https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
3
ORGANILAYOTGAN NEMIS TILIDA GAPNING TUZILISH
JIHATDAN TURLARI
Maqola yozuvchi;Azimova Xushnozaxon
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti nemis tili yo’nalishi 4-kurs
401-kurs talabasi
ILMIY RAHBAR:Ismanova Odinaxon
Annotatsiya: Ushbu maqolada nemis tilidagi gaplarning tuzilishiga ko‘ra
tasnifi, ularning xususiyatlari va o‘zbek tilidagi mos keluvchi strukturaviy shakllari
bilan qiyosiy tahlili keltirilgan. Gap turlari – sodda, qo‘shma, murakkab qo‘shma
kabi shakllarda yoritilib, har bir turi misollar asosida tahlil qilinadi. Bu material
nemis tilini o‘rganayotganlar uchun nazariy asos va amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Gap tuzilishi, nemis sintaksisi, sodda gap, murakkab gap,
qo‘shma gap, strukturaviy tahlil.
Kirish
Til – tafakkur vositasi, gap esa tilning asosiy birliklaridan biridir. Gap
tuzilishi jihatidan analiz qilish tahliliy tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa,
nemis tilini organayotganlar uchun gaplarning tuzilish jihatdan turlari haqida
tushunchaga ega bo‘lish, grammatik kompetensiyani rivojlantiradi. Ushbu maqola
aynan shu masalaga bag‘ishlanadi.
1. Sodda gap (Einfacher Satz)
Sodda gap faqat bitta bo‘lakli predikativ birlikdan iborat bo‘lib, bunda faqat
bitta grammatik markaz – fe’l ishlatiladi.
Misollar:
•
Ich lerne Deutsch.
– Men nemis tilini o‘rganyapman.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
4
•
Er schläft.
– U uxlayapti.
Nemis tilida sodda gap odatda SVO (Subjekt-Verb-Objekt) tartibiga amal
qiladi. Ammo ayrim hollarda vaqt (Temporal), joy (Lokal) kabi bo‘laklar oldinga
chiqishi mumkin:
•
Heute lerne ich Deutsch.
– Bugun men nemis tilini o‘rganyapman.
Bu turdagi gaplar o‘zbek tilidagidek sodda va tushunarli bo‘lib, nemis tili
o‘rganilayotgan boshlang‘ich bosqichda ayni muddao.
2. Qo‘shma gap (Zusammengesetzter Satz)
Qo‘shma gaplar ikki yoki undan ortiq sodda gaplardan tashkil topgan bo‘lib,
ular bir-biri bilan ma’no va grammatik jihatdan bog‘langan bo‘ladi.
2.1. Bog‘lovchi yordamida qo‘shilgan gap (Nebenordnende Sätze)
Bunda ikkita yoki undan ortiq sodda gaplar teng darajada turadi va
bog‘lovchilar yordamida birlashtiriladi:
Misollar:
•
Ich lerne Deutsch und meine Schwester lernt Englisch.
– Men nemis tilini,
opam esa ingliz tilini o‘rganyapti.
Qo‘llaniladigan asosiy bog‘lovchilar:
und (va), oder (yoki), aber (ammo),
denn (chunki)
va boshqalar.
3. Murakkab gap (Komplexer Satz)
Murakkab gap – bu bitta asosiy (asosiy) gap va unga bog‘langan bitta yoki
bir nechta qo‘shimcha (quyi) gaplardan tashkil topgan.
3.1. Quyi gapli murakkab gap (Nebensatz)
Quyidagi bog‘lovchilar yordamida qo‘shiladi:
weil (chunki), dass (ki),
wenn (agar), obwohl (garchi)
.
Misollar:
•
Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin.
– Men uyda qolaman, chunki
kasalman.
•
Er sagt, dass er keine Zeit hat.
– U vaqtim yo‘q deb aytyapti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
5
Quyi
gaplarda
fe’l
odatda
oxirga
suriladi:
dass er keine Zeit hat.
Bu xususiyat nemis sintaksisining muhim jihatidir va tarjima paytida
e’tibordan chetda qolmasligi kerak.
4. Gaplarning tartibi (Wortstellung im Satz)
Gapdagi so‘z tartibi nemis tilida qat’iy qoida asosida belgilanadi:
•
1-o‘rin:
Ko‘pincha ergashuvchi bo‘laklar (vaziyat, vaqt va h.k.)
•
2-o‘rin:
fe’l
•
3-o‘rin:
sub’ekt yoki boshqa bo‘laklar
Misol:
•
Morgen fährt er nach Berlin.
– Ertaga u Berlenga boradi.
So‘z tartibi o‘zgarsa, gapning urg‘usi va ohangi ham o‘zgaradi. Bu uslubiy
vosita hisoblanadi.
5. So‘roq gaplar (Fragesätze)
So‘roq gaplar ham tuzilishiga qarab ikki xil bo‘ladi:
5.1. Ha/yo‘q so‘roqli gaplar (Ja/Nein Fragen):
•
Kommst du heute?
– Bugun kelasizmi?
5.2. So‘zli so‘roq gaplar (W-Fragen):
•
Wann kommst du?
– Qachon kelasiz?
So‘roq gaplarda ham fe’l odatda gap boshiga yoki ikkinchi o‘ringa keladi.
6. Buyruq gaplar (Imperativsätze)
Buyruq gaplar amr, iltimos yoki maslahat ma’nosini beradi. Nemis tilida bu
gaplar sub’ektsiz yoki qisqartirilgan holatda ishlatiladi:
Misollar:
•
Komm hier!
– Bu yerga kel!
•
Sei ruhig!
– Tinch bo‘l!
7. Namuna tahlil orqali qiyosiy o‘rganish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
6
Nemischa:
Wenn
ich
Zeit
habe,
gehe
ich
spazieren.
O‘zbekchasi:
Vaqtim bo‘lsa, sayr qilaman.
Bu yerda “Wenn ich Zeit habe” – ergash gap, “gehe ich spazieren” – bosh
gap hisoblanadi. Gap tuzilishi ikki tilda ham ergashuvchi va bosh gapdan iborat
bo‘lsa-da, fe’lning joylashuvi nemis tilida farqli: ergash gapda fe’l – oxirida, bosh
gapda – ikkinchi o‘rinda.
Xulosa
Nemis tilidagi gap tuzilmalarining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud bo‘lib,
ular har bir gapning ma’no va grammatik qurilishiga ta’sir qiladi. Gap turlari –
sodda, qo‘shma va murakkab shakllarda o‘rganilishi kerak. Ayniqsa, nemischa gap
tuzilmasidagi fe’lning o‘rni va bog‘lovchilar bilan ishlash o‘zbek tiliga tarjima
qilishda e’tibor talab etadi. Ushbu tahlillar asosida shuni aytish mumkinki, gap
tuzilmasini puxta o‘zlashtirish nemis tilini o‘rganishda mustahkam poydevor bo‘lib
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Helbig, G., & Buscha, J. (2001).
Deutsche Grammatik: Ein Handbuch für
den Ausländerunterricht.
Langenscheidt.
2.
Dudenredaktion. (2020).
Duden – Die Grammatik.
Bibliographisches
Institut.
3.
Uspenskij, B.A. (1980).
Struktura germanskogo predlozhenija.
Moskva.
4.
Abdullaeva D. (2019).
Nemis tili sintaksisi.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi nashriyoti.
5.
D. Xudoyberganova (2021).
Tarjima nazariyasi va amaliyoti.
Toshkent:
TDPU.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
7
6.
QILISHDA DA TISHKINA TAHLIL METODI (RUS VA INGLIZ
TILLARI MISOLIDA). PEDAGOG, 7(9), 131-134.
7.
11. Azamov, O. (2023). ZOOFRAZEMALARNI NEMIS TILIDAN
OʽZBEK TILIGA TARJIMA QILISH TAMOYILLARI. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3(23), 100-
106.
8.
12.Urunbayevna, I. O. (2025, March). TA’LIM JARAYONLARIDA
TADQIQOT VA INNOVATSIYALARNI INTEGRATSIYA QILISHNI
MATEMATIKA
VA
TERMINOLOGIYAGA
CHAMBARCHAS
BOGLIQLIGI. In Uz Conferences (Vol. 1, No. 2).
9.
13.Dadajonova,
S.,
&
Bozorova,
G.
(2025).
CORRECT
PRONUNCIATION
FORMATION
IN
FOREIGN
LANGUAGE
LESSONS (USING GERMAN AS AN EXAMPLE). International Journal
of Artificial Intelligence, 1(1), 250-253.
10.
14.Muxtarovna, Q. N. (2025, March). NEMIS VA O ‘ZBEK TILLARI
MISOLIDA
KOMPLIMENTNING
TILSHUNOSLIK
VA
MADANIYATSHUNOSLIKDAGI O ‘RNI. In Uz Conferences (Vol. 1, No.
2).
11.
15.ҚОДИРОВА,
Н.
М.
ИНОСТРАННЫЕ
ЯЗЫКИ
В
УЗБЕКИСТАНЕ. ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ
Учредители: Министерство высшего и среднего специального
образования Республики Узбекистан, (2), 85-99.
12.
16.Akbaralievna, N.G. (2024). TARJIMADAGI TIL VA MADANIYAT
MUVOFIQLIKLARI. PEDAGOG , 7 (9), 135-137.
