https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
495
BOLALAR PSIXOLOGIYASI RIVOJLANISHI VA SHAKLLANISHI.
Turon Universiteti Psixologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi
Qulmurodova Ruxshona
Annotatsiya:Mazkur maqolada bolalar psixologiyasi fanining ilmiy asoslari,
uning shakllanish bosqichlari va rivojlanish tarixi haqida fikr yuritiladi.
Shuningdek, bolalar psixikasi va shaxsining rivojlanish jarayonlari, yosh davrlari
bo‘yicha xususiyatlar, ularning ijtimoiy, emotsional va kognitiv o‘sishi hamda
tarbiyaviy omillar bilan bog‘liqligi yoritilgan. Maqolada zamonaviy
psixologiyaning bolalar rivojiga yondashuvi ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar:
Bolalar psixologiyasi, rivojlanish bosqichlari, yosh davrlari,
psixik taraqqiyot, shaxs shakllanishi, emotsional rivojlanish, kognitiv jarayonlar.
Аннотация: В статье рассматриваются научные основы науки
детской психологии, этапы ее становления и история ее развития. В нем
также рассматриваются процессы развития психики и личности детей, их
возрастные особенности, их социальный, эмоциональный и когнитивный
рост, а также их связь с образовательными факторами. В статье также
рассматривается подход современной психологии к развитию ребенка.
Ключевые слова: Детская психология, этапы развития, возрастные
периоды, психическое развитие, формирование личности, эмоциональное
развитие, познавательные процессы.
Abstract: This article discusses the scientific foundations of the science of
child psychology, the stages of its formation and the history of its development. It
also covers the developmental processes of the child's psyche and personality, the
characteristics of age periods, their relationship with social, emotional and
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
496
cognitive growth, and educational factors. The article also examines the approach
of modern psychology to child development.
Keywords: Child psychology, stages of development, age periods, mental
development, personality formation, emotional development, cognitive processes.
Bolalar psixologiyasi — bu bolalar ongining, psixik holatining va xulq-
atvorining yoshga bog‘liq holda shakllanish va rivojlanish qonuniyatlarini
o‘rganadigan ilmiy sohaga tegishlidir. Insonning shaxs sifatida shakllanishi, uning
dunyoqarashi, hissiyoti, o‘z-o‘zini anglash jarayoni bolalik davrida poydevor
topadi. Shu bois, bolalar psixologiyasining o‘rganilishi nafaqat ilmiy, balki amaliy
jihatdan ham dolzarb ahamiyatga ega. Bu soha pedagoglar, psixologlar va ota-
onalar uchun bolani chuqur tushunish va unga to‘g‘ri yondashishda ilmiy asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Bolalar psixologiyasi fan sifatida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida shakllana
boshladi. Uning asoschilaridan biri G. Hall hisoblanadi. U birinchi bo‘lib bolalar
ruhiy rivojlanishini sistematik o‘rganish zarurligini ta’kidlagan. Shuningdek, J.
Piage, L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev, D.B. Elkonin kabi olimlarning ishlari
bolalar psixologiyasi fanining shakllanishida muhim rol o‘ynadi.J. Piage bolalarda
aqliy rivojlanishning bosqichli xarakterga ega ekanligini aniqladi.L.S. Vygotskiy
esa madaniy-tarixiy yondashuv asosida bolalar fikrlashi, nutqi va ijtimoiy
rivojlanishining ijtimoiy muhit bilan bog‘liqligini o‘rgandi.Bolalar psixologiyasi
bola rivojlanishini quyidagi bosqichlarda o‘rganadi:Yangi tug‘ilgan davr (0–1 oy):
reflektor harakatlar ustun, tashqi olamni his qilish endigina boshlanadi.Go‘daklik
davri (1 oy – 1 yosh): sezgi organlari rivojlanadi, emotsiyalar shakllana boshlaydi,
bola ijtimoiy aloqalarga qiziqish bildiradi. Erta bolalik davri (1–3 yosh): nutq
rivojlanadi,
mustaqillikka
intilish
kuchayadi.
“Men
o‘zim!”
davri
boshlanadi.Maktabgacha yosh (3–6 yosh): rolli o‘yinlar rivojlanadi, tasavvur
kengayadi, emotsional va axloqiy me’yorlar shakllanadi.Boshlang‘ich maktab
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
497
yoshi (6–10 yosh): mantiqiy fikrlash rivojlanadi, ijtimoiy o‘rin egallashga intilish
boshlanadi.O‘smirlik yoshi (11–16 yosh): shaxsiy identifikatsiya, mustaqil
fikrlash, o‘zini anglash, maqsadli faoliyatga intilish kuchayadi.Bolaning ruhiy
rivojlanishiga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatadi:Biologik omillar: genetik meros,
nerv tizimi, salomatlik holati.Ijtimoiy omillar: oila muhiti, tengdoshlar, maktab
muhitining ta’siri.Pedagogik omillar: ta’lim-tarbiya sifati, o‘qituvchining
yondashuvi, individual yondashuv.Psixologik omillar: bolaning temperamenti,
emotsional barqarorligi, stressga chidamliligi.Bu omillar o‘zaro bog‘liq holda
bolaning psixologik portretini shakllantiradi.Hozirgi kunda bolalar psixologiyasi
turli yo‘nalishlar bo‘yicha rivojlanmoqda:Kognitiv rivojlanish psixologiyasi –
bolalarda
fikrlash,
diqqat,
xotira,
idrok
kabi
aqliy
jarayonlarni
o‘rganadi.Emotsional rivojlanish psixologiyasi – bolaning emotsiyalari, hissiy
barqarorligi, empatiya va o‘zini anglashini o‘rganadi.Ijtimoiy psixologiya –
bolaning jamiyatdagi o‘rni, tengdoshlar bilan munosabatlari, ijtimoiy moslashuv
darajasini tahlil qiladi.Korreksion psixologiya – psixik rivojlanishda buzilishlar
kuzatilgan bolalar bilan ishlash, ularning rivojlanishini tuzatishga yo‘naltirilgan.
Bolalar psixologiyasi XIX asr oxirlarida mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida
shakllanib bordi. Avvaliga bu yo‘nalish pedagogika tarkibida qaralgan bo‘lsa-da,
keyinchalik bolalarning o‘ziga xos psixik rivojlanish xususiyatlari mavjudligi
aniqlanib, uni alohida fan sifatida ajratish zarurati tug‘ildi.Granvil Stenli Xoll (G.
Hall) bolalar psixologiyasiga asos solganlardan biri hisoblanadi. U bolalar ruhiy
rivojlanishini sistematik kuzatish orqali, har bir yosh bosqichining o‘ziga xosligini
aniqladi. Uning yondashuvi evolyutsion nazariyaga asoslanib, “bolalik – bu
kattalarning soddalashtirilgan nusxasi emas, balki o‘ziga xos bosqich” degan
g‘oyani ilgari surdi.L.S. Vygotskiy o‘zining madaniy-tarixiy yondashuvi orqali
bola rivojlanishining asosiy omili sifatida ijtimoiy muhitni ko‘rsatdi. Uning
fikricha, bola rivojlanishida kattalar bilan o‘zaro muloqot, til va jamiyat asosiy rol
o‘ynaydi. U “yaqin rivojlanish zonasi” tushunchasini joriy etib, bolaning hozirgi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
498
va potensial rivojlanish darajasi o‘rtasidagi farqni aniqlab berdi.J. Piaget esa
bolalarning kognitiv rivojlanishini o‘rganib, uni to‘rt bosqichga ajratdi:
Sensomotor bosqich (0–2 yosh)Preoperatsional bosqich (2–7 yosh) Konkret
operatsiyalar bosqichi (7–11 yosh) Formal operatsiyalar bosqichi (11 yoshdan
yuqori)Bu bosqichlar orqali bola dunyoni qanday qabul qilishi, tafakkur
shakllanishi va mantiqiy fikrlashining rivojlanishini ko‘rish mumkin.Bolaning
rivojlanishi qat’iy bosqichlarga bo‘linadi. Har bir bosqichda o‘ziga xos psixologik
o‘zgarishlar sodir bo‘ladi:Yangi tug‘ilgan chaqaloqlik davri (0–1 oy): Bu davrda
bolaning psixikasi hali tashqi muhitga javob bermaydi. Asosiy reflektor faoliyatlar
orqali organizm hayotiy faoliyatni davom ettiradi.Go‘daklik (1 oy – 1 yosh): Bola
tashqi muhitni idrok etishni boshlaydi. Ona bilan emotsional aloqa kuchli bo‘ladi.
Harakatlar, tovush chiqarish, ko‘z bilan kuzatish kabi psixik faoliyat
rivojlanadi.Erta bolalik (1–3 yosh): Bu davrda nutq paydo bo‘ladi, shaxsiy
mustaqillikka intilish kuchayadi. O‘yin faoliyati orqali atrof-muhit bilan faol aloqa
shakllanadi. Bu davrda “men” tushunchasi shakllanadi.Maktabgacha yosh (3–6
yosh): Bu davrda tasavvur, xotira, ijodkorlik kuchayadi. Bola rolli o‘yinlar orqali
jamiyatdagi rollarni sinab ko‘radi (masalan, shifokor, o‘qituvchi, ota-ona). Axloqiy
qadriyatlar asoslari paydo bo‘ladi. Hissiy barqarorlik kuchayadi.Boshlang‘ich
maktab davri (6–10 yosh): Bola mantiqiy fikrlashga o‘ta boshlaydi, atrofdagilar
bahosiga e’tibor kuchayadi. O‘qish, yozish, fikrlash jarayonlari faol rivojlanadi.
Ijtimoiy aloqalar kengayadi.O‘smirlik yoshi (11–16 yosh): Shaxs sifatida
shakllanish, o‘zini anglash kuchayadi. “Men kimman?” degan savollar ko‘payadi.
Tanqidiy fikrlash paydo bo‘ladi. Emotsional fon o‘zgaruvchan bo‘ladi. Jismoniy
o‘zgarishlar ham psixikaga ta’sir ko‘rsatadi. Bolaning psixologik rivojiga bir
nechta omillar ta’sir ko‘rsatadi, ular quyidagilar: Biologik omillar: Genetik meros,
nerv tizimining holati, tug‘ma salomatlik darajasi. Masalan, aqliy rivojlanish
darajasi, temperament, sensorli qobiliyatlar (eshitish, ko‘rish) bola faoliyatiga ta’sir
qiladi. Oila muhiti: Mehr-muhabbat, e’tibor, qo‘llab-quvvatlash bolada ishonch
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
499
hissini shakllantiradi. Aksincha, oiladagi janjal, befarqlik, zo‘ravonlik bolada
xavotir, qo‘rquv va tajovuzkorlikni kuchaytiradi. Tengdoshlar guruhi: Bolaning
ijtimoiylashuvi, o‘zini guruh ichida tutishi, o‘yin orqali ijtimoiy rollarni o‘rganishi
uchun muhim manba hisoblanadi. Yolg‘izlik yoki do‘stlardan chetlanish depressiv
holatlarga olib kelishi mumkin. Pedagogik omillar: Maktabdagi ijtimoiy muhit,
o‘qituvchining bolaning shaxsiga bo‘lgan hurmati, rag‘bat va motivatsiya uslublari
bolaning o‘z-o‘zini baholashiga va o‘qishga munosabatiga ta’sir qiladi.Axborot
texnologiyalari: Raqamli asrda bolalar psixikasiga ekran va media vositalarining
kuchli ta’siri bor. Ular orqali bola vizual va audio axborotni tez qabul qiladi, lekin
bu tafakkur va emotsional barqarorlikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.Zamonaviy bolalar psixologiyasi nazariyaga emas, balki amaliyotga
yo‘naltirilgan. Psixologlar tomonidan bola bilan ishlashda quyidagi
yo‘nalishlardan foydalaniladi: Diagnostik yondashuv: Bola psixikasining
rivojlanish darajasi aniqlanadi. Maxsus testlar (xotira testi, emotsional intellekt
testi, shaxsiy xususiyatlar testi) orqali bolaning kuchli va zaif tomonlari aniqlanadi.
Korreksion va rivojlantiruvchi ishlanmalar: Psixologik o‘yinlar, mashqlar, terapiya
usullari orqali bola nutqi, fikrlashi, emotsional barqarorligi ustida ishlanadi.
Masalan, “quvonch kundaligi”, “tinchlanish qutisi” kabi metodlar orqali stress
kamaytiriladi. Rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar: Bu mashg‘ulotlar orqali bolaning
kognitiv qobiliyatlari – xotira, tafakkur, muammo yechish qobiliyatlari
rivojlantiriladi. Ijtimoiy psixologik treninglar: Bola ijtimoiy ko‘nikmalar –
muloqot, do‘stlik, muammoni yechish, boshqalarning hissiyotini anglash kabi
muhim ko‘nikmalarni egallaydi. Oilaviy psixologiya bilan integratsiya: Bola
rivojlanishini to‘liq tushunish uchun oilaviy muhitni ham tahlil qilish kerak.
Shuning uchun oilalar bilan psixologik suhbatlar va maslahatlar tashkil etiladi.
Bolalar psixologiyasi — bu inson shaxsining shakllanishidagi eng muhim
bosqichlarni tahlil qiladigan, unga mos tarbiya va ta’lim berish yo‘llarini belgilab
beradigan ilmiy yo‘nalishdir. Bolaning har bir yosh davrida psixik rivojlanish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
500
o‘ziga xos bo‘lib, u individual, ijtimoiy va madaniy omillar bilan chambarchas
bog‘liqdir. Shu bois, bolaning rivojlanishini to‘g‘ri yo‘naltirish, uni tushunish va
unga mos yondashish nafaqat psixologlar, balki har bir ota-ona, tarbiyachi va
pedagog uchun ham muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI.
1. Выготский Л.С. «Психология развития ребенка». – Москва:
Просвещение, 2005.
2. Жан Пиаже. «Психология интеллекта ребенка». – СПб.: Питер, 2001.
3. Elkonin D.B. «Psixologiya razvitiya». – Moskva: Akademiya, 2010.
4. Қурбонова Г.Т. «Болалар психологияси». – Т.: Ўқитувчи, 2018.
5. Каримова Р. «Ёш ва педагогик психология». – Т.: Маънавият, 2020.
6. Berk L.E. “Child Development”. – Pearson Education, 2013.
