https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
103
O‘ZBEKISTONDA YURIDIK SHAXSLAR TOMONIDAN TOMONIDAN
TO‘LANADIGAN FOYDA SOLIQLARI MA’MURCHILIGI
Yusupov Xumoyunmirzo Alisher o‘g‘li
O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi tinglovchisi
tel: 91 112-01-22;
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekistonda yuridik shaxslar tomonidan
to‘lanadigan foyda solig‘ining amaldagi ma’murchilik tizimi, soliq stavkalari,
hisobot berish tartibi, mavjud muammolar va ularni hal qilish bo‘yicha takliflar
tahlil qilinadi. Foyda solig‘i orqali byudjet daromadlarining shakllanishi, soliqqa
tortishning adolatliligi va soliq intizomi muammolari yoritilgan. Shuningdek,
maqolada foyda solig‘i ma’murchiligini raqamlashtirish, soliq imtiyozlarini
maqbullashtirish va xalqaro tajribaga moslashtirishning istiqbollari bayon etiladi.
Kalit so‘zlar: foyda solig‘i, soliq ma’murchiligi, yuridik shaxslar, soliq
stavkasi, raqamlashtirish, soliq hisobotlari, soliq siyosati.
АННОТАЦИЯ:В
данной
статье
рассматривается
система
администрирования налога на прибыль, уплачиваемого юридическими
лицами в Узбекистане. Проанализированы действующие налоговые ставки,
порядок подачи отчетности, существующие проблемы и предложения по их
решению.
Также
рассматриваются
вопросы
справедливости
налогообложения, формирования доходов бюджета и налоговой
дисциплины. Особое внимание уделено перспективам цифровизации
налогового администрирования, оптимизации налоговых льгот и внедрению
международного опыта.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
104
Ключевые слова: налог на прибыль, налоговое администрирование,
юридические лица, налоговая ставка, цифровизация, налоговая отчетность,
налоговая политика.
ABSTRACT: This article explores the administration of corporate profit tax
in Uzbekistan, focusing on the current system, tax rates, reporting procedures,
existing challenges, and proposed solutions. The study highlights issues related to
revenue generation, tax fairness, and taxpayer compliance. It also outlines
prospects for the digitalization of tax administration, optimization of tax incentives,
and alignment with international best practices.
Keywords: profit tax, tax administration, legal entities, tax rate, digitalization,
tax reporting, tax policy.
Kirish.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat moliyaviy barqarorligini
ta’minlashda soliqlar, xususan, foyda solig‘i muhim fiskal manba hisoblanadi.
Yuridik shaxslar tomonidan to‘lanadigan foyda solig‘i davlat byudjetini to‘ldirish
bilan birga iqtisodiy faoliyatga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasi
tomonidan olib borilayotgan soliq islohotlari, soliq yukini kamaytirish va soliqqa
tortish tizimini soddalashtirish orqali tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan.
Shu nuqtai nazardan, foyda solig‘ining ma’murchilik tizimini samarali tashkil
etish, ya’ni uning to‘g‘ri hisoblanishi, o‘z vaqtida to‘lanishi va shaffof nazorat
qilinishi mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Biroq,
amaldagi ma’muriy mexanizmlarda hali ham muammoli jihatlar – byurokratik
to‘siqlar, soliq hisobotlarining murakkabligi, ayrim imtiyozlarning noto‘g‘ri
qo‘llanilishi mavjud.
Mazkur maqolada O‘zbekistonda yuridik shaxslar tomonidan to‘lanadigan
foyda solig‘i bo‘yicha mavjud holat, muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
105
takliflar tahlil qilinadi. Shuningdek, foyda solig‘i ma’murchiligini raqamlashtirish
va xalqaro tajribaga moslashtirish istiqbollari ham ko‘rib chiqiladi.
Adabiyotlar sharhi.
Foyda solig‘i va uning ma’murchiligi masalalari
O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlarda ko‘plab iqtisodchi olimlar, ekspertlar va
soliq siyosati sohasidagi mutaxassislar tomonidan o‘rganib kelinmoqda. Mazkur
mavzuni yoritishda bir nechta asosiy yo‘nalishdagi adabiyotlar ajralib turadi.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2020 yildan amalda bo‘lgan yangi
tahriri) – foyda solig‘ining hisoblanishi, to‘lanishi va hisobot topshirish tartibi
bo‘yicha asosiy huquqiy manba hisoblanadi. Unda foyda solig‘i obyekti, soliq
stavkalari, imtiyozlar va soliqga oid huquqiy munosabatlar belgilab
berilgan.Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari va
Farmonlarida, Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlarida soliq islohotlariga oid
amaliy yo‘nalishlar, soliqqa tortish mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha
ko‘rsatmalar aks etgan.
Iqtisodchi olimlar – M. Ibragimov, Sh. Xudoyberdiyev, R. Qurbanov va
boshqalar o‘zlarining monografiyalari va maqolalarida foyda solig‘ining iqtisodiy
mohiyati, uning fiskal va tartibga soluvchi funksiyalari, soliq yukining biznesga
ta’siri haqida tahliliy fikrlar bildirganlar.Sh. Xudoyberdiyevning "Soliq tizimini
modernizatsiya qilishning iqtisodiy samaradorligi" nomli asarida foyda solig‘ining
samarali ma’muriy boshqaruvi, soliq yukining optimal darajasini belgilash
masalalari muhim o‘rin egallaydi.
Xalqaro moliyaviy institutlar (IMF, OECD, World Bank) tomonidan taqdim
etilgan hisobotlar va tadqiqotlarda foyda solig‘i ma’murchiligining eng yaxshi
tajribalari, raqamlashtirish, soliq bazasini kengaytirish, soliq qochqinligiga qarshi
kurashish masalalari keng yoritilgan.Masalan, OECD tomonidan e’lon qilingan
“Tax Administration 2023” hisobotida raqamli soliq boshqaruv tizimlari va foyda
solig‘i monitoringi bo‘yicha ilg‘or amaliyotlar tavsiya etiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
106
O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi, Iqtisodiyot va moliya
vazirligi tomonidan e’lon qilinadigan statistik ma’lumotlar va soliq bo‘yicha yillik
hisobotlar asosida foyda solig‘ining dinamikasi, tarmoqlar kesimidagi tushumi va
soliq to‘lovchilar soni haqida muhim raqamlar tahlil qilinmoqda.Yuqorida tahlil
qilingan adabiyotlar asosida ko‘rinadiki, foyda solig‘i bo‘yicha ilmiy-nazariy
asoslar yetarli darajada ishlab chiqilgan. Biroq, aynan yuridik shaxslar tomonidan
foyda solig‘ining ma’murchilik mexanizmini chuqur tahlil qilish, muammolarni
aniqlash va xalqaro tajribalarga asoslangan takliflar ishlab chiqish dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda.
Tadqiqot metadologiyasi.
Mazkur mavzuni yoritishda tahlil,induksiya,deduksiya,tizimli va kompleksli
yondashuv usullaridan foydalanildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Mazkur tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasida yuridik shaxslar tomonidan
to‘lanadigan foyda solig‘i ma’murchiligini o‘rganishda bir nechta ilmiy usullar –
tahlil, induksiya, deduksiya, tizimli yondashuv va kompleks yondashuvdan
foydalanildi. Har bir usul tadqiqot natijalarini aniq, mantiqan asosli va muvozanatli
shakllantirishga xizmat qildi.
Foyda solig‘i ma’murchiligini o‘rganishda eng avvalo normativ-huquqiy
asoslar, byudjetga tushumlar, soliq hisobotlari, yuridik shaxslarning moliyaviy
ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Natijada quyidagilar aniqlangan.
Foyda solig‘i umumiy davlat byudjeti tushumlarining o‘rtacha 15–17% ini
tashkil qilmoqda;So‘nggi yillarda soliq stavkasining pasaytirilishi (24% dan 15%
ga) byudjet daromadlarining kamayishiga olib kelmadi, aksincha, tushumlar hajmi
oshdi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
107
Yirik korxonalar foyda solig‘ining asosiy qismini to‘laydi, kichik biznes esa
ko‘proq soddalashtirilgan soliqqa o'tgan.
Quyidagi empirik kuzatuvlarga asoslanib umumiy xulosalar chiqarildi:
Statistik ma’lumotlar asosida shuni ko‘rish mumkinki, foyda solig‘i
tushumining geografik va tarmoq bo‘yicha konsentratsiyasi mavjud – Toshkent
shahri, energetika va moliyaviy xizmatlar sektori asosiy to‘lovchilardir.
Amaliy holatlardan kelib chiqib aytish mumkinki, ayrim korxonalar foydani
yashirish orqali soliq to‘lovini kamaytirishga urinmoqda, bu esa real nazorat va
tahlil mexanizmlarining sustligini ko‘rsatadi.
Soliq hisobotlari ko‘p hollarda inson omiliga bog‘liq bo‘lib, raqamlashtirish
darajasi yetarli emas.
Nazariy asoslardan kelib chiqib quyidagi xulosalarga keldik.Agar foyda
solig‘i soliq siyosatining tartibga soluvchi vositasi bo‘lsa, u holda soliq yukining
adolatli taqsimlanishi ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni oshiradi.Agar yirik va kichik
korxonalar uchun bir xil stavka qo‘llanilsa, bu ularning raqobatdoshligiga ta’sir
qilishi mumkin.Soliq imtiyozlarining haddan tashqari ko‘pligi davlat
daromadlarini cheklaydi va ma’muriy murakkabliklar tug‘diradi.
Foyda solig‘i faqat soliq ma’murchiligi nuqtayi nazaridan emas, balki u bilan
bog‘liq barcha elementlar – qonunchilik, soliq nazorati, raqamli texnologiyalar,
inson resurslari, tadbirkorlik muhiti bilan o‘zaro bog‘liqlikda o‘rganildi. Shu
asosda quyidagi tizimli muammolar aniqlandi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
108
1-jadval
Tizim elementi Amaldagi holat
Yechim taklifi
Soliq
qonunchiligi
O‘zgaruvchan,
ba’zan
murakkab tushunarli
Soddalashtirish,
barqarorlikni
ta’minlash
Soliq nazorati Asosan inson omiliga bog‘liq
Raqamlashtirish,
sun’iy
intellektdan foydalanish
Soliq
hisobotlari
Manual tarzda, samarasiz
Elektron
integratsiyalangan
tizimlar
Soliq
imtiyozlari
Ko‘p va murakkab shartli
holatda
Maqsadli,
natijadorlikka
asoslangan imtiyozlar
Tadqiqot davomida foyda solig‘i muammolari iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy
jihatdan birgalikda ko‘rib chiqildi.Iqtisodiy nuqtayi nazardan: foyda solig‘i
stavkalari investitsiya oqimlariga qanday ta’sir qilmoqda?Ijtimoiy nuqtayi
nazardan esa soliq yukining adolatli taqsimlanishi orqali aholi farovonligiga
qanday ta’sir qilinmoqda?
Huquqiy nuqtayi nazardan: mavjud qonunchilik tadbirkorlar uchun qanday
soddalik va kafolatlar yaratmoqda.Foyda solig‘i ma’murchiligi tizimida hali to‘liq
raqamlashtirishga erishilmagan, inson omili kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda.Soliq
stavkalarining barqarorligi foyda solig‘i tushumlariga ijobiy ta’sir qilgan.Soliq
imtiyozlarining samaradorligi yetarlicha tahlil qilinmagan, ularni maqbullashtirish
lozim.Tizimli va kompleks yondashuv foyda solig‘i tizimidagi real kamchiliklarni
ochib berishga imkon berdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
109
2-jadval
To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar
(2023)
Miqdor
(mlrd UZS)
Ulush (%) of
direct taxes
Foyda solig‘i
40 779
56.1 %
Daromad solig‘i
29 518
40.6 %
Aylanmadan olinadig soliq
2 407
3.3 %
Xulosa va takliflar.
Yuridik shaxslar tomonidan to‘lanadigan foyda solig‘i
O‘zbekiston byudjet daromadlarining muhim manbalaridan biri hisoblanadi.
So‘nggi yillarda olib borilgan soliq islohotlari, ayniqsa stavkalarning pasaytirilishi,
soddalashtirilgan hisob-kitob va raqamlashtirish jarayonlari foyda solig‘ining
ma’murchilik samaradorligini oshirishga xizmat qildi. Biroq, tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, mavjud tizimda bir qator tizimli muammolar saqlanib qolmoqda —
inson omiliga yuqori darajada bog‘liqlik, imtiyozlarning tartibsiz qo‘llanilishi,
ma’lumotlar oqimining yagona tizimda integratsiyalanmaganligi va nazoratning
yetarli darajada avtomatlashtirilmaganligi.
Kompleks yondashuv asosida olib borilgan tahlil foyda solig‘i
ma’murchiligini faqat soliqqa tortish jarayoni sifatida emas, balki kengroq
iqtisodiy,
texnologik
va
huquqiy
kontekstda
baholash
zarurligini
ko‘rsatdi.Takliflar
foyda
solig‘i
ma’murchiligini
takomillashtirishga
yo‘naltirilgan:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
110
Soliq ma’lumotlarini to‘liq raqamlashtirish va integratsiya qilish orqali soliq
to‘lovchilarning moliyaviy hisoboti, bank ma’lumotlari va soliq deklaratsiyalari
yagona raqamli platforma orqali bog‘lanishi zarur.
Foyda solig‘i imtiyozlarini maqbullashtirish orqali faqat ijtimoiy-iqtisodiy
natijadorlik asosida foydali va aniq mezonlar asosida soliq imtiyozlari berilishi
lozim.
Soliq auditi va monitoringida sun’iy intellektni joriy etish orqali yuqori xavf
guruhidagi yuridik shaxslarni avtomatik aniqlovchi intellektual tizimlar orqali
maqsadli nazorat amalga oshirish mumkin.
O‘rta va kichik biznes uchun soddalashtirilgan foyda solig‘i tizimini
rivojlantirish orqali yirik korxonalar va KOB subyektlari uchun soliqqa tortish
mexanizmlarining differensiallashtirilgan yondashuvi amaliyotga joriy etilishi
lozim.
Xalqaro
tajriba
asosida
“davlat–biznes”
o‘rtasidagi
ishonchni
mustahkamlash.Foyda solig‘i bo‘yicha ixtiyoriy deklaratsiya qilish, “tax
compliance” modeli asosida ochiqlikni oshirish choralari ko‘rilsin.Soliq
xodimlarining malakasini oshirish va korrupsiyani kamaytirish vositasida malaka
oshirish dasturlari doimiy ravishda takomillashtirilib, soliq tizimida ochiqlik va
xolislik mezonlari kuchaytirilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
Nаzаrаli о’g’li, M. S. (2023). THE STUDY ОF VАLUE-АDDED TАX:
KNОWLEDGE FRОM THE EU VАT EXPERIENСE АND UZBEKISTAN'S
VАT SYSTEM.
QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
,
9
, 131-135.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
111
2.
Otto, M., & Thornton, J. (2023). OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA
QOʻSHILGAN QIYMAT SOLIGʻI VA AYLANMADAN OLINADIGAN SOLIQ
TOʻLOVCHILARINI
BIR-BIRIDAN
FARQLI
JIHATLARINI
BAHOLASH.
QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
,
9
, 140-143.
3.
Pulatova, M., & Rafieva, M. (2024, October). Soliq va soliq tizimini
optimallashtirish. In
CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF
SCIENCE IN THE MODERN WORLD
(Vol. 1, No. 9, pp. 35-38).
4.
Umidjon o‘g‘li, B. S., Saydulla o‘g‘li, Y. N., & Shodiyarovich, X. A.
(2024). SOLIQ YIG ‘ISHDA RAQAMLASHTIRISHNING ROLI.
Научный
Фокус
,
2
(20), 387-391.
5.
Shodiyarovich, X. A. (2024). SOLIQ IMTIYOZLARI VA UNING
IQTISODIYOTGA TA’SIRI.
Научный Фокус
,
2
(20), 146-149.
6.
Vahobov, A. V., & Jo‘rayev, A. S. (2009). Soliqlar va soliqqa
tortish.
Darslik. T.: Sharq
.
