https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
114
YAPONIYADA INTELLEKTUAL MULK OBYEKTLARINI
TIJORATLASHTIRISH JARAYONI
Mahmudova Muxlisa Oybek qizi
Mirzo Ulug’bek nomidagi Milliy universitet talabasi
Muxl1samaxmudova2200@gmail.com
Anotatsiya: Ushbu maqola Yaponiyada intellektual mulk obyektlarini
tijoratlashtirishning huquqiy va iqtisodiy asoslarini o'rganadi. Yaponiyada
intellektual mulkni tijoratlashtirish jarayoni samarali va tizimli boʻlib, davlat va
xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikka asoslangan. Maqola ilmiy ishlanmalarni
bozorga chiqarish jarayonlarini, patentlash va litsenziyalash kabi usullarni,
hamda yangi texnologiyalarni tijoratlashtirishda yuzaga keladigan muammolarni
tahlil qiladi. Shu bilan birga, maqola Yaponiyaning ilmiy va sanoat tizimidagi
muvaffaqiyatli amaliyotlarni o‘rganib, O‘zbekiston va boshga davlatlar uchun
takliflar beradi.
Аннотация: Эта статья исследует правовые и экономические основы
коммерциализации объектов интеллектуальной собственности в Японии.
Процесс коммерциализации в Японии является эффективным и системным,
основанным на сотрудничестве между государственным и частным
секторами. Статья анализирует такие методы коммерциализации, как
патентование и лицензирование, а также проблемы, возникающие при
коммерциализации новых технологий. В статье также рассматриваются
успешные практики Японии в области науки и промышленности и даются
рекомендации для других стран, включая Узбекистан.
Abstract: This article explores the legal and economic foundations of the
commercialization
of
intellectual
property
objects
in
Japan.
The
commercialization process in Japan is efficient and systematic, based on
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
115
cooperation between the public and private sectors. The article analyzes methods
of commercialization such as patenting and licensing, as well as the challenges
encountered in the commercialization of new technologies. It also examines
Japan's successful practices in science and industry and provides
recommendations for other countries, including Uzbekistan.
Kalit so'zlar: intellektual mulk, tijoratlashtirish, patentlash, litsenziyalash,
ilmiy-texnologik taraqqiyot, Yaponiyada intellektual mulkni tijoratlashtirish.
Ключевые
слова:
интеллектуальная
собственность,
коммерциализация, патентование, лицензирование, научно-технологическое
развитие, коммерциализация интеллектуальной собственности в Японии.
Keywords: intellectual property, commercialization, patenting, licensing,
scientific and technological development, commercialization of intellectual
property in Japan.
Intellektual mulkni tijoratlashtirish - bu ilmiy va texnologik ishlanmalarni
moliyaviy foyda olishga aylantirish jarayonidir. Yaponiyada ushbu jarayon
o‘zining muvaffaqiyatli tizimi va tajribasi bilan dunyo boʻyicha namuna
hisoblanadi. Yaponiyada intellektual mulk obyektlarini tijoratlashtirish, asosan,
huquqiy va iqtisodiy mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. Ushbu maqola
Yaponiyaning intellektual mulkni tijoratlashtirish sohasidagi tajribasini o‘rganib,
ushbu tizimni boshqa mamlakatlarga, jumladan O‘zbekiston va boshqa
rivojlanayotgan davlatlarga tatbiq etishning samarali yo‘llarini koʻrsatadi.
Intellektual mulkni tijoratlashtirish - bu ilmiy-texnologik ishlanmalarni yoki
ixtirolarni bozorga olib chiqish va ulardan daromad olish jarayonidir. Bu
jarayonning asosiy shakllari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
•
Litsenziyalash:
Intellektual mulkning huquqlarini boshqa tashkilotlarga
vaqtincha berish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
116
•
Patent sotish:
Patent huquqlarini butunlay boshqa shaxsga o‘tkazish;
•
Franshiza:
Savdo belgisini va tizimni boshqalar uchun sotish;
•
Startaplar yaratish:
Ilmiy ishlanmalarga asoslanib yangi biznes ochish.
•
Spin-off kompaniyalar:
Universitetlar yoki ilmiy markazlar qoshida tashkil
etiladigan yangi kompaniyalar.
Yaponiyada intellektual mulkni tijoratlashtirishda bir nechta asosiy
ishtirokchilar mavjud. Ular quyidagilar mavjud:
•
Japan Patent Office (JPO)
- patentlarni ro‘yxatga olish va huquqiy himoya
qilishni ta’minlovchi davlat organi
•
TLO- Technology Licensing Organizations
- universitetlar va tadqiqot
institutlari tomonidan ilmiy ishlanmalarni bozorga chiqarish bilan
shug‘ullanadi
•
METI
- Iqtisodiyoti, savdo va sanoat vazirligi innovatsion texnologiyalarni
moliyaviy qo‘llab-quvvatlash uchun mas’ul davlat tashkiloti
•
Xususiy sektor
- startaplar va kompaniyalar orqali yangi mahsulotlar ishlab
chiqarish va ulardan foyda olish.
Yaponiyada intellektual mulkni tijoratlashtirish jarayoni bir nechta aniq
bosqichlarga boʻlinadi. Har bir bosqichda ma’lum huquqiy, iqtisodiy va tashkiliy
mexanizmlar ishlaydi. Ularning har biri intellektual mulkni tijoratlash uchun
zaruriy qadamlardir. Intellektual mulkni tijoratlashtirishning dastlabki bosqichi -
uni huquqiy himoya qilish, ya’ni patentlash yoki boshqa intellektual mulk
huquqlarini ro‘yxatga olish. Bu bosqichda ilmiy yoki texnologik ixtiro yoki
ishlanma davlat tomonidan rasmiy ravishda himoyalanadi. Yaponiya patent idorasi
(Japan Patent Office, JPO) bu jarayonni amalga oshiradi.
1
https://www.jpo.go.jp/e/
2
https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/licensing/903/wipo_pub_903.pdf
3
https://www.meti.go.jp/english/
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
117
Patent olish orqali ixtirochi yoki tashkilot o‘z ishlanmasi ustidan toʻliq
huquqlarga ega boʻladi va uni bozorga chiqarish yoki sotish imkoniyatiga ega
boʻladi. Patentlash jarayoni ilmiy yoki texnologik ishlanmalarning bozorga
chiqarilishini ta’minlashning birinchi sharti hisoblanadi, chunki huquqiy
himoyasiz, ixtirochilar o‘z mahsulotlarini tijoratlashtirishda xavf-xatarlar bilan
duch kelishlari mumkin. Patentlar intellektual mulkning turli shakllarini, masalan,
ixtirolarni, dizaynlarni, va tarmoqlarga xos dasturiy ta’minotlarni o‘z ichiga oladi.
Intellektual mulkni tijoratlashtirish jarayonining ikkinchi bosqichi - bu bozor
tahlili. Bu bosqichda patentlangan yoki boshqa intellektual mulk obyektlari
boʻyicha bozorning ehtiyojlari va talablarini aniqlash amalga oshiriladi. Bozor
tahlili quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi: Bozor hajmi: Mahsulot yoki
texnologiya uchun bozorning umumiy oʻlchami va potentsiali. Raqobat tahlili:
Bozordagi raqobatchilar, ularning mahsulotlari va xizmatlarini o‘rganishdi. Ushbu
bosqichda har qanday yangi mahsulot bozorga kirishdan oldin uning
raqobatbardoshligini tekshirish juda muhim. Iqtisodiy qiymat: Intellektual
mulkning iqtisodiy qiymati va uni bozorga olib chiqishdan kutilayotgan daromad.
Yaponiyada bu bosqichda bozor tahlilini o‘tkazish uchun koʻplab professional
xizmatlar va konsalting kompaniyalari mavjud. Ular texnologiyalarning tijorat
potentsialini baholashda yordam berishadi va intellektual mulkni muvaffaqiyatli
tijoratlash uchun zaruriy maslahatlar berishadi.
Intellektual mulkni tijoratlashtirishda eng keng tarqalgan usullardan biri -
litsenziyalash. Litsenziyalashda, patent huquqi yoki boshqa intellektual mulk
huquqlari muallifi yoki kompaniyasi tomonidan boshqa tashkilotlarga yoki
shaxslarga ma’lum muddatga foydalanish huquqini berish orqali tijoratlashtiriladi.
Yaponiyada litsenziyalash jarayoni koʻplab kompaniyalar va ilmiy markazlar
uchun keng targalgan. Ular yangi ixtirolar yoki texnologiyalarni boshqa
kompaniyalarga litsenziya asosida sotish orgali o‘zlarining daromadlarini
oshiradilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
118
Bundan tashqari, Yaponiyada spin-off kompaniyalar yaratish ham keng
tarqalgan. Bu kompaniyalar ko‘pincha universitetlar yoki ilmiy markazlar
tomonidan tashkil etiladi va ular yangi texnologiyalarni tijoratlashtirishga
qaratilgan. Spin-off kompaniyalar yangi texnologiyalarni joriy qilish, mahsulot
ishlab chiqarish va bozorga chiqarish bilan shug’ullanadi
. Bunday kompaniyalar
ko‘pincha ilmiy ishlanmalarga asoslangan boʻlib, ularning maqsadi texnologiyani
tijoratlash va uning amaliy qo‘llanilishini ta’minlashdir. Intellektual mulkni
tijoratlashtirishning toʻrtinchi bosqichi - bu texnologiyalarni ishlab chiqish va
bozorga chiqarishni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash. Yaponiyada davlat va xususiy
sektor o‘rtasidagi hamkorlik bu jarayonning muvaffaqiyatli boʻlishiga yordam
beradi.
Innovatsion texnologiyalarni rivojlantirish va tijoratlashtirish uchun bir nechta
moliyaviy manbalar mavjud: Davlat grantlari: Yaponiyada hukumat innovatsion
texnologiyalarni rivojlantirish uchun grantlar taqdim etadi. Startaplar uchun
venture capital (VC): Startaplar va spin-off kompaniyalar uchun venture capital
fondlari mavjud boʻlib, ular yangi texnologiyalarni tijoratlashtirish uchun zarur
boʻlgan dastlabki kapitalni taqdim etadi. Korporativ investitsiyalar: Katta
kompaniyalar yangi texnologiyalarni olish va ularni tijoratlashtirish uchun turli
investitsiya dasturlarini yaratadilar. Ushbu bosqichda davlat va xususiy sektorning
hamkorligi ayniqsa muhimdir, chunki yangi texnologiyalarni tijoratlashtirishda
katta miqdorda mablag‘ talab qilinadi.
Intellektual mulkni tijoratlashtirishning so‘nggi bosqichi bozor muvaffaqiyatini
monitoring qilish va nazorat qilishdir. Bu bosqichda kompaniyalar va tashkilotlar
tijoratlashtirilgan mahsulot yoki texnologiyaning bozordagi muvaffaqiyatini
baholashadi. Bozor tahlili va iste’molchi fikrini o‘rganish, mahsulotning yutuqlari
va kamchiliklarini aniqlash orqali kelajakdagi ishlab chiqish strategiyalari ishlab
4
https://en.wikipedia.org/wiki/Corporate_spin-off
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
119
chiqiladi. Yaponiyada, texnologiya transfer ofislari va biznes inkubatorlar bu
jarayonda faol ishtirok etadi va yangi mahsulotlar bozoriga muvaffaqiyatli kirish
uchun zarur boʻlgan yondashuvlarni taqdim etadi.
Xulosa
Yaponiyaning intellektual mulkni tijoratlashtirish boʻyicha amaliyoti yuqori
samaradorlikka ega va ilmiy ishlanmalardan foyda olishning samarali usullarini
ko‘rsatadi. Yaponiyadagi tizimda davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik
asosiy rol oʻynaydi. O‘zbekiston va boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar uchun bu
tajriba juda muhimdir, chunki bu usul innovatsion iqtisodiyotning rivojlanishiga
xizmat qiladi. Ushbu maqola, intellektual mulkni tijoratlashtirishda yangi
imkoniyatlarni ochib beradi va bu jarayonni boshqa mamlakatlarga joriy etish
uchun zarur takliflar beradi.
Takliflar
1.
Ilmiy va texnologik ishlanmalarni tijoratlashtirishni qoʻllab - quvvatlash
uchun maxsus qonun qabul qilish- O‘zbekistonda intellektual mulkni
tijoratlashtirish tizimini yaxshilash uchun maxsus qonun ishlab chiqilishi
lozim.
2.
Xalqaro tajribalardan foydalanish - Yaponiya tajribasiga asoslanib,
universitetlar va ilmiy markazlarga texnologiya transferini qo‘llab-
quvvatlashda yordam berish.
3.
Moliyaviy qoʻllab-quvvatlash tizimlarini yaratish - Innovatsion startaplarni
moliyalashtirish uchun davlat va xususiy sektor fondlarini tashkil etish.
4.
Korporativ hamkorlikni kuchaytirish - Xususiy sektor va ilmiy muassasalar
oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirish orqali yangi texnologiyalarni joriy
qilish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
120
Foydalanilgan internet adabiyotlari
https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/licensing/903/wipo_pub_903.pdf
https://www.meti.go.jp/english/
https://en.wikipedia.org/wiki/Corporate_spin-off
