: Ushbu maqolada o‘simliklarning sho‘rga
chidamliligini oshirish bo‘yicha biotexnologik usullar ko‘rib chiqiladi. Genetik
modifikatsiya, CRISPR texnologiyasi, biostimulyatorlar va mikroorganizmlardan
foydalanish orqali sho‘rlangan tuproqlarda hosildorlikni oshirish imkoniyatlari
tahlil qilinadi.
Русский: В данной статье рассматриваются биотехнологические
методы повышения устойчивости растений к засолению. Анализируются
возможности повышения урожайности на засоленных почвах с
использованием генной модификации, технологии CRISPR, биостимуляторов
и микроорганизмов.
English: This article discusses biotechnological methods for increasing plant
resistance to salinity. The possibilities of improving crop productivity in saline
soils through genetic modification, CRISPR technology, biostimulants, and
microorganisms are analyzed.
Kalit so’zlar; Tuproq, ion, antioksidant, genetic modifikatsiya, transgen
o’simlik, bio o’g’it.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
9
1. Kirish
Tuproq sho‘rlanishi qishloq xo‘jaligida jiddiy muammolardan biri bo‘lib,
hosildorlikning pasayishiga va ekin maydonlarining qisqarishiga olib keladi.
Dunyoda qishloq xo‘jaligiga yaroqli yerlarning katta qismi sho‘rlangan bo‘lib, bu
muammo Markaziy Osiyo, jumladan, O‘zbekiston uchun ham dolzarb sanaladi.
Zamonaviy biotexnologiya sho‘rlanishga chidamli o‘simliklarni yaratishda muhim
rol o‘ynab, innovatsion yondashuvlarni taklif qilmoqda. Ushbu maqolada
sho‘rlanishga chidamlilikni oshirishga qaratilgan asosiy biotexnologik usullar
tahlil qilinadi.
2. Sho‘rga chidamlilik mexanizmlari
O‘simliklarning sho‘rga chidamliligini oshirish bo‘yicha bir nechta fiziologik
va biokimyoviy mexanizmlar mavjud:
•
Ionlar muvozanatini saqlash
: O‘simliklar tuz ionlarini (Na+, Cl-)
vakuolalarda saqlash orqali hujayralarning zarar ko‘rishini oldini oladi.
•
Osmo-moslashuv
: O‘simliklar prolin, betain kabi organik
osmolitlarni ishlab chiqarib, suv muvozanatini saqlaydi.
•
Antioksidant tizim
: Sho‘rlanish stressi natijasida hosil bo‘ladigan
reaktiv kislorod turlariga qarshi o‘simliklar maxsus fermentlar ishlab
chiqaradi.
3. Biotexnologik yondashuvlar
3.1. Genetik modifikatsiya va CRISPR texnologiyasi
Biotexnologiyaning eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biri genetik modifikatsiya
va gen tahrirlash texnologiyalaridir:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
10
•
Transgen o‘simliklar yaratish
: P5CS, BADH va NHX1 kabi genlar
kiritilgan transgen o‘simliklar sho‘rga chidamli bo‘lishi mumkin.
•
CRISPR/Cas9 texnologiyasi
: Sho‘r stressiga chidamlilik bilan
bog‘liq genlarni o‘zgartirish orqali mahsuldor va chidamli navlar yaratish.
3.2. Biostimulyatorlar va mikroorganizmlar
•
Foydali
mikroorganizmlar
:
Rizobakteriyalar
va
mikoriza
qo‘ziqorinlari o‘simliklarning sho‘rga chidamliligini oshirishda muhim rol
o‘ynaydi.
•
Biologik o‘g‘itlar
: Ba’zi bakteriyalar Na+ ionlarini bog‘lab, ularning
o‘simlik ildizlariga zarar yetkazishini oldini oladi.
3.3. O‘simlik to‘qimadan ko’paytirish va seleksiya
•
In vitro sharoitda seleksiya
: O‘simlik hujayralari sho‘rli muhitga
moslashtirilib, chidamli klonlar ajratib olinadi.
•
Somaklonal variatsiya
: Sho‘rga chidamli o‘simlik navlarini yaratish
uchun regeneratsiya jarayonida tabiiy mutatsiyalar tanlab olinadi.
4. Ilmiy tadqiqotlar va amaliyotlar
Dunyoda va O‘zbekistonda sho‘rga chidamlilikni oshirishga qaratilgan bir
qator ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Masalan, O‘zbekistonda sho‘rlangan
tuproqlarda paxta va bug‘doyning sho‘rga chidamli navlarini yaratish bo‘yicha
ilmiy izlanishlar davom etmoqda. Xalqaro miqyosda Arabidopsis thaliana modeli
asosida sho‘r stressiga javob beruvchi genlar o‘rganilib, qishloq xo‘jaligida
qo‘llanilmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
11
Xulosa va tavsiyalar
Biotexnologiya sho‘rlanishga chidamli o‘simliklarni yaratishning istiqbolli
usuli hisoblanadi. Genetik modifikatsiya, CRISPR texnologiyasi, biostimulyatorlar
va in vitro texnologiyalar kabi innovatsion yondashuvlar orqali qishloq xo‘jaligini
barqaror rivojlantirish mumkin. Kelajakda ushbu usullarni amaliyotga joriy etish
sho‘rlanish muammosini hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Munns, R., & Tester, M. (2008). Mechanisms of salinity
tolerance.
Annual Review of Plant Biology
, 59, 651-681.
2.
Flowers, T. J., & Colmer, T. D. (2015). Plant salt tolerance:
adaptations in halophytes.
Annals of Botany
, 115(3), 327-331.
3.
Zhu, J. K. (2016). Abiotic stress signaling and responses in
plants.
Cell
, 167(2), 313-324.
4.
Qadir, M., Quillérou, E., Nangia, V., Murtaza, G., Singh, M.,
Thomas, R. J., ... & Noble, A. D. (2014). Economics of salt-induced land
degradation and restoration.
Natural Resources Forum
, 38(4), 282-295.
5.
Vinocur, B., & Altman, A. (2005). Recent advances in
engineering plant tolerance to abiotic stress: achievements and limitations.
Current Opinion in Biotechnology
, 16(2), 123-132.
