https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
132
O‘ZBEKISTONDA YANGI AVLOD SHAMOL ELEKTR
STANSIYALARNI AVTOMATLASHTIRISHDA HOZIRGI HOLAT,
MUAMMOLAR, ISTIQBOLLAR VA INNOVATSION YONDASHUVLAR
Samad Nimatov
t.f.d dotsent Toshkent davlat texnika universiteti, Elektr texnikasi kafedrasi
dotsenti
Abraev Tursunpolat Azamat o’g’li
Toshkent davlat texnika universiteti doktorantura talabasi
E-mail: abraevtursunpulat@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada ShES (Shamol Elektr Stansiyalari) tizimlarini
avtomatlashtirish bo‘yicha ilg‘or texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar
ko‘rib chiqilgan. Xususan, avtomatik boshqaruv tizimlarining ishlash printsiplari,
raqamli monitoring vositalari va ularning samaradorligi tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: ShES, avtomatlashtirish, SCADA, monitoring, boshqaruv tizimi,
energiya samaradorligi.
Аннотация: В статье рассматриваются современные методы
автоматизации ветроэлектростанций (ШЭС), включая цифровые системы
управления и мониторинга, а также анализируется их эффективность и
вклад в повышение энергетической устойчивости.
Ключевые слова: ШЭС, автоматизация, SCADA, мониторинг, система
управления, энергетическая эффективность.
Abstract: The article discusses modern automation methods for wind power
stations (WPS), including digital control and monitoring systems. It analyzes their
effectiveness and contribution to improving energy efficiency and system stability.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
133
Keywords: WPS, automation, SCADA, monitoring, control system, energy
efficiency.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi energetika siyosati so‘nggi yillarda keskin
o‘zgarishlarga yuz tutmoqda. Energetika sohasini diversifikatsiya qilish, xususan
qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirish davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Shu maqsadda quyosh va
shamol energetikasi bo‘yicha yirik loyihalar yo‘lga qo‘yildi. Ayniqsa, shamol
elektr stansiyalarining (ShES) barpo etilishi va ularni avtomatlashtirish orqali
samarali boshqarish dolzarb masalaga aylandi. Energetika tizimlarining
zamonaviylashuvi, ularning barqarorligi va samaradorligini oshirish uchun ShES
(Shamol Elektr Stansiyalari)ni avtomatlashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Avtomatlashtirish orqali inson omiliga bog‘liqlik kamayib, tizimning ishonchliligi
va energiya tejamkorligi oshadi .
Shamol energetikasi taraqqiyoti
Bugungi kunda O‘zbekistonda yurtboshimiz Sh.Mirziyoyev tashabbuslari
bilan bir nechta yirik shamol elektr stansiyalari qurilmoqda yoki foydalanishga
topshirilgan: 1.Zarafshon Shamol Elektr Stansiyasi (500 MVt) – Saudiya
Arabistonining ACWA Power kompaniyasi tomonidan barpo etilmoqda.
2.Qorao‘zak Shamol Parki (Qoraqalpog‘iston Respublikasi) – 100 MVt quvvatga
ega bo‘lgan dastlabki bosqichi amalga oshirilgan. 3.Beruniy Shamol Loyihasi –
istiqboldagi strategik loyihalardan biri sifatida rejalashtirilgan.
Davlat tomonidan 2030-yilgacha umumiy elektr energiyasi ishlab chiqarish
tarkibida qayta tiklanuvchi energiya ulushini 25–30 foizgacha yetkazish ko‘zda
tutilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
134
Avtomatlashtirish zarurati
Ushbu ShESlarda shamol tezligining o‘zgarishi, turbina holati, energiya
ishlab chiqarish darajasi doimiy monitoring talab qiladi. Bu maqsadda SCADA
tizimlari, sensorli texnologiyalar va aqlli boshqaruv modullari joriy etilmoqda.
ShESlarda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari (ABT) quyidagi asosiy
maqsadlarni ko‘zlaydi: 1. Turbinaning harakatini optimallashtirish (shamol tezligi
va yo‘nalishini doimiy monitoring qilish)[1]. 2.Elektr energiyasi ishlab chiqarishni
maksimal darajada oshirish. 3.Favqulodda vaziyatlarni (avariya, shamol
kuchayishi) tez aniqlash va oldini olish. 4. SCADA tizimlari orqali masofaviy
monitoring va boshqaruvni ta’minlash. 5. Tizim ishonchliligini va xavfsizligini
oshirish.
Zamonaviy SHES larda tez-tez o’zgaruvchan muhitdagi parametrlarni
avtomatlashtirishda quyidagi model, ya’ni: kuchlanish yoki reaktiv quvvatdagi
o‘zgarishlarga avtomatik tarzda moslashish tarzida modellash qo’llaniladi:
u(t)=K
p
e(t)+K
i
∫e(t)dt+K
d
(de(t)/dt)
Bu yerda:
u(t) — boshqaruv signali,
e(t) — xatolik (setpoint - actual value),
K
p
,K
i
,K
d
— tegishli PID koeffitsientlaridir.
Avtomatik boshqaruv arxitekturasi
ShESda avtomatlashtirilgan tizimlar asosan quyidagilardan iborat:
1.Datchiklar va o‘lchov qurilmalari – bosim, daraja, oqim tezligini aniqlaydi.
Masalan, IoT sensorlar 2. PLC (Programmable Logic Controller) – signalni qayta
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
135
ishlaydi va mos boshqaruv signalini ishlab chiqadi [2]. 3. SCADA tizimi –
ma’lumotlarni vizual tarzda aks ettiradi va tahlil qiladi [3]. 4. IEC 61400-25
standarti 5.Operator paneli –inson-mashina interfeysi. 6. Sun’iy intellekt va Data
Analitika
Mavjud muammolar va amaliy yutuqlar
Texnik muammolar: 1. SCADA tizimlarining ba'zi holatlarda milliy elektr
tarmog‘i bilan moslashmasligi. 2. Og‘ir iqlim sharoitlariga bardoshlilik masalalari.
3. Elektr tarmog‘idagi avariyaviy holatlarni yetarli darajada tez aniqlamaslik. 4.
IEC 61400-25 standarti ichida kiberxavfsizlik qatlamining yo‘qligi.
Kiberxavfsizlik xavf-xatarlar: Shamol stansiyalarining SCADA tizimlari
kiber hujumlarga ochiq bo‘lib qolmoqda. IEC 62443 kabi sanoat xavfsizligi
standartlariga to‘liq moslash zarur.
Iqtisodiy va huquqiy cheklovlar: 1. Texnologik avtomatlashtirish
uskunalarining yuqori import narxlari. 2. Mahalliy ishlab chiqaruvchilar bazasining
cheklanganligi.
Yutuqlar: 1. Har bir turbina alohida monitoring ostida. 2.Prognozlash asosida
energiya ishlab chiqarishni oldindan rejalashtirish. 3.Real vaqt rejimidagi
boshqaruv imkoniyatlari. 4. Masofaviy servis va texnik xizmat tizimlari.
Zarafshon ShES tajribasi
Zarafshon loyihasi doirasida: 1. SCADA tizimi IEC 61400-25 asosida
qurilgan. 2.MMS protokoli orqali ma’lumotlar almashinadi.
Turbinadan quyidagi parametrlar uzatiladi: 1. Shamol tezligi 2. Parrak
aylanish tezligi 3. Generator harorati 3. Sovutish tizimlari holati 4. Elektr
energiyasi chiqishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
136
Takliflar va istiqbollar: 1.Mahalliy SCADA va monitoring platformalarini
ishlab chiqish. 2. IEC 61400-25 va IEC 62443 standartlariga moslashtirilgan milliy
sertifikatlash tizimini yaratish. 3.Sun’iy intellekt va mashinali o‘rganish asosida
real vaqt optimallashtirish algoritmlarini tatbiq etish.
Amaliy natijalar: 1.Avtomatlashtirish orqali energiya samaradorligi:
Turbinalarning optimal rejimda ishlashi ta’minlanadi. Avtomatik rejimda
energiyani tejovchi algoritmlar (masalan, PID va MPC) qo‘llaniladi. 2.Avariya
holatlari soni va ularning ta’siri kamayadi.
Xulosa
ShESni avtomatlashtirish – bu zamonaviy energiya tizimlarining ajralmas
qismi bo‘lib, u barqarorlik, xavfsizlik va samaradorlikni oshirishda muhim rol
o‘ynaydi. Ilg‘or boshqaruv vositalari va raqamli monitoring orqali ShESlar yangi
avlod
talablariga
moslashtirilmoqda.
Uzoq
muddatli
istiqbolda
mahalliylashtirilgan
texnologiyalar
va
xavfsiz
boshqaruv
tizimlari
O‘zbekistonning energetika mustaqilligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Rajput, R.K. (2007). Power Plant Engineering.
2. Bolton, W. (2015). Programmable Logic Controllers.
3. Kundur, P. (1994). Power System Stability and Control.
