https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
121
MAVZU: MUALLIFLIK SHARTNOMALARIDA NIZOLARNI HAL
ETISH VA ULARNING TURLARI
Maxmudova Nozima Yusupovna
O‘zMU talabasi
Annotatsiya- Mualliflik huquqi zamonaviy intellektual mulkning muhim
elementi bo‘lib, muallifning ijodiy mehnatini himoya qiladi. Mualliflik
shartnomalarida yuzaga keladigan nizolar turli sabablarga ko‘ra — moliyaviy
kelishmovchiliklar, foydalanish huquqlari buzilishi, shaxsiy huquqlar tahdidi va
shartnoma shartlarining buzilishi sababli vujudga keladi. Ushbu maqolada bunday
nizolarni hal etishning sud, arbitraj va mediatsiya mexanizmlari ko‘rib chiqiladi,
ularning afzallik va kamchiliklari tahlil etiladi.
Аннотация- Авторское право является важной частью современной
интеллектуальной собственности, обеспечивая защиту творческого труда
авторов. Споры, возникающие из авторских договоров, могут быть вызваны
финансовыми разногласиями, нарушением прав использования, угрозой
личным правам и нарушением условий договора. В данной статье
рассматриваются механизмы разрешения таких споров через суд,
арбитраж и медиацию, анализируются их преимущества и недостатки.
Annotation- Copyright is a vital part of modern intellectual property,
ensuring the protection of authors' creative labor. Disputes arising from copyright
contracts can be caused by financial disagreements, violations of usage rights,
threats to personal rights, and breaches of contract terms. This article examines
the mechanisms for resolving such disputes through court proceedings, arbitration,
and mediation, analyzing their advantages and disadvantages.
Kalit so‘zlar: Mualliflik huquqi, shartnoma nizolari, sud, arbitraj,
mediatsiya, intellektual mulk.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
122
Ключевые слова: Авторское право, договорные споры, суд, арбитраж,
медиация, интеллектуальная собственность.
Keywords: Copyright, contract disputes, court, arbitration, mediation,
intellectual property.
Mualliflik shartnomalari intellektual mulk subyektlari o‘rtasidagi muhim
huquqiy munosabatlarni tartibga soladi. Ular asarni yaratgan muallif va undan
foydalanuvchi o‘rtasidagi huquq va majburiyatlarni belgilab beradi. Shu bilan
birga, amaliyotda bunday shartnomalar asosida ko‘plab nizolar kelib chiqayotgani
ma`lum. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida va “Mualliflik huquqi va
turdosh huquqlar to‘g‘risida” gi qonunda mualliflik huquqlari, ularning shaxsiy va
mulkiy tarkiblari, shartnoma asosida intellektual faoliyat natijasidan foydalanish
qoidalari belgilangan. Bu normalar asosida mualliflik shartnomasiga oid nizolar
quyidagi asosiy turlarga ajratiladi:
1.
Moliyaviy nizolar: Bunday nizolar, odatda, mulkiy huquqlar asosida vujudga
keladi. “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonunga ko‘ra,
asardan foydalanganlik uchun muallifga haq to‘lanishi lozim. Shu jihatdan
moliyaviy nizolar quyidagicha bo‘ladi:
•
Muallifga haq to‘lanmasligi yoki kechiktirilgan holda to‘lanishi;
•
Haq miqdorining noto‘g‘ri hisoblanishi yoki shartnoma shartlariga zid
belgilanishi;
•
Foydalanish hajmi oshgan holda, qo‘shimcha to‘lov masalasida
kelishmovchiliklar va yana boshqa holatlar .
2. Foydalanish huquqi doirasidagi nizolar O‘zbekiston Respublikasining
“Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonunga ko‘ra, muallif
asarni qanday shaklda, qayerda va qaysi doirada ishlatilishiga rozilik berish
huquqiga ega. Agar bu rozilikdan chetga chiqilsa, quyidagi turdagi nizolar vujudga
keladi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
123
•
Asar boshqa nom ostida yoki muallif ruxsatisiz qayta ishlanib e’lon qilinishi;
•
Asardan internetda foydalanish, ko‘chirish yoki tijoriy maqsadlarda sotish
holatlari;
•
Litsenziya huquqlari buzilishi yoki foydalanuvchining vakolatidan ortiqcha
harakatlari.
1.
Shaxsiy nomulkiy huquqlarning buzilishi bilan bog‘liq nizolar: Mualliflik
huquqi doirasida nomulkiy huquqlar mualliflikni tan olish, ismini ko‘rsatish,
asarning butligini saqlash va boshqa holatlarni o‘z ichiga oladi.
“Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonunda bu huquqlar
mustahkamlangan.
Ularning buzilishi quyidagicha bo‘lishi mumkin:
•
Muallif ismining ko‘rsatilmasligi yoki noto‘g‘ri ko‘rsatilishi;
•
Asarga muallif ruxsatisiz tuzatishlar kiritilishi yoki uni buzib talqin etish;
•
Muallif sha’ni va obro‘siga putur yetkazuvchi usullarda asardan foydalanish.
4.
Shartnomani
bekor
qilish
yoki
buzish
bilan
bog‘liq
nizolar
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va mualliflik huquqi to‘g‘risidagi bir
qancha qonunlarda shartnomani bekor qilish, bir tomonlama rad etish yoki
buzishning huquqiy oqibatlari belgilab qo‘yilgan. Bunday nizolar odatda
quyidagicha bo‘ladi:
•
Shartnoma shartlari bajarilmagani sababli uning bekor qilinishi;
•
Taraflardan birining asarni to‘liq yaratmasligi yoki topshirmasligi;
•
Taraflarning bir-biridan tovon, jarima yoki boshqa kompensatsiyalar talab
qilishi.
Bunday nizolar, ko‘p hollarda, kelisha olishmaydi va ularni hal etish uchun
tomonlar sud yoki arbitraj tartibiga murojaat qilishga majbur bo‘ladi. Aynan shu
bosqichda huquqni muhofaza qilishning protsessual vositalari sud ishi qo‘zg‘atish,
da’vo berish, dalillarni taqdim qilish va boshqa holatlar muhim.
1
“
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
124
Sud orqali hal etish tartibi
Mualliflik huquqlari buzilgan taqdirda, tomonlar sudga murojaat qilish
orqali o‘z huquqlarini tiklashi mumkin. Bu O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi hamda Fuqarolik protsessual kodeksi, “Mualliflik huquqi va
turdosh huquqlar to‘g‘risida”giqonun nazarda tutilgan. Sudga murojaat qilish
asoslari quyidagilardan iborat:
•
Mualliflik shartnomasining buzilishi;
•
Muallifning nomulkiy huquqlarining buzilishi -ismi ko‘rsatilmasligi, asar
o‘zgartirilishi;
•
Asardan noqonuniy foydalanish;
•
To‘lovlar bo‘yicha majburiyatlarning bajarmasligi.
Sud mualliflik huquqi egasining da’vosini ko‘rib chiqib, quyidagi qarorlarni
chiqarishi mumkin ko‘p hollarda: shartnomani haqiqiy emas deb topish, huquq
buzilishini to‘xtatish, tovon puli yoki zarar uchun kompensatsiya tayinlash,
asarning noqonuniy nusxalarini yo‘q qilish yoki boshqa qaror chiqarishi mumkin.
Chunki har bir holat o‘ziga xos va turli xil bo‘lishi mumkin.
Arbitraj orqali hal etish- O‘zbekiston Respublikasi “Xalqaro tijorat arbitraji
to‘g‘risida”gi qonuniga muvofiq, taraflar o‘zaro kelishuvga binoan nizolarni
arbitraj tartibida ko‘rib chiqishga rozilik bildirishi mumkin. Bu suddan tashqari,
xususiy va tezkor hal etish turidir. Arbitrajning afzalliklari quyidagilardan iborat:
•
Jarayon yopiq va tezkor bo‘ladi;
•
Ixtisoslashgan mutaxassislar ishtirok etadi;
•
Xalqaro miqyosda tan olinadi
•
Arbitraj qarorlarining bajarilishi O‘zbekiston arbitraj sudlari to‘g‘risidagi
qonuniy asosga va xalqaro normalarga tayangan holda amalga oshiriladi.
Mediatsiya va muqobil nizolarni hal etish usullari- 2019-yilda qabul qilingan
“Mediatsiya to‘g‘risida”gi qonun asosida O‘zbekistonda mediatsiya instituti
2
“Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risida”gi Qonun:
https://lex.uz
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
125
faoliyat yuritmoqda
. Ushbu qonun mediasi ya`ni nizolarni hal etishdagi muhim
vosita sifatida belgilaydi.
Mediatsiyaning afzalliklari: nizo tez va xarajat jihatdan arzonroq hal qilinadi,
tomonlar o‘zaro kelishuvga erishgan holda, ishonchli munosabatlarni saqlab
qolishadi va protsess konfidensial bo‘ladi va sud qaroriga muqobil huquqiy asosga
ega. Garchi mediatsiya davlat majburiyati bilan ta’minlanmasa-da, tomonlar
imzolagan kelishuvga ko‘ra, uning ijrosi qonuniy kuchga ega bo‘lishi mumkin.
Mediatsiyaning qo‘llanilishi ayniqsa, muallifi va foydalanuvchi o‘rtasidagi
kelishmovchiliklar, masalan, to‘lov miqdori, muallif ismini ko‘rsatish kabi
masalalarda qo‘llash to‘g‘ridir.
Xulosa qilib aytganda, mualliflik huquqi va shartnoma asosida yuzaga
kelgan nizolarni hal etishda har bir turi - sud, arbitraj yoki mediatsiya o‘ziga xos
ustunliklarga ega. Mazkur mexanizmlarning to‘g‘ri tanlanishi, nizoning
mohiyatiga va tomonlar o‘rtasidagi munosabatlarga bog‘liq bo‘lib, ularning
qo‘llanilishi shartnomadagi aniq va huquqiy asoslangan bandlar orqali belgilanishi
lozim. Mualliflik shartnomalari - zamonaviy huquqiy munosabatlarning muhim va
dolzarb elementlaridan biri sifatida ijodkor va foydalanuvchi o‘rtasidagi
munosabatlarni tartibga soladi. Mazkur shartnomalar asosida yuzaga keladigan
nizolar esa nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va axloqiy oqibatlarga ham olib kelishi
mumkin. Shu bois, ularni qonunchilik asosida samarali hal etish mexanizmlarining
mavjudligi va ularning to‘g‘ri qo‘llanilishi juda ham muhimdir.
O‘zbekiston qonunchiligida mualliflik huquqlarini himoya qilishda uchta
asosiy turi mavjud: sud orqali hal etish, arbitraj tartibi va mediatsiya. Sud nizolarni
hal etishning asosiy va universal vositasi hisoblanadi, biroq arbitrajning tezkorligi
va mediatsiyaning osonligi uni samaraliligida. Ayniqsa, shaxsiy nomulkiy
huquqlarga oid masalalarda mediatsiya, murakkab nizolarda esa arbitraj tartibi
ko‘proq amaliyotga tatbiq etilishi mumkin. Shu bilan birga, mualliflik huquqiga
3
“Mediasiya to‘g‘risida”gi qonun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
126
oid nizolarning oldini olishning eng samarali yo‘li - bu shartnoma mazmunining
huquqiy jihatdan mukammal va aniq tuzilgan bo‘lishidir. Shartnomada
tomonlarning huquqlari, majburiyatlari, mualliflik huquqining doirasi, foydalanish
muddati, to‘lov miqdori, fors-major holatlari, shuningdek, nizolarni ko‘rib chiqish
tartibi sud, arbitraj yoki mediatsiya batafsil ko‘rsatilishi zarur. Xulosa qilib
aytganda, intellektual mulk huquqlari, xususan, mualliflik huquqining amaliy
himoyasi - zamonaviy huquqiy davlatning ajralmas belgilaridan biridir.
O‘zbekiston Respublikasida ushbu yo‘nalishda qabul qilingan qonunlar va sud-
amaliyot tajribasi, ushbu huquq sohasining barqaror rivojlanayotganini dalili.
Kelgusida mediatsiya va arbitraj institutlarining kengayishi, shuningdek, sud
organlarining ixtisoslashuvi mualliflik huquqlarining samarali himoyasini
ta'minlashda muhim omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Toshov B. Mualliflik huquqining nazariy asoslari va milliy amaliyoti. //
Huquq va davlat, 2022, №4
2.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasi “Mualliflik va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi
qonun
4.
“Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risida”gi qonun
5.
“Mediatsiya to‘g‘risida”gi qonun
Maxmudova Nozima Yusupovna
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti
Patentshunoslik 4-bosqich talabasi
Mavzu: “Mualliflik shartnomalarida nizolarni hal etish va ularning turlari”
+99891 263 52 19
