https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
101
IMMUN TIZIMI
Shodmonova Iroda
Samarqand Zarmed university
Nakhalboyev Alisher Aliboyevich
Samarqand Zarmed university
Annotatsiya: Ushbu maqolada odam organizmidagi leykotsitlarning biologik
va tibbiy ahamiyati, ularning turlari, funksiyalari, kasalliklar bilan bogʻliq
oʻzgarishlari hamda diagnostikadagi oʻrni yoritilgan. Leykotsitlar immun
tizimining asosiy elementi sifatida infektsiyalarga qarshi kurashishda muhim rol
o‘ynaydi. Ularning soni va shaklidagi oʻzgarishlar ko‘plab kasalliklarning belgisi
bo‘lishi mumkin.
Kalit so’zlar: Leykotsitlar, immun tizimi, infektsiya, yalligʻlanish,
diagnostika, leykotsitoz, leykopeniya.
Kirish
Inson organizmi murakkab tizim boʻlib, uning har bir hujayrasi va tarkibiy
qismi ma’lum vazifani bajaradi. Shunday tizimlardan biri bu — qon tizimi
hisoblanadi. Qonning asosiy shaklli elementlari eritrotsitlar, trombotsitlar va
leykotsitlardir. Ular orasida leykotsitlar organizmni himoya qilish, ya’ni immun
funksiyani bajaruvchi muhim hujayralardir. Leykotsitlar yadroga ega, rangsiz,
harakatchan hujayralar bo‘lib, ular suyak iligida ishlab chiqiladi va limfa,
to‘qimalar hamda qonda harakatlanadi. Ushbu maqolada leykotsitlarning turlari,
ularning organizmda bajaradigan vazifalari, shuningdek, tibbiyotda diagnostik
ahamiyati haqida so‘z yuritiladi.
Asosiy qism
Leykotsitlar (oq qon hujayralari) — immun tizimining asosiy himoya
hujayralari bo‘lib, ular tanaga tushgan begona moddalar, mikroorganizmlar,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
102
viruslar, shuningdek o‘zgarib qolgan (mutatsiyaga uchragan) hujayralarga qarshi
kurashadi. Ular suyak iligida hosil bo‘lib, qon orqali butun tana bo‘ylab tarqaladi.
Immun tizimi bizning organizmimizga kirib olgan “yovlarni” payqab, bu
haqidagi maʼlumotni maxsus hujayralarga uzatish va yov hujumini daf qilish
vazifasini bajaradi.
Odamzodning va boshqa tirik organizmlarning yashash muhiti anchayin
agressivdir. Turli viruslar va bakteriyalar qoʻshini bizni har tarafdan qurshab olgan
boʻlib, ular bizga hujum qilish uchun doimo qulay fursatni poylab yotadi. Shu
sababli bunday dushmanga qarshi kurashda bizning mudofaa tizimimiz – immun
sistemasi ishga tushadi. Bu dushmanga qarshi kurashdagi mudofaa chizigʻining
ayrim sarhadlari – sof anatomik mudofaa boʻlib, ular virus va bakteriyalarga qarshi
jismoniy (fizik) toʻsiq qoʻyadi va zararli mikroblar undan nariga oʻtolmaydi.
Masalan, teri va shilliq pardalar shunday vazifani bajaradi. Agar virus yoki
bakteriya ushbu fizik toʻsiqdan ham oshib oʻtib, organizmga kirishni uddalasa,
unda organizm unga qarshi yalligʻlanish jarayoniga asoslangan qarshi hujumni
ishga soladi va natijada tananing zararlangan qismiga qon kelishi kuchayadi. Qon
oʻzi bilan leykotsitlarni olib keladi. Ular kapillyar tomirlar devorlari orqali oʻtib,
tanaga kirib olgan dushmanni mahv qiladi. Kesib olgan joyingiz atrofining qizarib
qolishi organizmning aynan shu reaksiyasi tufayli yuzaga keladi. Biroq immun
tizimining faoliyati boshqacharoq tamoyillarga tayanadi. Bunda maxsus
molekulyar strukturalar ishga solinadi va ular maxsus nishonni yoʻq qilishga
yoʻnaltiriladi. Bunday maxsus molekulyar strukturalardan eng muhimi –
Y
-simon
molekulalardan tuzilgan antitanalardir.
Y
-molekulalarning uchida turli shakldagi
aminokislotalar yigʻilgan boʻladi. Ushbu aminokislotalar shaklining har bir formasi
muayyan turdagi virusga, boshqacha aytganda, oʻziga mos keladigan antigingga
qarshi kurashadi. Katta yoshdagi odamning organizmida shaklan har xil boʻlgan
100 millionga yaqin antitanalar turi mavjud boʻladi. Boshqacha aytganda, odam
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
103
immun tizimini istalgan oʻlcham va fason uchun istalgan vaqtda doimo tayyor
kiyim topsa boʻladigan yirik doʻkonga oʻxshatish mumkin.
Leykotsitlarning miqdori odatda 1 mm³ qonda 4 000 dan 10 000 gacha bo‘ladi.
Ularning sonining ko‘payishi (leykotsitoz) yoki kamayishi (leykopeniya) turli
kasalliklarning belgisi sifatida baholanadi.
Leykotsitlarning turlari va ularning vazifalari
Leykotsitlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi:
1. Granulositlar (donador leykotsitlar):
Neutrofillar – bakteriyalarga qarshi kurashadi, fagotsitoz jarayonida ishtirok
etadi.
Eozinofillar – parazitlarga qarshi kurashadi, allergik reaksiyalarda ishtirok
etadi.
Bazofillar – yalligʻlanish mediatorlari (masalan, gistamin) ishlab chiqaradi.
2. Agranulositlar (donasiz leykotsitlar):
Limfotsitlar – T-limfotsitlar va B-limfotsitlar orqali maxsus immun javobni
ta’minlaydi.
Monotsitlar – to‘qimalarda makrofaglarga aylanib, mikroorganizmlarni yutib
yuboradi.
Leykotsitlar sonining o‘zgarishi va tibbiy diagnostikadagi ahamiyati
Leykotsitoz – leykotsitlar sonining me’yordan ortib ketishi:
Infektsiyalar (bakterial, virusli)
Yalligʻlanish jarayonlari
Leykopeniya – leykotsitlar sonining kamayishi:
Virusli infektsiyalar (masalan, gripp, gepatit)
Radiatsiya ta’siri
Kimyoviy zaharlanish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
104
Ba’zi dori vositalari ta’siri
Leykotsitlar soni va shaklidagi o‘zgarishlar klinik analizlarda aniqlanadi va
bu ko‘rsatkichlar ko‘plab kasalliklarni tashxislashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan,
qonda ko‘p miqdorda blast hujayralarining aniqlanishi qon saratoni (leykoz)
alomati bo‘lishi mumkin.
Zamonaviy tibbiyotda leykotsitlarning roli nihoyatda muhim. Ular nafaqat
infektsiyalarga qarshi kurashda, balki onkologik kasalliklarni aniqlashda,
autoimmun holatlarni baholashda ham asosiy diagnostik vosita hisoblanadi.
Immunoterapiya sohasida ayniqsa T-limfotsitlar va NK (natural killer) hujayralari
ustida olib borilayotgan izlanishlar muhim o‘rin tutmoqda.
Xulosa
Leykotsitlar organizmni himoya qiluvchi asosiy qon hujayralari bo‘lib,
ularning normal faoliyati sog‘lom hayot garovidir. Leykotsitlarning soni va
sifatidagi o‘zgarishlar organizmdagi turli patologik holatlarning belgisi bo‘lib
xizmat qiladi. Shu sababli klinik amaliyotda qon tahlili va ayniqsa leykotsitar
formulani baholash diagnostik jihatdan katta ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
•
Karimov Sh.K., “Tibbiyot biologiyasi va genetika asoslari”, Toshkent,
2020.
•
Abbas A.K., Lichtman A.H., “Cellular and Molecular Immunology”,
Elsevier, 2021.
•
Tortora G.J., Derrickson B., “Principles of Anatomy and Physiology”,
Wiley, 2019.
•
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi ma’lumotlari, 2023.
•
www.uptodate.com – Leykotsitlar va qon analizlari haqidagi klinik
tavsiyalar.
•
https://sinaps.uz/
