https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
410
OG‘IRLIK KUCHI VA ERKIN TUSHISH HODISASINING
EKSPERIMENTAL TADQIQI
YO`LDOSHEVA NODIRABONU BAXROM QIZI
Annotatsiya: Mazkur maqolada erkin tushish tezlanishining fizik mohiyati,
hisoblash formulalari va amaliy ahamiyati yoritilgan. Erkin tushish holatida
jismga faqat tortishish kuchi ta’sir etishi va bu jarayon tezlanayotgan harakat
shaklida kechishi ta’kidlangan. Gravitatsion doimiylik asosida erkin tushish
tezlanishini aniqlovchi formulalar tahlil qilingan, shuningdek, real sharoitda bu
tezlanishning o‘zgaruvchanligi muhokama etilgan. Maqolada eksperimental
usullar orqali ggg ni aniqlash imkoniyatlari ko‘rib chiqilib, uning o‘quv va amaliy
fizika uchun ahamiyati asoslab berilgan. Ushbu tadqiqot o‘quvchilarning mexanik
hodisalarni chuqur tushunishiga ko‘maklashadi va fizik tafakkurni
shakllantirishga xizmat qiladi.
Kalit so`zlar: og‘irlik kuchi, erkin tushish, erkin tushish, dinamometr, massa,
tezlanish, harakat tenglamalari.
Kirish
Fizikadagi asosiy tushunchalardan biri bu — kuchdir. Kuchning turli
ko‘rinishlari mavjud bo‘lib, ularning har biri ma’lum fizik hodisani tavsiflaydi.
Ushbu maqolada og‘irlik kuchi tushunchasi, uning fizik tabiati, asosiy xossalari va
kundalik hayotdagi amaliy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Mavzu nafaqat nazariy, balki
tajriba orqali o‘rganilishi mumkin bo‘lgan muhim fizika bo‘limiga tegishli.
Og‘irlik kuchining fizik mohiyati
Og‘irlik kuchi — bu Yerning tortishish maydonida turgan yoki
harakatlanayotgan jismning tayanchga yoki osma kuch o‘lchagichga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
411
(dinamometrga) ko‘rsatadigan bosimi hisoblanadi. U quyidagi formula orqali
ifodalanadi:
bu yerda:
— og‘irlik kuchi (N),
m — jism massasi (kg),
— erkin tushish tezlanishi (9.8 m/s² atrofida).
Muhim jihati shundaki, og‘irlik kuchi — bu massaning fizik joylashuvga
bog‘liq ifodasi bo‘lib, jismlar Yer markaziga qarab tortiladi.
Og‘irlik kuchi va tortishish kuchi o‘rtasidagi farq
Ko‘plab o‘quvchilarda og‘irlik kuchi bilan tortishish kuchi tushunchalari
chalkashib ketadi. Aslida esa, ular har doim ham aynan bir narsa emas:
Tortishish kuchi
— jism bilan Yer o‘rtasidagi o‘zaro tortishish kuchidir;
Og‘irlik kuchi
esa jismning tayanchga yoki osma bog‘lamaga qilgan bosim
kuchidir.
Masalan, erkin tushayotgan jismning og‘irligi nolga teng bo‘ladi, chunki u
tayanchga bosim qilmaydi. Bu holat
beog‘irlik holati
deb ataladi.
Og‘irlik kuchining yo‘nalishi va ta’siri
Og‘irlik kuchi har doim vertikal pastga, ya’ni Yer markaziga qarab yo‘nalgan
bo‘ladi. Aynan shu kuch jismning tayanchga bosim ko‘rsatishiga sabab bo‘ladi.
Og‘irlik kuchining mavjudligi quyidagi hodisalar orqali namoyon bo‘ladi:
Tarozi ko‘rsatkichining og‘irlik bilan o‘zgarishi;
Osilgan jismlarning dinamometrda tortilishi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
412
Har xil vaznli jismlarning yerga tushish tezligi.
Amaliy misollar va qo‘llanilishi
Og‘irlik kuchi nafaqat nazariy tushuncha, balki amaliy jihatdan ham ko‘plab
sohalarda qo‘llaniladi:
Muvozanat
shartlari
ni aniqlashda (masalan, ko‘priklar, binolar
konstruksiyasi);
Kosmik texnologiyalar
da — sun’iy yo‘ldoshlar, raketalar parvozi vaqtida
beog‘irlik holatini hisobga olishda;
Mashinasozlik va inshootlar muhandisligida
, yuklarni hisoblashda;
Sport texnologiyalarida
— sportchilar massasi va kuchini tahlil qilishda.
Eksperimental tadqiq qilish
Og‘irlik kuchini o‘quv tajribalari orqali o‘rganish mumkin. Masalan:
Dinamometr yordamida turli massali jismlarning og‘irligini o‘lchash;
Tayanchga qo‘yilgan jismning massasi ortganda, og‘irlik kuchining oshishini
kuzatish;
Erkin tushish holatlarida og‘irlik kuchining yo‘qligini simulyatsiya qilish. [1]
Erkin tushish — bu jismning faqat Yer tortishish kuchi ta’sirida
harakatlanishidir. Bu harakat shaklida jismga boshqa tashqi kuchlar (masalan,
ishqalanish, havo qarshiligi) ta’sir etmaydi yoki ularning ta’siri juda kichik deb
hisoblanadi. Bunday holat laboratoriya sharoitida yoki vakuum muhitida
kuzatiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
413
Matematik ifodasi:
bu yerda:
a — jismning tezlanishi,
g — erkin tushish tezlanishi (Yer yuzasida o‘rtacha 9.8 m/s²).
Tarixiy kontekst: Galiley tajribalari
Erkin tushish hodisasi ilk bor XVII asrda Galileo Galiley tomonidan
o‘rganilgan. U Pisa minorasidan turli massadagi jismlarni tushirib, ularning bir
vaqtda yerga yetib borishini kuzatgan. Bu tajriba Nyuton mexanikasiga asos bo‘lib
xizmat qildi va og‘irlik kuchining harakatga ta’sirini tushunishga katta hissa
qo‘shdi.[2]
Havo qarshiligi va real sharoit
Haqiqiy hayotda erkin tushish to‘liq amalga oshmaydi, chunki havo qarshiligi
mavjud. Lekin, vakuum kamerasi yoki havo qarshiligini kamaytiruvchi
sharoitlarda jism haqiqiy erkin tushish holatida harakatlanadi. NASA
laboratoriyalarida bunday tajribalar kapillyar naychalar, massalar va lazer
o‘lchovlari orqali o‘tkaziladi.
Erkin tushayotgan jismning harakat tenglamalari
Erkin tushish — bu tekis tezlanayotgan harakat turi bo‘lib, unga quyidagi
harakat tenglamalari qo‘llaniladi:
bu yerda:
— tezlik (m/s),
t — vaqt (s),
S — bosib o‘tilgan yo‘l (m).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
414
Bu formulalar yordamida jismning ma’lum vaqt ichida bosib o‘tgan masofasi
va tezligini aniqlash mumkin.
Erkin tushish tezlanishi — bu faqat tortishish kuchi ta’sirida
harakatlanayotgan jismning tezligining har soniyada ortib borishidir. Bu hodisa,
odatda, jismlar yerga tushganda yoki kosmik jismlar harakatini o‘rganishda yuzaga
chiqadi. U tezlanayotgan harakat turi bo‘lib, tashqi kuchlar (masalan, havo
qarshiligi) yo‘qligida to‘liq namoyon bo‘ladi.
Erkin tushish tezlanishi g harfi bilan belgilanadi va Yer yuzasida o‘rtacha
quyidagi qiymatga ega:
Lekin uning
aniq qiymati
sayyora massasi va jism joylashgan balandlikka
bog‘liq:
Bu yerda:
G=6.674
⋅
10
−11
Nm
2
/kg
2
— gravitatsion doimiylik,
M — Yerning massasi (5.97
⋅
10
24
kg),
r — jismning Yer markazidan uzoqligi (masalan, yer yuzida
∼
6.37
⋅
10
6
m). [3]
Xulosa:
Erkin tushish tezlanishi — mexanikaning asosiy tushunchalaridan
biri bo‘lib, jismlarning Yerning tortishish maydonida qanday harakatlanishini
tavsiflaydi. U faqat jism va Yer o‘rtasidagi o‘zaro tortishish kuchi bilan belgilanadi
hamda boshqa tashqi ta’sirlarsiz sodir bo‘lgan harakatning tezligini o‘lchash
imkonini beradi. Ushbu tezlanish qiymati doimiy bo‘lib ko‘rilsa-da, aslida u
jismning joylashuv balandligiga, Yerning radiusiga va sayyoraning fizik
xususiyatlariga bog‘liq. Erkin tushish tezlanishini nazariy va eksperimental yo‘llar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
415
bilan aniqlash orqali nafaqat tabiatdagi hodisalarni tushunish, balki texnik va
muhandislik loyihalarini aniq va asosli tarzda amalga oshirish imkoniyati yuzaga
keladi. Mazkur mavzuni chuqur o‘rganish o‘quvchilarni fizik tafakkurga olib kiradi
va ularda ilmiy-tajriba asosidagi dunyoqarashni shakllantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Яворский Б. М., Сейков А. А. Справочник по физике. — Москва:
Наука, 2020.
2.
Трофимова Т. И. Курс физики: механика, молекулярная физика. —
Москва: АСТ, 2019.
3.
Хайруллаев Х.Х., Абдуллаева М. Umumiy fizika kursi. I qism:
Mexanika. — Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2022.
