https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
309
a
“JINOYAT VA JAZO” ROMANIDAGI JAZO SABABLARI TAHLILI
Muborak O’rozova
Termiz davlat universiteti
O’zbek filologiyasi fakulteti 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:Mazkur maqolada Dostoyevskiyning nafaqat rus, balki jahon
adabiyotida o’zining falsafiy teranligi, psixologik yondashuvi va ijtimoiy ahamiyati
bilan ajralib turuvchi shoh asari – “Jinoyat va jazo” romani chuqur
o’rganilgan.Shuningdek, unda asarning markaziy g’oyalaridan biri – jazo
masalasi, uning sabablari muallif yaratgan obrazlar orqali yuzaga chiqqan ichki
ruhiy azoblar vositasida keng va chuqur tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar: Dostoyevskiy, ”Jinoyat va jazo” romani, xarakter,
psixologik tabiat, obraz, nazariya, nekbin tuyg’ular.
Abstract: This article deeply studies Dostoevsky's masterpiece, the novel
"Crime and Punishment", which is distinguished not only by its philosophical
depth, psychological approach and social significance in Russian but also in world
literature. It also extensively and deeply analyzes one of the central ideas of the
work - the issue of punishment, its causes through the inner mental suffering
revealed through the images created by the author.
Keywords: Dostoevsky, novel "Crime and Punishment", charracter,
psychological nature, hero, theory, optimistic feelings.
Аннотация: В статье глубоко исследуется шедевр Достоевского
— философской глубиной, психологизмом и социальной значимостью в
русской, но и в мировой литературе. Также широко и глубоко анализируется
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
310
одна из центральных идей произведения — проблема наказания, его причины
через внутренние душевные страдания, раскрываемые через образы,
созданные автором.
Ключевые
слова: Достоевский, роман «Преступление и
наказание»,
характер,
психологическая
натура,
герой,
теория,
оптимистические чувства.
Chuqur
psixologik
tasvirlar
muallifi
hisoblanmish
Fyodor
Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo” asari – dunyo adabiyoti doirasida dolzarbligi
jihatidan yuqori turuvchi hamda insonning axloqiy va falsafiy o’y-kechinmalarini
va ruhiyatining eng murakkab tomonlarini chuqur tahlil qilishga qaratilgan
mashhur psixologik yirik romonlardan biri. 1866-yilda yuzaga kelgan ushbu asarda
muallif kishi ongida bo’ladigan ruhiy kurashlar va ularning inson hayotiga qay
darajada ta’sir ko’rsatishini yaqqol tasvirlab bergan desak, mubolag’a
bo’lmaydi.Bunda muallif qahramonlar xarakteristikasini to’laqonli ochib
bergan.Xarakter – ma’lum ijtimoiy faoliyat turi.Xarakter,L.I.Timofeev aytganidek,
obrazning yadrosi.Xarakter, birinchi navbatda, konkret hayotiy sharoitda o’z
individual xatt-harakatlari va ruhiy kechinmalari bilan namoyon bo’ladigan
insonning aniq tasviri.
Avvalo, asar nomiga e’tibor qaratadigan bo’lsak, bu nom
insonning gunoh va jazo o’rtasidagi murakkab axloqiy kurashini, ichki
pushaymonlik va ruhiy azoblarini aks ettirib kelganini ko’ramiz. Shuningdek,
jinoyat kim tomonidan va qanday sodir etilgan, unga jazo sifatida nima hukm etildi.
Aynan asarda jazo termini qanday ma’noda qo’llanilgan? Dostoyevskiy ushbu
asarda shu savollarni ko’tarib, bosh qahramon Rodion Raskolnikov obrazi orqali
savollarga javob berishga muyassar bo’ladi.Bu orqali asar kitobxonga voqealarni
kechalari bilan o’ylab, tahlil qilib chiqishga majbur qiladigan bir yetuk asarga
1
To’xta Boboyev.Adabiyotshunoslik asoslari.Toshkent.”O’zbekiston” 2002.52b
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
311
aylanadi. Obraz – to’qima yordami bilan yaratilgan va estetikqiymat kasb etgan
inson hayotining umumlashva ayni chog’da konkret manzarasidir.
Rodion Raskolnikov – oltmishlarga borgan sudxo’r kampir Alyona
Ivanovna va uning o’ttiz besh yoshlardagi birovga zarari tegmaydigan o’gay
singlisi Lizaveta Ivanovnaning qotili. Nega u bu insonlarni o’ldirdi, bunga sabab
nima? Kitobni endi mutolaa qilib boshlagan kitobxonlar bunga sabab,albatta, pul
deb javob beradi, chunki o’z nomi bilan Alyona Ivanovna sudxo’r, demak, u ko’p
mol-dunyoga ega shu bilan birga Raskolnikov asarda kambag’al holda tasvirlanadi
va aynan shu sabab o’qishidan ham haydaladi. Shuningdek,asarda keltirilgan ushbu
fikrlar ham aynan qahramonimizni kambag’allikdan chiqarishga turtki bo’lgan
desak, xato bo’lmas: “Kambag’allik ayb emas, bu haq gap.Biroq yo’qchilik bu –
illat,ha. Siz kambag’alchilikda hali o’zingizning tug’ma oliyjanob fazilatlaringizni
saqlab qolgan bo’lasiz, yo’qchilkda esa ularni hech qachon va hech kim saqlab qola
bilmaydi. Yo’qchilikda odamni odamzod to’dalari ichidan tayoq bilan emas,
supurgi bilan haydab chiqaradilar, yana ham sharmandaroq bo’lsin desalar kerak-
da”.
Raskolnikovning qiynalishini xohlamagan singlisi va onasi maslahatlashib,
singlisi – Dunyoni idora xizmatchisi va maslahatchisi Petr Petrovich Lujinga
berishga rozi bo’lgani aytiladi Raskolnikovga yuborilgan xatda. Bundan a’yonki,
Lujin boy, Dunyaning oilasi esa kambag’al. Dunya ham onasining, ham akasining
muhtojligini shu bilan bartaraf etish maqsadida o’zini qurbon qiladi. Buni anglagan
Raskolnikov o’ziga shunday savollarni beradi: “Ularni qachon boqmoqchisan? 10
yildan keyinmi? 10 yildan keyin onang ro’mol to’qiyverib, ko’zdan ayriladi,
singling-chi? Shu 10 yil ichida singling qay ahvolga tushishini o’ylab ko’r,
fahmladingmi?” Miyasida charx urgan bu fikrlar qahramonimizni jinoyatga eltgan
bo’lsa ajab emas.
2
L.I.Timofeev.
Основы теории литературы
.
М.Просвещение
.1971.62-b
3
Dostoyevkiy
. “
Jinoyat va jazo
”.
Toshkent
.”
Ilm-ziyo-zakovat
”.2021.30
-b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
312
Kitob mutolaasini tugatgan kitobxonlar esa jinoyat sodir etilishiga sabab
pul deb hisoblamaydi. Chunki asar boshdan oxirigacha Raskolnikovning murakkab
psixologik o’y-fikrlari asosida qurilgan. Raskolnikov ruhiyatidagi eng katta qudrat
– uning chinakam inson ekanligida. Uning ruhiyatida katta ojizlik bor edi, ana shu
ojizlik uni cheksiz vijdoniy azobga giriftor etdi. Oxir-oqibatda esa tavba-tazarru ila
poklanmoq yo’lini tanlaydi. Uning nazariyasiga ko‘ra, har bir inson ikki toifadan
biriga tegishli -"oddiy odamlar" va "g‘ayrioddiy odamlar". Raskolnikovning
fikricha, birinchi toifa, ya’ni oddiy odamlar, ijtimoiy tamoyillar bilan uyg‘un
yashaydigan, qonunga bo‘ysunadigan, qoidalarni buzmaydigan va hech narsani
o‘zgartirishni xohlamaydiganlar. Ammo ikkinchi toifadagi odamlar haqiqatan ham
g‘ayrioddiy -ular qonunni buzadilar, tarix yo‘nalishini o‘zgartirishga harakat
qiladilar va hatto boshqa odamlarning hayotini tasarruf etishadi. Agar birinchilar
oddiy odamlar bo‘lsa, unda g‘ayrioddiy odamlar bilan hamma narsa boshqacha,
chunki bunday odam kuchli, jasur va oqim bilan bormaydi, ehtimol yorug‘lik
bunday odamlarga tayanadi. Shuni ta’kidlash kerakki, Rodion Raskolnikov obrazi,
ayniqsa, u o‘zining qaysi guruhga mansubligini ko‘rishga qaror qilgan va shuning
uchun bu kampirni o‘ldiradigan paytda yorqin namoyon bo‘ladi. Raskolnikov
uchun jinoyat sodir etishga turtki bo’lgan narsa bir talaba bilan yosh zobitning
suhbatini eshitib qolishi bo’ladi. Talaba gapida sudxo’r kampirni o’ldirib, bor-
yo’g’ini olib ketsa ham, bundan zarracha afsuslanmasligini aytadi, chunki
yo’qchilikdan, halokatdan, tanosil kasallaridan qirilib ketayotgan o’nlab oilalarni
uning pullari evaziga xalos qilish mumkin bo’ladi. Bitta jon evaziga –
buzg’unchilik va benavolikdan xalos etilgan minglab jonlar.Uning o’lgani
ma’quldir.Ularning suhbatida tilga olingan bu gaplar Raskolnikovni qattiq
hayajonlantirib yuboradi va jinoyatga undaydi.
Xullas, jinoyat sodir etildi, lekin jazo nima? Raskolnikov sudxo’r
kampirni o’ldirgan bo’lsa-da o’zini hech qachon aybdor sanamaydi, chunki
qahramonimiz kuchli shaxs tomonidan o‘ldirilgan bir kimsa hech kimga foydali
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
313
bo‘lmagan, ammo bu boshqalarga baxtli bo‘lishga yordam beradi deb
o‘ylagan. Biroq Lizaveta oddiy, begunoh ham ezgulik timsolidagi ayol edi.U
tasodifan guvoh sifatida paydo bo’lib,Raskolnikov uni ham o’ldirishga majbur
bo’ladi. Aynan shu voqeadan uning vijdoni qiynala boshlaydi. U bir begunoh
odamning qonini to’kib qo’ydi va bu esa uning nazariyasini chil-parchin qildi. Bu
vaqtda uning ruhiy holati butunlay izdan chiqdi: doim xavotir, qo’rquv,iztirob va
uyat ichida yashaydi.Haroratli holatlar, og’ir nafaslar, chalkash tushlar, yolg’izlik
va ruhiy holsizlik - bularning bari uning ichki ruhiy azobini go’zal tarzda asarda
ko’rsatib o’tilgan.U odamlar davrasidan qochadi, goho o’zini oqlamoqchi bo’ladi,
gohida esa jinoyatini tan olmoqchi bo’ladi.Atrofidagi hech bir inson esa uning
ruhiy olamini tushunmaydi, tushunishni xohlamaydi ham.Buning o’rniga ular
qahramonimizning ustidan hattoki kuladi aqldan ozgan deb. Raskolnikovning bu
vaqtdagi ichidan o’tgan vaziyat shunday tasvirlanadi:”Kishining boshiga bir
baxtsizlik tushganda, hatto unga juda ham yaqin bo’lgan odamlarda ham bundan
allaqanday qoniqish va mamnunlik hissi paydo bo’ladi, hech istisnosiz barcha
odamlarda shunday tuyg’u bo’ladi, kishi chin yurakdan hamdardlik va achinish
bildiradi-yu, lekin o’zida yuragining ichki bir qavatlarida mana shunaqa bir sezgini
his qilib turadi, hatto eng yaqin kishilaringiz hatto bundan mustasno bo’lmaydi”.
Qahramonning jinoyat sodir etgandan keyingi ruhiy holati muallifning asosiy
g’oyasini ko’rsatib beradi: har qanday jinoyatning jazosi faqat qonuniy yo’l bilan
hal qilinmaydi ,balki ichki vijdon azob orqali ham u o’zining kuchini ko’rsatib
qo’ya oladi.
Yuqoridagi fikrlardan tayanib chiqaradigan xulosam shuki, “Jinoyat va
jazo” asari inson qanday falsafiy nazariya yoki “yuksak” maqsad bilan jinoyat
qilmasin, u hech qachon vijdon va axloqiy haqiqatdan qochib qutula olmaydi. Har
bir jinoyat bu nafaqat qonunga zid faoliyat, balki inson qalbining ichkarisida
4
Dostoyevkiy.
“
Jinoyat va jazo
”.
Toshkent
.”
Ilm-ziyo-zakovat
”.2021.
234-b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
314
boshlanadigan azobli va og’ir jazodir. Raskolnikovning mavhum, tushunarsiz ruhiy
azobi orqali Dostoyevskiy inson poklanishga faqatgina tan olish, tavba qilish va
muhabbat orqali erishishini tasvirlaydi. Asar bizda shunday fikrni uyg’otadi: vijdon
eng adolatli sudyadir, undan hech kim qochib qutula olmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.To’xta
Boboyev.Adabiyotshunoslik
asoslari.Toshkent.”O’zbekiston”
2002.52b
2.L.I.Timofeev.Основы теории литературы.М.Просвещение.1971.62-b
3. Dostoyevkiy. “Jinoyat va jazo”.Toshkent.”Ilm-ziyo-zakovat”.2021.30-b.
4. Dostoyevkiy. “Jinoyat va jazo”.Toshkent.”Ilm-ziyo-zakovat”.2021.234-b.
