https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
134
MOBIL TIJORAT (M-COMMERCE) VA UNING AHAMIYATI.
Ibragimova Zuxra Sherali Qizi
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti, Bakalavr
e-mail: evazoe.dispatch@gmail.com,
+998907298565
Annotatsiya: Mobil tijorat (M-commerce) – bu mobil qurilmalar
(smartfonlar, planshetlar) orqali tovarlar va xizmatlarni sotib olish, sotish va
to‘lov amalga oshirish jarayoni. U zamonaviy raqamli iqtisodiyotning muhim
tarkibiy qismi bo‘lib, iste’molchilar va bizneslar uchun yangi imkoniyatlar
yaratadi. Ushbu maqolada M-commerce tushunchasi, uning rivojlanish omillari,
iqtisodiyotdagi ahamiyati, foydalari va kelajakdagi tendentsiyalari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: mobil tijorat, M-commerce, raqamli to‘lov, elektron tijorat,
mobil ilovalar, iste’molchi xulq-atvori, biznes strategiyasi.
Аннотация: Мобильная коммерция (M-commerce) — это процесс
покупки, продажи товаров и оказания услуг через мобильные устройства
(смартфоны, планшеты). Она является важной составляющей современной
цифровой экономики, создавая новые возможности для потребителей и
бизнеса. В данной статье анализируются понятие мобильной коммерции,
факторы её развития, значение в экономике, преимущества и будущие
тенденции.
Ключевые слова: мобильная коммерция, M-commerce, цифровые
платежи,
электронная
коммерция,
мобильные
приложения,
потребительское поведение, бизнес-стратегия.
Annotation: Mobile commerce (M-commerce) is the process of purchasing,
selling goods, and making payments through mobile devices (smartphones,
tablets). It is a crucial component of the modern digital economy, creating new
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
135
opportunities for consumers and businesses. This article analyzes the concept of
M-commerce, its development factors, significance in the economy, advantages,
and future trends.
Keywords: mobile commerce, M-commerce, digital payment, e-commerce,
mobile applications, consumer behavior, business strategy.
Kirish
Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan birga tijorat sohasida ham katta
o‘zgarishlar yuz berdi. An’anaviy do‘konlardan elektron tijorat (E-commerce)ga,
undan esa mobil tijorat (M-commerce)ga o‘tish jamiyatning iste’mol qilish
odatlarini tubdan o‘zgartirdi. M-commerce – bu faqatgina internet orqali xarid
qilish emas, balki mobil qurilmalarning barcha funksiyalaridan foydalangan holda
biznes jarayonlarini optimallashtirishdir.
Bugungi kunda smartfonlar va planshetlarsiz hayotni tasavvur qilib
bo‘lmaydi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilga kelib dunyo aholisining 60%
dan ortig‘i mobil qurilmalar orqali xarid qilmoqda. Bu ko‘rsatkich M-commerce
sanoatining jadal rivojlanishini ko‘rsatadi. Ushbu maqolada M-commerce
tushunchasi, uning afzalliklari, biznes va iste’molchilar uchun ahamiyati,
shuningdek, kelajakdagi istiqbollari muhokama qilinadi.
Tahlil va muhokama
Mobil tijorat (M-commerce) tushunchasi va uning evolyutsiyasi
Mobil tijorat (M-commerce) deganda, asosan, smartfonlar, planshetlar yoki
boshqa mobil qurilmalar orqali amalga oshiriladigan tijorat operatsiyalari
tushuniladi. U elektron tijorat (E-commerce)ning bir bo‘limi bo‘lib, lekin undan
farqli o‘laroq, faqat mobil platformalarga moslashtirilgan xususiyatlarga ega. M-
commerce nafaqat onlayn xaridlarni, balki mobil bank xizmatlari, ilovalar orqali
to‘lovlar, SMS-savdo va hatto sanoat sohasidagi mobil yechimlarni ham qamrab
oladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
136
M-commerce tushunchasi birinchi marta 1990-yillarda paydo bo‘lgan
bo‘lsa-da, uning haqiqiy rivojlanishi 2007-yilda iPhone chiqishi va 2010-yillarda
Android operatsion tizimining keng tarqalishi bilan boshlandi. Bugungi kunda M-
commerce global tijoratning ajralmas qismiga aylangan. Statistik ma’lumotlarga
ko‘ra, 2023-yilga kelib mobil qurilmalar orqali amalga oshirilgan xaridlar butun
elektron tijorat hajmining 70% dan ortig‘ini tashkil qilmoqda.
M-commerce ning bizneslar uchun ahamiyati
Mobil tijorat nafaqat iste’molchilar, balki korxonalar uchun ham katta
imkoniyatlar yaratadi.
Birinchidan, M-commerce bizneslarga mijozlar bilan bevosita va
shaxsiylashtirilgan aloqani o‘rnatish imkonini beradi.
Mobil ilovalar orqali
kompaniyalar mijozlarning xaridorlik odatlarini tahlil qilib, ularga moslashtirilgan
takliflar va chegirmalarni taqdim etishi mumkin. Masalan, Starbucks ilovasi
foydalanuvchilarga shaxsiy bonuslar, chegirmalar va hatto ovoz buyrug‘i orqali
buyurtma berish imkoniyatini beradi.
Ikkinchidan, M-commerce an’anaviy do‘konlarga qaraganda kamroq
xarajat talab qiladi.
Fizik do‘konlarni yuritish uchun ijara, kommunal to‘lovlar
va xodimlar ish haqi kabi xarajatlar talab qilinadi. Mobil platformalar esa bu
xarajatlarni sezilarli darajada kamaytiradi. Masalan, Amazon va Alibaba kabi
kompaniyalar o‘zlarining mobil ilovalari orqali milliardlab mijozlarga xizmat
ko‘rsatmoqda, bu esa ularga an’anaviy chakana savdo tarmoqlariga qaraganda
ko‘proq foyda keltiradi.
Uchinchidan,
M-commerce
marketing
strategiyalarini
yanada
samaraliroq
qiladi.
Geolokatsiya
texnologiyalari
yordamida
bizneslar
mijozlarning joylashuviga qarab shaxsiylashtirilgan reklamalarni yuborishi
mumkin. Bundan tashqari, push-xabarlar va SMS-reklamalar orqali yangi
mahsulotlar yoki chegirmalar haqida darhol xabar berish mumkin.
Iste’molchilar uchun M-commerce ning afzalliklari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
137
Mobil tijorat iste’molchilarga bir qator qulayliklarni taqdim etadi.
Qulaylik va vaqtni tejash
– M-commerce yordamida mijozlar istalgan
vaqtda va istalgan joydan xarid qilishlari mumkin. Bu, ayniqsa, band odamlar
uchun katta afzallikdir. Masalan, metroda ketayotganda yoki tushlik paytida bir
necha bosish orqali mahsulot buyurtma qilish mumkin.
Tez va xavfsiz to‘lov imkoniyatlari
– Mobil to‘lov tizimlari (Apple Pay,
Google Pay, Click) bank kartalari ma’lumotlarini har safar kiritish zaruriyatisiz tez
va xavfsiz to‘lov qilish imkonini beradi. Biometrik autentifikatsiya (barmoq izi,
yuzni tanish) esa to‘lovlarning xavfsizligini yanada oshiradi.
Chegirmalar va bonuslar
– Ko‘pgina mobil ilovalar va onlayn do‘konlar
mobil foydalanuvchilar uchun maxsus chegirmalar va bonus dasturlarini taklif
qiladi. Bu esa iste’molchilarga an’anaviy do‘konlarga qaraganda arzonroq xarid
qilish imkoniyatini beradi.
M-commerce ni rivojlantirishdagi to‘siqlar
Mobil tijoratning jadal rivojlanishiga qaramay, u hali ham bir qator
to‘siqlarga duch kelmoqda.
Xavfsizlik muammolari
– Mobil qurilmalar orqali amalga oshiriladigan
operatsiyalar xakerlik hujumlariga uchraishi mumkin. Ko‘pchilik iste’molchilar
mobil to‘lovlarning xavfsizligiga ishonmaydi, bu esa M-commerce ni
rivojlanishini sekinlashtirishi mumkin.
Internet
infratuzilmasi
yetishmasligi
–
Ba’zi
rivojlanayotgan
mamlakatlarda tez va barqaror internetga kirish hali ham muammo bo‘lib
qolmoqda. Bu esa mobil xaridlarni qiyinlashtiradi.
Foydalanuvchilarning ishonchsizligi
– Ba’zi odamlar, ayniqsa katta
yoshdagilar, mobil ilovalarga ishonmaydi va an’anaviy savdo usullarini afzal
ko‘radilar.
M-commerce ning kelajakdagi tendentsiyalari
Mobil tijorat kelajakda yanada rivojlanishi kutilmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
138
Sun’iy intellekt (AI) va chatbotlar
– AI asosidagi yordamchilar mijozlarga
shaxsiylashtirilgan tavsiyalar berish va ularning savollariga javob berish
imkoniyatini beradi. Masalan, Sephora ilovasi AI yordamida mijozlarga mos
kosmetika mahsulotlarini tavsiya qiladi.
Ovozli xarid (Voice Commerce)
– Alexa, Google Assistant va Siri kabi
ovozli yordamchilar orqali xarid qilish tendentsiyasi kuchaymoqda.
Arttirilgan reallik (AR) texnologiyasi
– IKEA va L’Oréal kabi
kompaniyalar AR yordamida mijozlarga mahsulotlarni virtual tarzda sinab ko‘rish
imkoniyatini beradi.
Kriptovalyutalar va blockchain
– Bitcoin va boshqa kriptovalyutalar
orqali to‘lov qilish imkoniyatlari kengaymoqda, bu esa xalqaro savdoni yanada
osonlashtiradi.
Xulosa
Mobil tijorat (M-commerce) zamonaviy biznes va iste’molchilar hayotida
muhim o‘rin egallaydi. U nafaqat savdo jarayonlarini soddalashtirib bormoqda,
balki yangi iqtisodiy imkoniyatlar ham yaratmoqda. Texnologiyalar rivojlanishi
bilan M-commerce yanada kengroq qo‘llaniladi va kelajakda an’anaviy savdo
usullarini butunlay o‘zgartirishi mumkin. Bizneslar uchun M-commerce ni joriy
qilish – bu bozorda raqobatbardoshligini saqlab qolishning asosiy shartlaridan
biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Laudon, K. C., & Traver, C. G. (2021). *E-commerce 2021: Business,
Technology, and Society*. Pearson.
2.
Tiwari, R., & Buse, S. (2007).
The Mobile Commerce Prospects: A
Strategic Analysis of Opportunities in the Banking Sector
. Hamburg University
Press.
3.
Ngai, E. W., & Gunasekaran, A. (2007).
A review for mobile
commerce research and applications
. Decision Support Systems.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
139
4.
Zhang, J., & Mao, E. (2008).
Understanding the acceptance of mobile
SMS advertising among young consumers
. Psychology & Marketing.
5.
Balasubramanian, S., Peterson, R. A., & Jarvenpaa, S. L.
(2002).
Exploring the implications of M-commerce for markets and marketing
.
Journal of the Academy of Marketing Science.
6.
Venkatesh, V., et al. (2003).
User acceptance of information
technology: Toward a unified view
. MIS Quarterly.
7.
Wu, J., & Wang, S. (2005).
What drives mobile commerce? An
empirical evaluation of the revised technology acceptance model
. Information &
Management.
8.
Kourouthanassis, P., & Giaglis, G. M. (2012).
Introduction to the
special issue on mobile commerce: Mobile commerce research today and future
.
Electronic Commerce Research and Applications.
9.
Clarke, I. (2008).
Emerging value propositions for M-commerce
.
Journal of Business Strategies.
10.
Yang, K. (2010).
Determinants of US consumer mobile shopping
services adoption
. International Journal of Retail & Distribution Management.
