https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
127
TOVAR BELGISI VA XIZMAT KO‘RSATISH BELGISINI
RO‘YXATDAN O‘TKAZISH BO‘YICHA XALQARO TAJRIBA
Razzoqova Flora Shamsiddin qizi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti
4-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: Saidov Shoxruxxon Muzaffarovich
Annotatsiya. Mazkur maqolada tovar belgisi va xizmat ko‘rsatish belgilarini
ro‘yxatdan o‘tkazishning xalqaro tajribasi, xalqaro huquqiy normalar va
yondashuvlar tahlil qilinadi. Dunyoning yetakchi mamlakatlari - AQSh, Yevropa
Ittifoqi va Xitoy tajribalari asosida ro‘yxatdan o‘tkazishning o‘ziga xos jihatlari
yoritiladi. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida ushbu jarayonni takomillashtirish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Аннотация. В статье рассматривается международный опыт
регистрации товарных знаков и знаков обслуживания. Особое внимание
уделяется анализу систем США, Европейского Союза и Китая, а также
международных соглашений- Мадридского протокола и Парижской конвенции.
Приведены рекомендации для совершенствования системы регистрации в
Узбекистане.
Annotation. This article analyzes international practices for the registration of
trademarks and service marks. The study focuses on the legal frameworks of the USA,
European Union, and China, as well as global treaties such as the Madrid Protocol
and Paris Convention. It also provides practical suggestions for improving trademark
registration in Uzbekistan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
128
Kalit so‘zlar: Tovar belgisi, xizmat ko‘rsatish belgisi, xalqaro tajriba, Madrid
protokoli, Parij Konvensiyasi, intellektual mulk.
Ключевые слова: Tоварный знак, знак обслуживания, международный опыт,
Мадридский
протокол,
Парижская
Конвенция,
интеллектуальная
собственность.
Keywords: Trademark, service mark, international practice, Madrid Protocol,
Paris Convention, intellectual property.
Kirish
Tovar belgisi va xizmat ko‘rsatish belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish zamonaviy
iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lib, raqobatbardoshlik va intellektual mulkni himoya
qilishning asosiy vositasidir. Jahon bozoridagi global integratsiya sharoitida
korxonalar o‘z brendlari va mahsulotlarini himoya qilish maqsadida milliy va xalqaro
darajada ro‘yxatdan o‘tkazish jarayoniga ehtiyoj sezmoqda. Shu nuqtai nazardan,
ushbu maqolada xalqaro huquqiy amaliyotlar, ilg‘or tajribalar va O‘zbekiston
sharoitida bu sohani takomillashtirish istiqbollari tahlil qilinadi.
Tovar belgisi va xizmat ko‘rsatish belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish - bu tijorat
faoliyatining ajralmas elementi bo‘lib, mahsulot va xizmatlarning bozordagi
identifikatsiyasini ta’minlash, raqobatchilardan ajratib ko‘rsatish hamda huquqiy
himoya qilish imkonini beradi. Globalizatsiya sharoitida tovar belgilarining qiymati
ko‘p jihatdan brend obro‘siga, bozordagi mavqeiga va huquqiy himoyasiga bog‘liq
bo‘lib bormoqda. Bugungi kunda tovar belgilarini xalqaro darajada ro‘yxatdan
o‘tkazish jarayonlari asosan bir necha asosiy xalqaro shartnomalar asosida amalga
oshiriladi
1
O‘zbekiston Respublikasining “Tovar belgilar, xizmat ko‘rsatish belgilar va tovar kelib chiqish joy nomlari
to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent : Adolat, 2020. – 36 b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
129
Parij konvensiyasi (1883) - bu hujjat sanoat mulkini xalqaro darajada himoya
qilishning asosiy tamoyillarini belgilaydi va barcha a’zo davlatlarda patentlar, tovar
belgilarini birinchi ariza topshirilgan sanadan boshlab bir xil muddatda tan olish
tamoyilini joriy etadi
Madrid kelishuvi va Protokoli (1891, 1989) - bu tizim tovar belgilarini bir nechta
davlatlarda yagona ariza asosida ro‘yxatdan o‘tkazish imkonini beradi. Bu mexanizm
tadbirkorlar va korxonalar uchun vaqt va mablag‘ tejalishini ta’minlab, huquqiy
muhofazani ancha soddalashtiradi.
Singapur shartnomasi (2006) - bu hujjat tovar belgilarining ro‘yxatdan o‘tkazilishi
va huquqiy yuritilishi bo‘yicha zamonaviy, soddalashtirilgan va raqamlashtirilgan
jarayonlarni belgilaydi
Tovar belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha AQSH tajribasi juda boy va
mukammal hisoblanadi. AQSHda bu jarayon USPTO (United States Patent and
Trademark Office) tomonidan boshqariladi. Bu idorada onlayn ariza topshirish,
elektron hujjat almashinuvi va avtomatlashtirilgan tekshiruv tizimi joriy etilgan.
USPTO amaliyotida tovar belgilarining foydalanilishini isbotlash talabi mavjud, bu esa
faqat ro‘yxatdan o‘tkazish emas, balki real tijorat faoliyatida belgi ishlatilishini ham
rag‘batlantiradi. Yevropa Ittifoqi doirasida esa EUIPO (European Union Intellectual
Property Office) tomonidan yagona ariza asosida 27 ta a’zo davlat hududida amal
qiluvchi tovar belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish imkoniyati yaratilgan. Yevropa
Ittifoqining ushbu tizimi, ayniqsa, tadbirkorlar uchun yirik regional bozorlarni qamrab
olishda qulaylik yaratadi. EUIPO orqali ariza topshirish jarayoni to‘liq
raqamlashtirilgan, hujjatlarni onlayn ko‘rinishda ko‘rib chiqish va monitoring qilish
imkoniyati mavjud.
2
Parij konvensiyasi sanoat mulkini himoya qilish to‘g‘risida. – Geneva : WIPO, 2020.
3
Singapur shartnomasi. – Geneva : WIPO, 2006
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
130
Xitoy Xalq Respublikasida CNIPA (China National Intellectual Property
Administration) tomonidan tovar belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish tizimi nazorat
qilinadi. Xitoy iqtisodiy jihatdan tez rivojlanayotgan mamlakat sifatida brend
himoyasiga katta e’tibor qaratmoqda. So‘nggi yillarda Xitoyda tovar belgilarini
himoya qilish bo‘yicha yirik xalqaro huquqiy tortishuvlar kuzatildi, buning yorqin
misoli sifatida “Manolo Blahnik” kompaniyasining uzoq davom etgan sud jarayoni
misol bo‘la oladi. Kompaniya 20 yildan ortiq davom etgan huquqiy kurash orqali o‘z
tovar belgisini Xitoyda qayta ro‘yxatdan o‘tkazishga va foydalanish huquqini tiklashga
erishdi. Ushbu holat brend himoyasida to‘g‘ri huquqiy mexanizmlarning ahamiyatini
ko‘rsatadi.
O‘zbekiston tajribasi xalqaro standartlarga tobora yaqinlashib bormoqda. Bugungi
kunda O‘zbekiston tovar belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha “Tovar belgilar,
xizmat ko‘rsatish belgilar va tovar kelib chiqish joy nomlari to‘g‘risida”gi qonunga
amal qilmoqda. Ushbu jarayon O‘zbekiston Respublikasi Intellektual mulk markazi
(IMA) tomonidan boshqariladi. So‘nggi yillarda raqamlashtirish, ochiq axborot
tizimlari va xalqaro shartnomalarga qo‘shilish orqali tizim sezilarli takomillashtirildi.
Xususan, O‘zbekiston 2006-yildan boshlab Madrid Protokoliga qo‘shilgan va xalqaro
ro‘yxatga olish imkoniyatiga ega
. Biroq, xalqaro tajriba asosida quyidagi
kamchiliklarni bartaraf etish lozim:
- ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonining muddatini qisqartirish;
- raqamli hujjat aylanishini to‘liq joriy etish;
- brendlarni soxta hujjatlar asosida ro‘yxatdan o‘tkazish xavfini kamaytirish uchun
avtomatlashtirilgan tekshiruv tizimini kuchaytirish.
Misol uchun, AQSH va Yevropa Ittifoqida arizalar maxsus intellektual mulk
ma’lumotlar bazalari bilan avtomatik tarzda solishtiriladi va muqobil belgilar
4
Madrid kelishuvi va Protokoli. – WIPO, 1989
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
131
aniqlangan taqdirda avtomatik ravishda rad etiladi. O‘zbekistonda bu kabi
texnologiyalarni keng joriy etish orqali brendlar va tadbirkorlar huquqlarini yanada
ishonchli himoya qilish mumkin bo‘ladi.
Yana bir muhim jihat shundan iboratki, O‘zbekiston qonunchiligida noan’anaviy
tovar belgilarini - tovush, rang, hid, harakatli belgilar kabi shakllarni himoya qilish
mexanizmi hozircha to‘liq yo‘q. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, aynan noan’anaviy
belgilar, masalan, Nokia’ning o‘ziga xos ohangi yoki Coca-Cola ichimlik butilkasining
shakli kabi belgilar tijorat nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. Shunday himoyani
qonunchilik asosida shakllantirish O‘zbekiston tovar belgilari tizimini yangi bosqichga
olib chiqishi mumkin
. Xalqaro tajriba O‘zbekiston iqtisodiyoti va brend himoyasi
tizimi uchun ishonchli yo‘nalishlar va amaliy yechimlarni taklif qilmoqda. Yaqin
yillarda ushbu sohada raqamlashtirish va huquqiy mexanizmlarni kuchaytirish
O‘zbekistondagi tadbirkorlik muhiti va investitsion jozibadorlikni sezilarli darajada
oshiradi.
Xulosa va takliflar
Tovar belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish va himoya qilish sohasida xalqaro tajriba
tahlili asosida O‘zbekiston Respublikasida ushbu sohani yanada takomillashtirish va
rivojlantirish bo‘yicha bir qator takliflarni ilgari surish mumkin. Birinchidan, tovar
belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonini raqamlashtirishni yanada chuqurlashtirish
zarur. Xalqaro amaliyot, xususan AQSH va Yevropa Ittifoqi tajribasi shuni
ko‘rsatmoqdaki, ariza berishdan boshlab yakuniy guvohnoma olishgacha bo‘lgan
barcha bosqichlarning elektron platforma orqali amalga oshirilishi jarayonning
tezkorligi, shaffofligi va ishonchliligini ta’minlaydi. Shuningdek, ro‘yxatdan o‘tkazish
5
Islomov M.Sh. Tovar belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish va ularning huquqiy himoyasi. – Toshkent : TDYuU
nashriyoti, 2019. – 148 b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
132
jarayonida avtomatik tarzda o‘xshash belgilarni aniqlash va ularning oldini olish
imkonini beruvchi dasturiy vositalarni joriy etish tavsiya etiladi.
Ikkinchidan, tovar belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonida brendning real
foydalanilishini majburiy tartibda talab etish mexanizmini qonunchilik asosida joriy
qilish lozim. Bu, bir tomondan, “o‘lik” brendlar va spekulyativ ro‘yxatga olish
holatlarining oldini olsa, ikkinchi tomondan, ro‘yxatga olingan belgilarning haqiqiy
iqtisodiy qiymatga ega bo‘lishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, belgilangan muddat
ichida foydalanilmagan tovar belgilarini ro‘yxatdan chiqarish mexanizmini yanada
soddalashtirish va samarali qo‘llash zarur.
Uchinchidan, O‘zbekiston Respublikasi tovar belgilarini xalqaro miqyosda himoya
qilish bo‘yicha axborot tizimlariga integratsiyani kengaytirishi lozim. Xususan,
Madrid shartnomasi doirasida xalqaro ro‘yxatga olish tizimidan to‘liq foydalanish,
shuningdek, EUIPO, USPTO va WIPO ma’lumotlar bazalari bilan elektron axborot
almashinuvini yo‘lga qo‘yish, bu sohada huquqiy va texnik ishonchlilikni oshiradi.
To‘rtinchidan, tovar belgilarini himoya qilish bilan bog‘liq sud-huquq amaliyotini
takomillashtirish zarur. Xususan, tovar belgilariga oid huquqbuzarliklarni
soddalashtirilgan tartibda va imkon qadar tezkor ko‘rib chiqish tizimini yaratish,
shuningdek, brend egalari manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha xalqaro standartlarga
mos sud amaliyotini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasining “Tovar belgilar, xizmat ko‘rsatish belgilar va
tovar kelib chiqish joy nomlari to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent : Adolat, 2020.
– 36 b.
2. Madrid kelishuvi va Protokoli. – WIPO, 1989.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
133
3. Parij konvensiyasi sanoat mulkini himoya qilish to‘g‘risida. – Geneva :
WIPO, 2020.
4. Singapur shartnomasi. – Geneva : WIPO, 2006.
5. Islomov M.Sh. Tovar belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish va ularning huquqiy
himoyasi. – Toshkent : TDYuU nashriyoti, 2019. – 148 b.
6. Mahmudov N.O., Nasirillayeva N.O., Rasulov Sh.K. O‘zbekistonda tovar
belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazish: asosiy 10 savolga 10 javob. – TADQIQOTLAR,
2024.
