https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
303
SANCHO PANSA – XALQ DONOLIGI VA HAQIQIY SODIQLIK
TIMSOLI. (SERVANTESNING “ DON KIXOT” ASARI ASOSIDA)
Muborak O’rozova
Termiz davlat universiteti
O’zbek filologiyasi fakulteti 2-bosqich talabasi
Muborakorozova2005@gamil.com
Ilmiy rahbar:Xurriyat Xudoymurodova
Filologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori
Annotatsiya: Mazkur maqolada voqelikka realist yozuvchi sifatida yondashib,
insonparvarlik g’oyalarini tarannum etgan Servantesning zamonaviy g’arb adabiyoti
shakllanishiga katta ta’sir ko’rsatgan “Don Kixot” romanidagi xalq donoligi va
amaliy tafakkurining timsoli bo’lmish Sancho Pansa obrazining asardagi tutgan o’rni
hamda ahamiyati tahlilga tortilgan.
Kalit so’zlar: Servantes, “Don Kixot” romani, xalq og’zaki ijodi, ritsarlik,
uyg’onish davri, avantyurizm va idealistik dunyoqarash.
Abstract:In this article, the role and significance of Sancho Panza—a symbol of
folk wisdom and practical thinking—in Cervantes' novel Don Quixote, which had a
great influence on the formation of modern Western literature, are analyzed. The novel
reflects Cervantes' realistic approach to reality and his promotion of humanistic ideals.
Keywords:Cervantes, “Don Quixote” novel, folklore, chivalry, renaissance,
adventurism and idealistic worldview.
Ispaniyaga uyg’onish davri Servantesning “Don Kixot” dohiyona romani bilan
kirib keldi. ”Don Kixot” romanining yaratilishi ispan madaniy hayotida juda katta
voqea bo’ldi. Asarning muqaddimasida Servantes “ritsar romanlarini sidirg’asiga fosh
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
304
etish” va ularning “qulay deb turgan istehkomini ag’darish”ni asosiy g’oyaviy maqsad
qilib oladi.
Buning uchun muallif yashashni bilmaydigan, mavjud shart-sharoitni tan
olishni istamaydigan telba qiyofadagi don Kixot obrazidan foydalanadi. Servantes
romanida telba xayolparast bilan birga hushyor va ishchan Sancho Panso ham harakat
qiladi. Ammo ikkalasi bir-birining qiyofasidir, ya’ni Don Kixot ritsarlikka aloqador
bo’lmagan hamma narsalar haqida anchagina aqllilik va donishmandlik
ko’rsatganidek, Sancho ham moddiylikdan tashqaridagi narsalarga nisbatan
hushyorligi va farosatliligi bilan ajralib turadi. Idealistik dunyoqarash egasi
hisoblangan Don Kixot ritsarlik romanlarining xayoliy dovdirashlariga qarshi
turolmaganidek, mehnatkash dehqon Sancho ham osongina boylik orttirish kasaliga ,
ya’ni avantyurizmga duchor bo’ladi. Asarda ikkalasini birlashtirib turgan yagona narsa
ham faqat shudir. Asar voqealaridan bilib boramizki, shon-shuhrat va ritsarlik
jasoratlariga haddan ziyod berilib ketish Don Kixotning ko’zini ko’r, qulog’ini kar qilib
qo’yadi. Biz buni dalaning o’rtasida qaqqayib turgan shamol tegirmonlarini Don Kixot
devlar deb o’ylashi, yo’ldagi rohiblarni qirolichani o’g’irlab ketayotgan yovuz niyatli
sehrgar deb, ularga hujum qilishi, karvonsaroyni sehrlangan qal’aga o’xshatishi,
qo’ylar galasini lashkar deb, ularga nayza sanchishi, yarim tunda murda olib
ketayotganlarni arvohga o’xshatishi, qamoqxonaga olib ketilayotgan jinoyatchilarni
zo’rlanganlar deb hisoblab, ularni qo’yib yuborishi kabi jarayonlarda ko’rishimiz
mumkin. Bularning hammasi ko’z qo’yaman deb, qosh chiqarishga o’xshaydi. Bular
bilan Servantes real hayotdan orqada qolish nimalarga olib kelishini qattiq kinoya bilan
ifodalaydi. Don Kixot aslida o’ta oliyjanob, haqiqat va adolatga jon-dilidan berilgan
ajoyib kishi bo’lsa-da, qahramonliklari o’zi uchun ham, boshqalar uchun ham faqat
ko’ngilsizlik olib keladi.
E’tibor beradigan bo’lsak, Sancho obrazi ham asarda alohida ahamiyat kasb
etgan. Sancho obrazisiz Don Kixot obrazi orqali ifodalanmoqchi bo’lgan g’oya
1
U.Hamdamov , A.Qosimov. Jahon adabiyoti.Toshkent
–
2017.118b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
305
o’quvchilarga mukammal holda yetkazilishi mushkil bo’lib qoladi. Sancho har safar
Don Kixotga yo’li noto’g’ri ekanligini uqtirmoqchi bo’ladi, ammo baribir Don Kixot
o’z fikridan qaytmaydi. Natijada har ikkisi nafaqat odamlar oldida kalaka bo’ladi, balki
jismoniy zarar ham ko’radi. Sancho obrazida odamgarchilik yuksak darajada aks
ettirilgan. Negaki u Don Kixot bilan birga qilgan safari g’irt bema’nilik ekanini va oxiri
yaxshilikka olib kelmasligini bilsa-da, lekin uni yolg’iz tashlab ketmaydi. Bunga sabab
Sanchoning sadoqati , u o’z xo’jayiniga nisbatan chuqur sadoqat va do’stlik hissini
saqlaydi. Uni yolg’iz qoldirishni istamay, hamisha yonida bo’ladi garchi xo’jayinining
xatti-harakati unga zarar keltirsa-da. “...Agarda men dono, farosatli odam bo’lganimda
o’z xo’jayinimni allaqachonlar tashlab ketgan bo’lardim. Ammo mening achchiq
qismatim shunda: har qancha urinmayin uni tashlab ketolmayman, biz u bilan bir
qishloqdanmiz, uning tuzini totdim, uni yaxshi ko’raman, xo’jayinim buni biladi, u
menga o’z xo’tiklarini taqdim qildi, eng muhimi men sodiq odamman, shuning uchun
bizni go’rgina ajrata oladi...”
Sancho tilidan aytilgan ushbu gaplar fikrimizning
naqadar to’g’ri ekanligini asoslab beradi.Ammo boshqa tomondan yana bir sabab bor.
Bu - Sanchoning pulga, mol-dunyoga o’chligi. Xo’jayinining o’y-fikrlari ahmoqona
ekanligini bilsa-da, xo’jayini va’da bergan orolga erishish tuyg’usi Don Kixotning
mashhur bo’lib ketishishiga ishonishga Sanchoni majbur qiladi. Shu sababli ham
Sancho xo’jayinidan uzoqlasholmaydi.
Shuningdek, Sanchoda asar voqealari davomida yuksak salohiyat , donolik va
hayotiy tajriba borligi ham ko’zga tashlanadi va Sancho o’sha davr xalq
donishmandligining buyuk timsoli sifatida gavdalangan. Asarda u oddiy xalq vakili
bo’lishiga qaramay xalq og’zaki ijodi hisoblanmish maqollardan atroflicha foydalanadi
va hayotiy tajribaga asoslangan fikrlar bildiradi.Aslida maqol nima? “Maqol so’zi arab
tilidan olingan bo’lib, “so’z” degan ma’noni bildiradi. Maqol ota-bobolarimizning
uzoq yillar davomida ko’rgan-kechirganlari asosida yuzaga kelgan xulosadir.Maqol
2
Migel De Servantes. “Don Kixotning sarguzashtlari”. “ Ilm
-
ziyo zakovat”. Toshkent
- 2019. 431b
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
306
ibratli so’zdir. Shunday so’zki, gapga husn beradi, fikrni tushunib olishni
osonlashtiradi, uni yorqin, ta’sirchan qiladi.Shuning uchun ham maqol odamlar nutqida
har doim hamroh bo’ladi. Kimki undan ko’p ishlatsa, o’shaning nutqini shirali deydilar
va diqqat bilan eshitadilar”.
Shuning uchun ham har bir gapida bir ma’no, hayotiy
hikmat mujassam bo’lib, bu uning shaxsiyatini yanada boyitadi. Buni asar qahramoni
tilidan aytilgan quyidagi gapdan anglashimiz mumkin: “...Davlatni boshqarishda
menga birgina xudoning o’zi yordam berishi mumkin, chunki mening kallamda
kitoblardagidan ham ko’proq maqol bor. Gap boshladimmi, tamom, hammasi
birdaniga tilimga yopirilib kelaveradi...”
Endi fikrimiz isboti sifatida asarda Sancho
tilidan aytilgan maqollar va hikmatli so’zlar ularning qanday vaziyatga nisbatan
qo’llanilganini sharhlaymiz:
1.Gersog saroyida izza bo’lgan Sancho ularga boyligi savol-javob vaqtida hech
qanday yordam berolmasligini hamda kambag’al va boy bu dunyoda bo’lmasa-da, u
dunyoda teng ekanligini ushbu maqollar bilan eslatib o’tmoqchi bo’ladi: “Biz bu
dunyodan safar qilar ekanmiz, shoh ham, gado ham bitta so’qmoqdan o’tishadi; papa
so’fidan qancha aziz bo’lmasin ikkalasi uchun ham ikki gaz yer yetadi, xolos. Uyquga
ketganimizda hammamiz ham: aslzodalar ham, fuqaro ham, boylar ham, kambag’allar
ham tengmiz.”
2.“Chumoliga ham qanot bitar” , -bu ispan xalq maqoli hisoblanib, o’zimizda
“Kunning o’n beshi yorug’, o’n beshi qorong’u” xalq maqoliga to’g’ri keladi.Bu maqol
orqali boy bo’lishda baxti kulmagan Sancho baxt qushini kutishdan umidni uzmaslikka
o’zini da’vat etmoqda.
3.“Insofli to’lovchiga hech qanday garov qo’rqinchli emas”. Bu maqol o’ziga
berilgan orolni qonun- qoidaga amal qilgan holda boshqarishga ahd qilganda gersog
ishonmagan vaqtda Sancho tomonidan aytilgan.
3
S.Ahmedov. B.qosimov va boshqalar. 5-
sinf adabiyoti. “Sharq”.Toshkent. –
2020.9-10b
4
Migel De Servantes. “ Don Kixotning sarguzashtlari”. “Ilm
-
ziyo zakovat”. Toshkent
- 2019. 479b
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
307
4.“O’g’zi qiyshiq bo’lsa ham boyning o’g’li gapirsin”, “Borniki farmon bilan,
yo’qniki armon bilan” maqollari Sancho yashagan joydagi siyosiy ahvoldan darak
bermoqda, ya’ni insonlar tabaqalashib ketgan. Boy insonlar nima xohlasa, bitta buyruq
bilan o’z maqsadiga yetadi, ammo kambag’allar esa hamisha o’z orzulari yo’lida
yetisholmay armon bilan qolib ketishini ko’rsatmoqda.
5. “Barmog’ingni aql tishi ostiga suqma” maqoli esa gubernator yo boshqa
amaldorlar bilan bahslashib o’tirish befoyda ekanligidan darak beradi.
6. Mabodo gubernatorlik uchun shayton meni do’zaxga ro’para qiladi deb
qo’rqsangiz, unda Sancholigimcha qolib jannatga tushganim tuzuk. Bundan a’yon
bo’ladiki, Sancho o’z nafsini jilovlashga harakat qiladi va jannatga kirishni xohlaydi.
Lekin sir emaski, gubernator bo’lsa, berilgan umrini yegani oldida, yemagani ketida
bo’lib, barcha istaklariga erishib, muhimi muhtojlik ko’rmay o’tkazadi. Sanchoning
Jannat uchun bularning baridan voz kechishi uning qalbi pok ekanligidan xabar beradi.
Shuningdek, Sancho voqealar davomida vaziyatga qarab , Yugurganniki emas,
buyurganniki , Yurgan yo’lingdan qolma. Suymaganga suykalma. Xurmachani toshga
urasanmi, toshni xurmachaga - baribir.Yaxshilik qilish yomonlik qilishdan ko’ra
hamma vaqt ko’proq maqtovga loyiqdir.Teng tengi bilan, tezak qopi bilan. Ko’rpangga
qarab oyoq uzat. Uyning gapi ko’chaga to’g’ri kelmaydi - kishining avzoyi doim bir
xil bo’lavermaydi. Shirin so’z bilan davlating kamaymaydi. Chuchvarani xom sanamay
qo’yavering. Sigir hadya qilishdimi darrov arqonga chop. Kishi qayerda bo’lmasin o’z
ehtiyoji haqida gapiradi kabi maqollardan va ibratli fikrlardan juda ko’p
foydalanadi.Yuqoridagi sharhlangan maqollardan ko’rdikki, ularning hech biri asossiz
keltirilmaydi.
Xulosa qilib aytganda, Sancho Pansa obrazi “Don Kixot” romanining mana shu
darajada mashhur bo’lishida asosiy vazifalardan birini bajargan. Ko’rib o’tilganidek,
Sancho Pansa - oddiy dehqon, ammo uning so’zlari va harakatlarida donishmandlik
mujassam. U Don Kixotning orzulari bilan yashamadi, lekin uni tark ham etmadi. U
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
308
ritsarlik haiqdagi xayollarga ishonmadi, lekin sodiqlikni o’z hayoti tamoyiliga
aylantirdi. U hazil-mutoiba bilan gapirdi, lekin gaplari hayot haqiqatlari bilan
sug’orilgan edi. Asarda Don Kixot ritsarlikka berilib ketgan so’nggi obraz sifatida
gavdalantirilgan bo’lsa, Sancho Pansa esa xalq donoligi va sadoqatining mangu timsoli
sifatida tasvirlangan. Sancho Pansa bizga shuni o’rgatadi: haqiqat faqat kuchli va
oliyjanob odamlarning mulki emas. Ba’zan eng oddiy insonlar eng chuqur haqiqatlarni
anglab yeta olishi mumkin. Demak, Sancho - hayotning har qanday zarbasiga oddiy,
ammo oqilona javob bera oladigan qahramon sifatida barcha kitobxonlar qalbidan joy
ololadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Migel De Servantes. “ Don Kixotning sarguzashtlari”. “Ilm-ziyo zakovat”. Toshkent
- 2019.431- 479b
2. U.Hamdamov , A.Qosimov. Jahon adabiyoti.Toshkent – 2017.118b
3.S.Ahmedov. B.qosimov va boshqalar. 5-sinf adabiyoti. “Sharq”.Toshkent. – 2020.9-
10b
