https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
385
DIN VA DAVLAT: DUNYOVIYLIK VA DINNING O‘ZARO
MUNOSABATLARI
Xudoynazarova Nafisa Axror qizi
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari unversiteti
Samarqand filiali
Annotatsiya: Mazkur maqolada din va davlat o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar, tarixiy jarayonlar, dunyoviylik tushunchasi hamda zamonaviy
davlatlarning diniy siyosati tahlil qilinadi. Ayniqsa, O‘zbekiston misolida din va
davlatning o‘zaro aloqalari, qonuniy asoslari va amaliy tajribalari yoritiladi.
Maqolada diniy erkinlik, tolerantlik va fuqarolik jamiyati tamoyillari doirasida
dinning jamiyatdagi roli xolisona tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: din, davlat, dunyoviylik, siyosat, erkinlik, tolerantlik,
O‘zbekiston, jamiyat, qonunchilik, tarix.
Din insoniyat hayotida eng qadimiy va muhim ijtimoiy-huquqiy institutlardan
biri bo‘lib, u inson tafakkuri, axloqi, madaniyati va jamiyat qurilishida muhim o‘rin
tutadi. Din nafaqat shaxsiy e’tiqod shakli, balki ko‘plab jamiyatlarda siyosiy va
ijtimoiy tuzumga ta’sir ko‘rsatgan omil sifatida ham namoyon bo‘lgan. Ayniqsa,
tarix davomida din va davlat o‘rtasidagi munosabatlar turli shakllarda namoyon
bo‘lgan: ba’zi jamiyatlarda ular birlashgan bo‘lsa, boshqalarida qat’iy
ajratilgan.Bugungi globallashuv davrida din va davlat o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarni muvozanatli tashkil etish dolzarb masalaga aylangan. Chunki din
erkinligi har bir fuqaroga taalluqli bo‘lgan asosiy inson huquqlaridan biridir. Shu
bilan birga, dunyoviy davlatlar o‘z siyosatida diniy e’tiqod va ijtimoiy barqarorlik
o‘rtasida muvozanatni saqlashga intilmoqda.Mamlakatimiz O‘zbekiston
Respublikasida ham din va davlat alohida yuritiladi, biroq ular o‘rtasida ma’naviy
va madaniy asoslar orqali hamkorlik mavjud. Ushbu maqolada aynan shunday
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
386
munosabatlarning tarixiy ildizlari, hozirgi kundagi yondashuvlar va qonuniy
asoslari tahlil qilinadi.
Din va davlatning tarixiy o‘zaro munosabati:
Din va davlat o‘rtasidagi
munosabat insoniyat tarixining deyarli barcha bosqichlarida muhim masala bo‘lib
kelgan. Bu ikki tushuncha ba’zan bir-birini to‘ldirgan, ba’zan esa qarama-qarshi
kuchlar sifatida namoyon bo‘lgan. Tarixiy manbalarda ayniqsa qadimgi
jamiyatlarda diniy hokimiyat siyosiy hokimiyat bilan uzviy bog‘liq bo‘lgani
ko‘rsatiladi. Masalan, Qadimgi Misrda fir’avnlar nafaqat hukmdor, balki xudo
sifatida e’tirof etilgan. Diniy marosimlar orqali ular o‘z hokimiyatlarini
mustahkamlab kelganlar. Diniy e’tiqod siyosiy tuzumga qonuniylik baxsh etgan
[1,29-bet].Shunga o‘xshash holat Mesopotamiya va Hindiston sivilizatsiyalarida
ham kuzatilgan. Dinning markaziy o‘rni jamiyatda ijtimoiy tartibni ta’minlashda
muhim omil bo‘lgan. Shu tariqa, qadimda din va davlat bir-birini quvvatlovchi,
ayrim hollarda esa birlashtiruvchi institutlarga aylangan.
O‘rta asrlarda ayniqsa Yevropa tarixida Rim-katolik cherkovining siyosat
ustidan kuchli nazorat o‘rnatgani kuzatiladi. Papa hokimiyati nafaqat ruhiy, balki
moddiy va siyosiy sohalarda ham hukmronlik qilgan. Masalan, imperatorlarni Papa
tomoni tasdiqlamasdan taxtga chiqishlari deyarli imkonsiz bo‘lgan [2,67-bet]. Bu
holat cherkov va davlat o‘rtasidagi bog‘liqlikning eng yaqqol namunasi
hisoblanadi.Islom tarixida esa bu ikki institut — din va davlat — deyarli bir butun
sifatida mavjud bo‘lgan. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) Madinada davlat
rahbari sifatida nafaqat diniy, balki siyosiy va harbiy qarorlar ham qabul qilganlar.
U zotdan keyingi xalifalar davrida ham Qur’on va Sunnat asosida davlat
boshqaruvi amalga oshirilgan. Xalifalik tuzumi Islom tamoyillarini siyosiy hayotga
tatbiq etgan eng muhim tarixiy model sifatida ko‘riladi [3,42-bet].
Shu o‘rinda e’tiborga molik jihat shuki, musulmon olamida din faqat ibodat
masalasi emas, balki qonun, axloq va siyosiy hayotda ham ustuvor o‘rin egallaydi.
Shariat qonunlari asosida tuzilgan siyosiy tizimlar bunga yaqqol misoldir. Bu holat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
387
ayniqsa Abbosiylar, Usmonlilar va boshqa musulmon imperiyalari davrida yaqqol
namoyon bo‘lgan.Yevropada esa XVI–XVII asrlarda Uyg‘onish va Ma’rifat
davrida din va davlat o‘rtasidagi aloqalarni ajratish g‘oyasi kuchayib bordi. Martin
Lyuterning protestant islohoti va undan keyingi Fransiya inqilobi cherkov va davlat
o‘rtasidagi chegaralarni aniq belgilashga sabab bo‘ldi. Ayniqsa 1789-yilgi Fransiya
inqilobidan so‘ng dunyoviylik (laiklik) tamoyili rasmiylashib, din davlatdan
ajratildi [4,54-bet]. Bu jarayon dunyoviy davlat modelining paydo bo‘lishiga zamin
yaratdi.Tarixiy jarayonlar shuni ko‘rsatadiki, din va davlat o‘rtasidagi
munosabatlar har doim muayyan davr va jamiyat madaniyatiga bog‘liq bo‘lgan.
Ba’zi holatlarda ular birlashib, kuchli markazlashgan tuzum yaratgan bo‘lsa,
boshqa holatlarda ularning ajratilishi inson huquqlari va demokratik tamoyillarning
rivojiga olib kelgan.
Dunyoviylik tamoyili va zamonaviy davlatlar tajribasi:
Dunyoviylik — bu
davlat va dinning bir-biridan ajratilgan holda faoliyat yuritishini ta’minlaydigan
tamoyildir. Bu g‘oya zamonaviy konstitutsiyaviy davlatlar asosini tashkil qiladi.
Dunyoviylik, bir tomondan, din erkinligini kafolatlaydi, ikkinchi tomondan esa
diniy dogmalar siyosatga ta’sir o‘tkazmasligini ta’minlaydi [5,17-bet].
Eng avvalo, bu tamoyilning shakllanishi Yevropada Uyg‘onish davri,
keyinchalik esa Ma’rifat davri bilan chambarchas bog‘liq. Martin Lyuterning
cherkovdagi islohotlari, Jan Jak Russo, Sharl Monteske va Jon Lokklarning
g‘oyalari zamonaviy fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat modeliga asos yaratdi
[6,66-bet].
Fransiyada 1905-yilda qabul qilingan “Din va davlatni ajratish to‘g‘risida”gi
qonun dunyoviylikning rasmiy yuridik asoslaridan biri sifatida tarixda muhim o‘rin
egallaydi. Bu qonunga binoan, davlat diniy tashkilotlarni moliyaviy qo‘llamaydi
va diniy e’tiqod davlat ishlariga aralashmaydi [7,92-bet]. Shu tariqa, Fransiyada
din – shaxsiy tanlov, davlat esa – umumiy manfaatlar himoyachisi sifatida
ajratilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
388
Turkiya Respublikasi esa musulmon davlatlar orasida ilk bo‘lib dunyoviylik
tamoyilini konstitutsiyaviy tarzda joriy qilgan davlat hisoblanadi. Mustafo Kamol
Otaturk rahbarligida 1928-yilda konstitutsiyadan "Islom davlat dini" degan ibora
chiqarib tashlangan. Bu tarixiy qaror Turkiyani dunyoviy davlatga aylantirishda
burilish nuqtasi bo‘ldi [8,73-bet].Ammo dunyoviylik har bir davlatda bir xil
shaklda ifoda etilmaydi. Masalan, AQShda Konstitutsiya 1-tuzatmasiga ko‘ra,
davlat hech qanday diniy e’tiqodni ustun qo‘ymasligi kerak. Shu bilan birga, diniy
erkinlik ham to‘liq kafolatlanadi. Natijada, diniy qadriyatlar jamiyatda mavjud
bo‘lsada, davlat siyosati ularga tobe emas [9,58-bet].
O‘zbekiston misolida esa dunyoviylik Konstitutsiyaviy tamoyil sifatida
mustahkamlangan. 1992-yilda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasining 61-moddasida: "Din davlatdan ajratilgan va diniy tashkilotlar
davlatga bo‘ysunmaydi", – deb belgilangan [10,34-bet]. Bu norma nafaqat diniy
erkinlikni, balki ijtimoiy barqarorlikni ham ta’minlashga xizmat qiladi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, dunyoviylik diniy qadriyatlarni inkor
etmaydi. Aksincha, ularni muqaddas deb tan oladi, lekin bu qadriyatlar davlat
siyosatini belgilovchi mezonga aylanmasligi lozim. Dunyoviylik – bu jamiyatdagi
barcha fuqarolarning tengligini ta’minlash tamoyili bo‘lib, u diniy e’tiqodga
asoslangan emas, balki umumiy huquqiy normalarga tayanadi.Shu sababli,
zamonaviy demokratik jamiyatlar dunyoviylikni ijtimoiy barqarorlik, diniy
bag‘rikenglik va siyosiy neytrallik asoslaridan biri deb biladi. Bu holat xalqaro
tajribalarda o‘z tasdig‘ini topmoqda.
Din va davlat o‘rtasidagi muvozanat: milliy qadriyatlar va siyosiy
barqarorlik:
Din va davlat o‘rtasidagi muvozanat har bir jamiyatda o‘ziga xos
tarixiy, madaniy va siyosiy omillar asosida shakllanadi. Bu muvozanat jamiyatdagi
ijtimoiy totuvlik va siyosiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Agar din va davlat o‘z o‘rnini topa olsa, ular bir-biriga raqib emas, balki jamiyat
taraqqiyotining ikki asosiy tayanchi sifatida xizmat qilishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
389
O‘zbekiston misolida bu muvozanat siyosiy huquqiy hujjatlar va amaliy
siyosatda yaqqol ko‘rinadi. Konstitutsiya asosida davlat diniy tashkilotlarga
aralashmaydi, lekin diniy qadriyatlar jamiyatning ma’naviy taraqqiyotida e’tirof
etiladi. Bunday yondashuv jamiyatda diniy ekstremizm va radikalizmga qarshi
sog‘lom muhit yaratadi, ayni paytda dindorlarning huquqlarini cheklamaydi
[11,45-bet].
Mustaqillik yillarida diniy-ma’naviy sohadagi islohotlar bu boradagi
muvozanatni mustahkamladi. Jumladan, diniy ta’lim muassasalarining faoliyati
qonuniylashtirildi, diniy kitoblar nashri yo‘lga qo‘yildi va tarixiy diniy obidalar
tiklandi. Bu esa nafaqat diniy merosni asrash, balki milliy o‘zlikni anglash
jarayoniga ham katta hissa bo‘lib qo‘shildi [12,119-bet].Yana bir muhim jihat –
dinning jamiyatdagi axloqiy me’yorlar shakllanishidagi roli. Diniy aqidalar odob,
halollik, sabr-toqat, bag‘rikenglik kabi qadriyatlarni targ‘ib qiladi. Agar davlat
ushbu qadriyatlarni umumiy ma’naviy asos sifatida e’tirof etsa, bu ijtimoiy
barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ammo dinning siyosiylashtirilishi,
ya’ni diniy g‘oyalarning siyosiy vositaga aylanishi — ijtimoiy bo‘linish,
zo‘ravonlik va ekstremistik harakatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ham
davlat bu muvozanatni doimiy nazorat ostida ushlab turishi lozim.
Milliy qadriyatlar, xususan, o‘zbek xalqining diniy bag‘rikengligi, kattalarga
hurmat, mehr-oqibat kabi qadriyatlari – diniy tamoyillar bilan uyg‘unlashgan holda
rivoj topgan. Bu esa jamiyatda mo‘’tadillik va barqarorlik muhitini shakllantiradi.
O‘zbekistonda e’tiqod erkinligi ta’minlanar ekan, bu erkinlik milliy qadriyatlar
bilan uyg‘un holda yuksaltirilmoqda [13,102-bet].Din va davlat o‘rtasidagi
muvozanat – bu har ikki sohaning o‘z chegarasini bilgan holda, jamiyat manfaatlari
yo‘lida hamkorlik qilishi deganidir. Bu yondashuv O‘zbekistonda mustahkam
ijtimoiy tizim barpo etishga asos bo‘lmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
390
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Sultonov R. Dunyo dinlari tarixi. – Toshkent: Akademnashr, 2019,
29-bet.
2.
Karimov M. Yevropa sivilizatsiyasi va din. – Toshkent: Ma’naviyat, 2021,
67-bet.
3.
Rasulov A. Islom va siyosiy boshqaruv. – Toshkent: Sharq, 2020,
42-bet.
4.
Jumayev I. Dunyoviylik va davlat. – Toshkent: Ijtimoiy Fikr, 2018,
54-bet.
5.
Tursunov N. Dunyoviylik va huquqiy davlat. – Toshkent: Adolat, 2016,
17-
bet.
6.
Karimova S. Yevropa falsafasi va ijtimoiy g‘oyalar. – Toshkent: Ijtimoiy
Fikr, 2020, 66-bet.
7.
Jumayev I. Fransiyada dunyoviylik qonunchiligi. – Toshkent: Norm, 2021,
92-bet.
8.
Qodirov B. Otaturk va zamonaviy Turkiya. – Toshkent: Yangi asr, 2018,
73-bet.
9.
Mirzayev J. AQSh konstitutsiyasi va diniy erkinliklar. – Toshkent: Jahon,
2019,
58-bet.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Adolat, 2023,
34-
bet.
11.
Yo‘ldoshev A. Din va siyosat: uyg‘unlik yo‘llari. – Toshkent: Ma’naviyat,
2020, 45-bet.
12.
Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2008,
119-bet.
13.
Mavlonov H. O‘zbekiston – diniy bag‘rikenglik yurti. – Toshkent: Adolat,
2017,
102-bet.
