https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
435
PROFILAKTIKA INSPEKTORINING SOG‘LIQNI SAQLASH
ORGANLARI BILAN HAMKORLIK YO`NALISHLARI
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 315-guruh kursanti
Quvvatov Abduxoliq Mirzajon o’g’li
Annotatsiya: Ushbu maqolada profilaktika inspektorining sog’liqni saqlash
organlari bilan hamkorligining asosiy yo’nalishlari, sog’liqni saqlash muassalari
bilan hamkorlikni tashkil etishning bugungi holati va hozirda ushbu sohadagi
kamchilik va muammolarga doir masalalar yoritib berilgan.
Kalit so’zlar: sog’liqni saqlash, sog’liqqa qarshi jinoyatlar, tan jarohati,
sog’liqni saqlash muassasalari, OITS, hamkorlik, alkogolizm, giyohvandlik va
zaharvandlikka chalingan shaxslar, amaliy hamkorlik, sog’lom turmush tarzi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 48-moddasida “Har kim
sog‘lig‘ini saqlash va malakali tibbiy xizmatdan foydalanish huquqiga ega.
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari tibbiy yordamning kafolatlangan hajmini
qonunda belgilangan tartibda davlat hisobidan olishga haqli. Davlat sog‘liqni
saqlash tizimini, uning davlat va nodavlat shakllarini, tibbiy sug‘urtaning har xil
turlarini rivojlantirish, aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligini
ta’minlash choralarini ko‘radi. Davlat jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish,
aholi o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish uchun shart-sharoitlar
yaratadi” deb belgilab qo’yilgan. Inson hayoti va sog‘lig‘i oliy qadriyat
sanalganligi bois, har bir shaxsning yashash huquqlarini ta’minlash va
himoya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Zero, har bir insonning sog‘lig‘i va yashashga bo‘lgan huquqi, ya’ni hayoti
bu dunyoda boshqa hech narsa bilan qiyoslab bo‘lmaydigan bebaho
ne’matidir. Inson omilisiz shaxs, jamiyat va davlat, shuningdek millatlar va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
436
mamlakatlar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni tasavvur qilish ilojsiz,
albatta. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan 1948-yil 10-dekabrda
qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi”ning 3-moddasida:
“har bir inson yashash, erkin bo‘lish va shaxsiy daxlsizlik huquqlariga ega”
ekanligi qayd etib o‘tilgan. O‘zbekiston Respublikasining amaldagi
Konstitutsiyasining 25-moddasida ham yashash huquqi har bir insonning ajralmas
huquqi ekanligi, inson hayotiga suiqasd qilish eng og‘ir jinoyat hisoblanishi
mustahkamlab qo‘yilgan. Jinoyatchilikka qarshi samarali kurash olib
borishda, ayniqsa, unga ta’sir qiluvchi chora-tadbirlarni, xususan,
jinoyatlarni oldini olishda profilaktika sub’ektlarining hamkorligini
muvofiqlashtirish, faoliyatni to‘g‘ri tashkil etish, usul, vosita va tartiblarni
ishlab chiqish uchun uning mohiyati, kelib chiqish tarkibi, ko‘rinishlari
va rivojlanish qonuniyatlari hamda tarixiy o‘tmishi haqida chuqur ilmiy
asoslangan bilimga ega bo‘lish talab etiladi.
Aholi soglig’ini saqlash, sog’liqqa qarshi jinoyatlarning oldini olish borasida
Ichki ishlar organlari ham ishtirok etadi hamda bu boradagi faoliyatni amalga
oshirishda bevosita sog’liqni saqlash muassasalari bilan hamkorlik qiladi.
Aholi sog‘lig‘ini saqlash va sog‘liqqa qarshi jinoyatlar
hamda huquqbuzarliklarning oldini olishda profilaktika inspektorining
sog‘liqni saqlash organlari bilan hamkorlikda faoliyat olib borishi ob’ektiv
zaruriyatni tashkil etadi. Chunki sog‘liqni saqlash organlarining bevosita ish
faoliyatlari fuqarolarga nisbatan sodir etilgan jinoyatlar tufayli yetkaziladigan
zararli oqibatlarni bartaraf etish, oldini olishni profilaktika inspektori bilan
hamkorlikda amalga oshiriladi.
Profilaktika inspektori xizmat hududida aniq shaxs tomonidan tan
jarohati yetkazilgan holatlarda fuqaroga yetkazilgan jarohatning og‘irlik darajasini
aniqlashni so‘rab, hududiy tibbiyot muassasalariga sud-tibbiy ekspertiza
tayinlash choralarini ko‘radi. Zarur hollarda yetkazilgan jarohatning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
437
og‘irlik darajasini belgilangan muddatda aniqlash maqsadida profilaktika
inspektorining o‘zi fuqaroni sud-tibbiy ekspertizaga olib borishni
ta‘minlaydi. Profilaktika inspektori tibbiyot muassasalaridan olingan xulosa
asosida huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ishlarni yuritadi yoki jinoyat ishini tergov
organlariga oshirish choralarini ko‘radi va tegishli tartibda IIB boshlig‘iga
bildirgi bilan murojaat qiladi. Bundan tashqari, respublikamizning qishloq
joylarida faoliyat yuritayotgan oilaviy vrachlik punktlariga sog‘lig‘i
yomonlashib murojaat qilgan fuqarolarning tan jarohatlarida ularning
huquqbuzarlik, jinoyat yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar natijasida
olinganlik alomatlari aniqlansa, xizmat olib borayotgan tibbiyot xodimlari bu
holat haqida zudlik bilan nafaqat IIB navbatchilik qismiga, qolaversa hudud
profilaktika inspektoriga xabar berishi talab etiladi. Ushbu holatda profilaktika
inspektori olingan ma‘lumotlar asosida holatga oydinlik kiritadi hamda tan
jarohatining huquqbuzarlik, jinoyat yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar
natijasida olinganini aniqlab, aybdorlarga nisbatan tegishli choralar
ko‘rilishini ta’minlaydi. Ichki ishlar organlarining tayanch punktiga profilaktika
inspektori va ichki ishlar organlarining turli sohaviy xizmat xodimlari
tomonidan olib kelingan shaxslarning mastlik holatini, shuningdek ularda
yaqqol ko‘rinib turgan jarohatlarning darajasini va sabablarini aniqlash
maqsadida bunday toifadagi shaxslar tegishli sog‘liqni saqlash muassasalariga olib
borilib, tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi hamda ushbu holat haqida ma’lumotnoma
olinadi.
Profilaktika inspektori xizmat hududida surunkali alkogolizm,
giyohvandlik yoki zaharvandlikka chalingan bemorlar aniqlanib tegishli asoslar,
ya’ni bemorning shaxsiy tashabbusi, yaqin qarindoshlari, mahalla fuqarolar
yig‘ini, mehnat jamoasi yoki sog‘liqni saqlash muassasalarining
iltimosnomalar mavjud bo‘lganda, profilaktika inspektori mazkur toifadagi
shaxslarni majburiy davolashga yuborish to‘g‘risidagi materiallarni to‘playdi va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
438
tuman, shahar jinoyat ishlari bo‘yicha sudiga taqdim etadi. Profilaktika inspektori
xizmat hududida profilaktik hisobda turgan ruhiy kasallarning yurish-
turishlari, xulq-atvorlaridan doimiy ravishda xabardor bo‘lib, shu maqsadda
ularning oila a’zolari, qo‘ni-qo‘shnilari va boshqa tegishli shaxslar bilan
aloqada bo‘lib kerakli axborotlarni o‘rganadi. Profilaktik hisobdagi ruhiy
kasallarning ruhiy va salomatlik holatlari o‘zgarib tajovuzkorligi oshsa va bu bilan
o‘ziga yoki yaqin atrofdagilarga xavf tug‘dirsa, u holda ushbu holatda ham
tegishli sog‘liqni saqlash muassasalari bilan hamkorlikda ularni davolash
uchun yuborish choralarini ko‘radi. Profilaktika inspektori jinoyat, yo‘l-transport
hodisasi, yong‘in va boshqa turli hodisalar sodir bo‘lgan joyga yetib kelib,
jarohat olgan fuqarolar borligini aniqlagan holatlarda zudlik bilan tibbiy
yordam xizmatiga xabar beradi, ular yetib kelguniga qadar esa fuqarolarga
birinchi tibbiy yordam ko‘rsatadi. Shuningdek, inson hayoti va sog‘lig‘i bilan
bog‘liq noxush hodisa va holatlar yuz berganda, jumladan, bevaqt o‘lim
aniqlanganda ham profilaktika inspektori sog‘liqni saqlash muassasalari bilan
o‘zaro hamkorlikda hodisaning sabablari va unga imkon bergan sharoitlarni
aniqlash, oqibatlarni bartaraf etish choralarini ko‘radi. Yuqoridagilardan
ko‘rinib turibdiki, profilaktika inspektorining sog‘liqqa qarshi
huquqbuzarliklarni oldini olish, ularni ochish va bunday huquqbuzarliklarga
oid ishlarni yuritish sohasidagi faoliyatining o‘zi ham jamiyatda ijtimoiy
sog‘lom muhitni barqarorlashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Profilaktika
inspektorining sog‘liqni saqlash organlari bilan hamkorligi deganda,
ushbu profilaktika inspektorining o‘ziga biriktirilgan xizmat hududidagi
aholining sog‘lig‘iga qarshi bo‘ladigan tajovuzlar va huquqbuzarliklar sodir
etilishining yoki sodir etilgan shunday huquqqa xilof harakatlarining fosh etilishida
sog‘liqni saqlash organlari bilan hamkorlikda amalga oshiriladigan, qonun
hujjatlari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy-huquqiy munosabatlar
yig‘indisi tushuniladi. Profilaktika inspektori ushbu sohada hamkorliklagi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
439
faoliyatini ma’muriy hududda joylashgan oilaviy vrachlik punktlari,
poliklinika va shifoxona xodimlari bilan birgalikda amalga oshiradi. Mazkur
hamkorlikni shartli ravishda quyidagi shakllarda ko‘rib chiqishimiz mumkin:
-
o‘zaro axborot almashish shakli
da
tomonlarning faoliyatga doir
hamkorlikdagi muayyan chora-tadbirlarini rejalashtirish, huquqbuzarlik
faktlari haqida ma’lumot berish yoki ishga doir boshqa ma’lumotlarni
o‘zaro almashgan holda ma’lum vazifalarni o‘zaro hal qilish faoliyatida
namoyon bo‘ladi;
-
amaliy hamkorlik shakli
ni tomonlarning huquqbuzarliklar profilaktikasiga
doir umumiy, maxsus, yakka tartibdagi va viktimologik chora-tadbirlarni
tashkil etish va o‘tkazish, shuningdek huquqbuzarliklarga doir ishlarni
ko‘rib chiqishda tibbiyot sohasidagi maxsus bilimlarga ega bo‘lmagan
mutaxassislarni jalb etish kabi amaliy hamkorliklarda kuzatish mumkin.
Profilaktika inspektori bilan sog‘liqni saqlash organlari xodimlari
o‘rtasidagi hamkorlikning yuqorida keltirib o‘tilgan shakllari bo‘yicha olib
boriladigan amaliy faoliyati quyidagilarda namoyon bo’ladi:
1. aholi o'rtasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, shuningdek,
yuqumli kasalliklar tarqalishining oldini olish, ularni keltirib chiqaruvchi sabab
va sharoitlarni aniqlash hamda bartaraf etish;
2. surunkali alkogolizm, giyohvandlik yoki zaharvandlikka mubtalo
bo‘lgan bemorlar, ruhiy kasallar va boshqa shu kabi shaxslarning majburiy
davolanishini ta’minlash;
3. hayot va sog‘liqqa qarshi qaratilgan jinoyat va ma’muriy
huquqbuzarliklarning oldini olish, ularning sodir etilish sabablari va imkon
bergan sharoitlarni aniqlash va bartaraf etishda hamda jinoyatlarni o‘z vaqtida
"issiq izi"dan ochishda o‘z aksini topadi.
Statistik ma'lumotlarga ko‘ra hozirgi kunda butun yer yuzida OITSga
chalingan bemorlar soni 25 milliondan ortiqni tashkil etadi. Har yili O‘zbekistonda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
440
kamida 100 ga yaqin OITS va teri-tanosil kasalliklariga chalingan
bemorlar aniqlanadi. Mazkur ma’lumotlar vaqtida aniqlanmasa ushbu kasalikka
chalingan fuqarolardan ularning oila a’zolariga, yaqinlariga yuqishi mumkinligi
bizni yanada ogohlikka chaqiradi. Zero, ichki ishlar organlarining sog‘liqni
saqlash organlari bilan hamkorlikdagi o‘zaro hamjihatlik bilan qilgan harakatlari
boshqa noxush holatlarning vujudga kelishining oldini olishga xizmat qiladi.
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, profilaktika inspektorining nafaqat
sog’liqni saqlash muassasalari bilan hamkorligi huquqbuzarliklarning oldini
olish, ularni ochish va huquqbuzarliklarga oid ishlarni yuritish sohasida,
balki jamiyatda ijtimoiy sog‘lom muhitni barqarorlashtirishda ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
2.O`zbekiston Respublikasining 2016-yil 16-sentabrda qabul qilingan
“Ichki ishlar organlari to`g`risida”gi O`RQ-407 son qonuni
3.O`zbekiston Respublikasining 2014-yil 14-mayda qabul qilingan
“Huquqbuzarliklar profillaktikasi to`g`risida”gi O`RQ-371 son qonuni
4.O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 26-martda qabul qilingan
PF-6196 son farmoni
5.O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 2-aprelda qabul qilingan
PQ 5050 son qarori
6.
http//www. lex.uz
sayti
