https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
371
OILA TARBIYASI VA MA'NAVIY QADRIYATLAR
Karimov Firdavs Sherali o'g'li
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari unversiteti
Samarqand filiali
Annotatsiya: Mazkur maqolada oila tarbiyasining inson ma’naviyati va
jamiyatdagi qadriyatlar tizimidagi o‘rni tahlil qilinadi. Oila — jamiyatning negizi
bo‘lib, uning sog‘lom shakllanishi farzand tarbiyasi, axloqiy yetuklik va madaniy
merosni avloddan avlodga yetkazish bilan chambarchas bog‘liq. Maqolada milliy
va diniy qadriyatlar asosidagi tarbiya masalalari, globallashuv davrida oila
institutining holati va uni mustahkamlash vositalari yoritiladi.
Tayanch so‘zlar: Oila, tarbiya, ma’naviyat, qadriyat, axloq, din, jamiyat,
farzand, an’ana, ruhiyat
Oila — inson hayotining birinchi maktabi.Har bir inson oilada mehr-
muhabbat, hurmat, odob va e’tiqod asoslarini o‘zlashtiradi. Shu sababli oila
jamiyatning eng muhim ijtimoiy bo‘g‘ini hisoblanadi.Oila tarbiyasi sog‘lom
jamiyat poydevoridir. Farzandning axloqiy, ruhiy va aqliy kamoloti aynan oilada
boshlanadi. Islom dini oila muqaddasligini doimo ulug‘laydi.Qur’oni Karimda
ham, Hadisi shariflarda ham er-xotin orasidagi mehr, ota-onaning farzand oldidagi
burchlari, farzandlarning tarbiyasi borasida ko‘plab yo‘riqnomalar berilgan.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) aytadilar: "Sizlarning eng yaxshilaringiz
oilasi bilan yaxshi muomalada bo‘lganlaringizdir" [1,42-bet].
Oila tarbiyasining ijtimoiy va axloqiy asoslari:
Oila – jamiyatning eng muhim
va barqaror ijtimoiy instituti bo‘lib, har bir inson hayotidagi ilk tarbiya o‘chog‘i
hisoblanadi. Insoniyat jamiyatining asosi oiladan boshlanadi. Shu sababli ham har
bir xalq o‘z tarixida oila tarbiyasiga katta e’tibor bergan. Sharq xalqlari, jumladan,
o‘zbek xalqining asrlar davomida shakllangan urf-odatlari, axloqiy me’yorlari va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
372
diniy qarashlari oilaviy tarbiyani milliy qadriyat darajasiga olib chiqqan.Tarixiy
manbalarga qaraganda, qadimda turkiy xalqlarda oila ichidagi hurmat, kattaga
itoat, kichikka mehr, oilaning har bir a’zosi o‘z o‘rnini bilishi qat’iy rioya qilingan
[2,82-bet]. Masalan, “Oltin bitiklar”da farzandning ota-onaga bo‘lgan hurmati
hayotning eng muhim qadriyati sifatida ko‘rsatilgan. Bu qadriyatlar islom dini
qabul qilinganidan so‘ng yanada boyib, diniy va axloqiy tamoyillar bilan
mustahkamlangan.
Islom dinida oila muqaddas hisoblanadi. Qur’oni Karimda er-xotin orasidagi
mehr-oqibat haqida ko‘plab oyatlar bor. Masalan: “Uning (Allohning) belgilaridan
biri – sizlar tinchlik topishlaringiz uchun o‘zlaringizdan juftlaringizni yaratgani va
o‘rtangizda muhabbat hamda mehr-muhabbat paydo qilganidir” (Rum surasi, 21-
oyat) [3,74-bet]. Bu oyat oilaning muqaddasligini va undagi mehr-oqibatning Alloh
tomonidan ato etilgan ne’mat ekanini bildiradi.Payg‘ambarimiz Muhammad
(s.a.v.) aytadilar: “Sizlarning eng yaxshilaringiz – oilasi bilan yaxshi muomalada
bo‘lganlaringizdir” [4,42-bet]. Bu hadis musulmon kishining eng avvalo o‘z
oilasida yaxshi inson bo‘lishi kerakligini ko‘rsatadi. Oilaviy tinchlik, tarbiya va
axloqiy muhit farzandlarning kamolotida hal qiluvchi ahamiyatga ega.Farzand
tarbiyasida eng muhim bosqich – bu ota-onaning shaxsiy namunasi. Bolalar
eshitganidan ko‘ra ko‘proq ko‘rganiga ergashadi. Ota-onaning o‘zaro muomalasi,
bolalarga bo‘lgan munosabati, qadriyatlarga munosib hayoti tarbiyaviy jihatdan
beqiyos ahamiyatga ega. Islomda bu masalaga alohida e’tibor berilgan. Ota-
onaning farzandga bergan tarbiyasi ular uchun do‘zaxdan najot, jamiyat uchun esa
sog‘lom avlod manbaidir [5,109-bet].
O‘zbek xalqining urf-odatlarida ham tarbiyaning ijtimoiy va axloqiy jihatlari
muhim o‘rin egallaydi. Masalan, “Yaxshi oila – elga namuna” degan maqol bejiz
emas. Oila ichida shakllangan me’yorlar butun mahalla va jamiyatga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ayni paytda, bugungi kunda oilaviy tarbiyada duch kelinayotgan
muammolar, xususan, ota-onaning bandligi, zamonaviy texnologiyalarning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
373
tarbiyaga salbiy ta’siri kabi holatlar ham mavjud. Bu esa oilaviy tarbiyani
muhofaza qilish va kuchaytirish uchun har tomonlama chora-tadbirlar zarurligini
ko‘rsatadi.Mutaxassislarning ta’kidlashicha, oila tarbiyasidagi ijtimoiy muhit,
kommunikatsiya, ruhiy sog‘lomlik, diniy va ma’naviy yondashuvlar o‘rtasidagi
uyg‘unlik farzandning shakllanishida hal qiluvchi o‘ringa ega. Jumladan, ijtimoiy
psixolog X. Shodiyev o‘z tadqiqotida oila muhitining boladagi axloqiy mezonlarga
bo‘lgan munosabatini belgilovchi asosiy faktor ekanini aytadi [6,56-bet]. Oila
sog‘lom bo‘lsa – jamiyat sog‘lom bo‘ladi.
Ma’naviy qadriyatlar va oilaviy tarbiyaning o‘zaro bog‘liqligi:
Ma’naviy qadriyatlar va oilaviy tarbiya o‘rtasidagi bog‘liqlik har bir jamiyatning
kelajagi uchun juda muhim ahamiyatga ega. Oila – bu shaxsning axloqiy, ma’naviy
va ijtimoiy rivojlanishining birinchi va asosiy bosqichi bo‘lib, oilada olingan
tarbiya, ota-onaning o‘zaro munosabati va jamiyatning qadriyatlariga bo‘lgan
hurmat, farzandlarning hayotdagi muvaffaqiyatlariga bevosita ta’sir qiladi. Oila,
shuningdek, farzandlar uchun mustahkam ijtimoiy muhit yaratib, ularning
ma’naviy qadriyatlar asosida o‘sib ulg‘ayishlariga ko‘maklashadi.Oila tarbiyasi
jamiyatning axloqiy me’yorlarini shakllantiradi. Aksariyat hollarda, oilada
shakllangan qadriyatlar o‘zgarmas, bu qadriyatlar insonning butun hayoti
davomida uni qo‘llab-quvvatlaydi va unga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi. Shuningdek,
jamiyatda kutilayotgan etika, ahloq va ijtimoiy me’yorlar oilada o‘rganiladi.
O‘zbek xalqining tarbiyaviy qadriyatlari o‘tmishdan bugunga qadar davom etib
kelmoqda. Misol uchun, “hurmat”, “mehnatsevarlik”, “samimiyat” kabi qadriyatlar
o‘zbek oilasining asosi sifatida qadrlanadi.
Ma’naviy qadriyatlar, o‘z navbatida, insonni o‘zidan yuqori maqsadlar sari
yetaklaydi, axloqiy va ma’naviy yetuklikka erishishga undaydi. Oila tarbiyasining
ma’naviy jihatlari har bir shaxsning ichki dunyosini shakllantiradi. Islom dini
o‘zida ma’naviyatga katta e’tibor qaratgan bo‘lib, oilaviy qadriyatlar bilan
chambarchas bog‘liqdir. Qur’oni Karimda ma’naviyatga doir ko‘plab oyatlar bor,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
374
ulardan biri quyidagicha: “Ey imon keltirganlar! Oila a’zolarini va mol-
mulklaringizni jahannam o‘tgazishidan asrang” (At-Tahriym surasi, 6-oyat)
[7,110-bet]. Bu oyat oilaning jamiyatdagi rolini va uning ma’naviy-axloqiy
ahamiyatini ta’kidlaydi.Bugungi kunda, texnologiyalar rivojlanishi, globalizatsiya
va madaniy almashinuvlar oilaviy qadriyatlar va ma’naviy qadriyatlarning
o‘zgarishiga olib kelmoqda. Shunday bo‘lsa-da, ma’naviyatning oiladagi o‘rni hali
ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ota-onalar farzandlariga oilaviy qadriyatlar,
axloqiy normalar va diniy me’yorlar asosida tarbiya berishlari lozim. Oilaviy
tarbiya, ayniqsa, farzandlarni hurmat, mehr-muhabbat, sabr-toqat va vijdonli
yashash kabi ma’naviy qadriyatlar bilan tarbiyalashni anglatadi.
Diniy ta’limotlar bu me’yorlarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi.
Islomda, ayniqsa, oila tarbiyasida hurmat va mehr-muhabbat ta’limotlari asosiy
prinsiplar sifatida qaraladi. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) aytganlaridek:
“Farzandlaringizni tarbiyalashda ularga sevgi va hurmatni o‘rgating” [8,78-bet].
Oilada bolalar va ota-onalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqaning o‘rni muhimdir.
Farzandlar oilaviy qadriyatlarni oilaning har bir a’zosidan o‘rganadi, ota-onalar esa
o‘z farzandlariga o‘rnak bo‘lishlari kerak.Oila tarbiyasining muhim jihatlaridan
biri – bu ota-onaning shaxsiy namunasi. Farzandlar o‘z ota-onalarining turmush
tarzini, ularning qadriyatlarga bo‘lgan munosabatini ko‘rib o‘rganadilar. Bu esa
farzandlarning shaxsiyatining shakllanishiga ta’sir qiladi. Bu nuqtada, oiladagi
ma’naviy qadriyatlar tarbiyaning asosi hisoblanadi. Oila ichida shakllangan
qadriyatlar nafaqat oilani, balki butun jamiyatni ijtimoiy ahamiyatli, mehnatsevar,
hurmatli va vijdonli qilishga yordam beradi. Bu o‘z navbatida jamiyatda tinchlik,
barqarorlik va farovonlikni ta’minlaydi.
Oila tarbiyasining jamiyatdagi o‘rni va uning ma’naviy qadriyatlarni
saqlashdagi ahamiyati:
Oila tarbiyasi nafaqat oila a’zolarining, balki butun
jamiyatning asosini tashkil etadi. Oila – bu jamiyatning kichik bir modeli bo‘lib,
unda farzandlar jamiyatdagi etika, axloq va ma’naviy qadriyatlarni o‘rganib,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
375
kelajakda o‘zlarining jamiyatdagi rolini shakllantiradilar. Oila jamiyatning ijtimoiy
barqarorligini ta’minlashda asosiy o‘rin tutadi. Oila a’zolarining o‘zaro hurmat,
sevgi va mehnatsevarlik kabi qadriyatlarni o‘rgatish orqali ular nafaqat o‘zlarining,
balki jamiyatning farovonligini ham oshiradilar [9,45-bet].
Jamiyatning ma’naviy qadriyatlarini saqlashda oila tarbiyasining o‘rni
beqiyosdir. Oila muhitida shakllangan axloqiy normalar va qadriyatlar, jamiyatga
bir-biriga bo‘lgan hurmat, mehr-muhabbat, samimiyat va do‘stlikni o‘rgatadi.
Oilaviy tarbiyada berilgan ma’naviy qadriyatlar farzandlarga kelajakda o‘z
qadamlarini to‘g‘ri tanlashda, hayotdagi qiyinchiliklarga qarshi turishda va
jamiyatda o‘z o‘rnini topishda yordam beradi. Oila orqali o‘rgatadigan qadriyatlar,
masalan, mehr, hurmat, adolat, vijdonlilik, yoshlar o‘rtasida to‘g‘ri axloqiy
me’yorlarni shakllantiradi. Islomda oila tarbiyasi haqida Payg‘ambarimiz (s.a.v.)
shunday deganlar: “Oila, albatta, jamiyatning poydevori bo‘lib, unda shakllangan
qadriyatlar jamiyatni yuksaltiradi” [10,102-bet].Oila tarbiyasining jamiyatdagi
roli, ayniqsa, yoshlar o‘rtasida axloqiy va ma’naviy me’yorlarning shakllanishiga
ta’sir qiladi. Ota-onalar o‘z farzandlarini nafaqat axloqiy jihatdan tarbiyalashadi,
balki ularni jamiyatga mos ravishda, mehnatga qobiliyatli, mas’uliyatli va ijtimoiy
jihatdan etuk shaxslar qilib tarbiyalaydilar. Ota-onaning tarbiya uslubi va o‘zaro
munosabati, shuningdek, ularning ma’naviy qadriyatlarga bo‘lgan hurmati
farzandlarning shaxsiyatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Oila muhitida shakllangan
qadriyatlar, agar ular jamiyatda keng tarqalgan bo‘lsa, jamiyatni yanada
rivojlantirishga yordam beradi. Jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni saqlashda oilaning
rolini islom dini ham alohida ta’kidlagan: “Ota-onalar farzandlarining tarbiyasiga
mas’uldirlar va bu mas’uliyatni to‘g‘ri bajara olishlari jamiyatning farovonligi
uchun muhimdir” [11,78-bet].
Jamiyatda o‘zaro hurmat, adolat va tenglik kabi qadriyatlar o‘rnatilishi, oila
ichidagi tarbiya bilan boshlanadi. Agar oila ichidagi muhit sog‘lom va ma’naviy
jihatdan boy bo‘lsa, jamiyatdagi boshqa sohalar ham o‘zgaradi. Shunday qilib, oila
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
376
jamiyatning ichki va tashqi rivojlanishiga ta’sir etuvchi muhim omil hisoblanadi.
Bu haqida Payg‘ambarimiz (s.a.v.) ham shunday deganlar: “Jamiyatning kuchi
oilaning kuchiga bog‘liqdir. Agar oilada farovonlik bo‘lsa, jamiyat ham
mustahkam bo‘ladi” [12,55-bet].Jamiyatdagi o‘zgarishlarga mos ravishda, oilaviy
qadriyatlarni saqlash va rivojlantirish jamiyatning kelajakdagi farovonligini
ta’minlaydi. Oila, shuningdek, jamiyatda barqarorlik va tinchlikni ta’minlashda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Oila ichidagi axloqiy normalar va qadriyatlar nafaqat oilaviy
hayotni, balki butun jamiyatni mustahkamlaydi. Bunday qadriyatlar o‘zgarishlarga
qarshi turishda, ijtimoiy inqirozlarni bartaraf etishda muhim vosita bo‘lishi
mumkin. Oilaviy tarbiya orqali o‘rgatish kerak bo‘lgan asosiy qadriyatlar orasida
yuksak axloqiy idealar, halollik, adolat va mehr-muhabbatni o‘rgatish kerak. Oila
muhitidagi barqarorlik va o‘zaro hurmat jamiyatning kelajakdagi barqarorligini
shakllantiradi.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Islom va tarbiya. – Toshkent: “Ijtimoiy ma’rifat”, 2015. – 42-bet.
2.
Karimov, M. Sharq oilasi tarixi va qadriyatlari. – Toshkent: “Ilm ziyo”, 2015. –
82-bet.
3.
Qur’oni Karim tarjimasi. – Toshkent: “Hilol nashr”, 2012. – 74-bet.
4.
Hadislar to‘plami. – Buxoro: “Islom nuri”, 2011. – 42-bet.
5.
Rahimov, D. Oila va tarbiya. – Samarqand: “Afrosiyob”, 2019. – 109-bet.
6.
Shodiyev, X. Oila psixologiyasi asoslari. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2020.
– 56-bet.
7.
Qur’oni Karim tarjimasi. – Toshkent: “Hilol nashr”, 2012. – 110-bet.
8.
Hadislar to‘plami. – Buxoro: “Islom nuri”, 2011. – 78-bet.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
377
9.
Islom va tarbiya. – Toshkent: “Ijtimoiy ma’rifat”, 2015. – 45-bet.
10.
Muhammad (s.a.v.)ning hayoti va ma’naviy qadriyatlar. – Toshkent:
“Yuksalish”, 2009. – 102-bet.
11.
Al-Qu’ran va hadislar to‘plami. – Toshkent: “Islom nuri”, 2010. – 78-bet.
12.
Hadislar va islom tarbiyasi. – Toshkent: “Islom tarixi”, 2013. – 55-bet.
