https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
477
EVFEMIZM TUSHUNCHASI, TA’RIFLARI VA ULARDAN
FOYDALANISH TAMOYILLARI
Asqarova Surayyo Baxrom qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada evfemizm tushunchasi, uning ta’riflari va
ulardan foydalanish tamoyillari chuqur tahlil qilinadi. Matnda evfemizm – bu
muloqotda qo‘pol, noqulay yoki ijtimoiy-axloqiy jihatdan nomaqbul bo‘lgan so‘z
yoki iboralarning o‘rnini bosuvchi, yumshoq va neytral hissiy ma’noga ega ifoda
sifatida tushuntiriladi. Maqolada S.I. Ojegov, LÉS, CIDE, NOTE kabi lug‘at va
ilmiy manbalarga murojaat qilib, evfemizmlarning ta’rifiy, stilistik va madaniy
jihatlarini
o‘rganildi
.
Shuningdek, maqolada
evfemizmlarning lingvistik
kontekstdagi o‘rnini, ularning tarixiy rivojlanishi va ijtimoiy munosabatlardagi
ahamiyatini ochib beradi.
Kalit so‘zlar: evfemizm, disfemizm, tabu, evfemizatsiya, stilistik trop, ijtimoiy
axloqiy norma, tilshunoslik.
Evfemizmning ta'rifi va qo‘llanilishi.
“Evfemizm” atamasi (yunoncha ‘eu’
– ‘yaxshi’, ‘phemi’ – ‘gapiraman’) ko‘p asrlar davomida yoqimsiz yoki qo‘pol
ifodani yumshatish vazifasini bajaruvchi stilistik tropni belgilash uchun ishlatilgan.
S.I. Ojegovning “Rus tili lug‘ati”da evfemizm quyidagicha ta’riflangan: “Muayyan
vaziyat uchun noqulay yoki qo‘pol, odobsiz so‘z yoki iboraning o‘rnini bosuvchi
so‘z yoki ifoda, masalan, “aqlsiz” o‘rniga “ahmoq””[Ojegov 1978:831].
“Lug‘aviy-ensiklopedik lug‘at” mualliflari evfemizmlarni “...gapiruvchiga
odobsiz, qo‘pol yoki nojo‘ya tuyuladigan so‘z yoki iboralarning o‘rniga
ishlatiladigan neytral hissiy ma’noga ega so‘z yoki iboralar” deb ta’riflashadi.
Ushbu lug‘atda, shuningdek, “disfemizm” atamasiga ham ta’rif berilgan bo‘lib, u
“hissiy va stilistik jihatdan neytral so‘zning yanada qo‘pol, mensimagan yoki salbiy
ohangdagi so‘z bilan almashtirilishi” deb tushuntiriladi [LÉS 1990:590]. Shunga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
478
o‘xshash ta’riflar ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda tuzilgan zamonaviy
lug‘atlarda ham uchraydi. Masalan, “Cambridge International Dictionary of
English” da evfemizm quyidagicha izohlangan: “(the use of) a word or phrase used
to avoid saying another word or phrase that is more forceful and honest but also
more unpleasant or offensive” (So‘z yoki iboraning boshqa yanada kuchliroq,
to‘g‘riroq, ammo ayni paytda yoqimsizroq yoki haqoratliroq so‘z yoki ibora
o‘rniga ishlatilishi – bizning tarjimamiz) [CIDE 2001:471].
“New Oxford Thesaurus of English” da esa evfemizm quyidagicha
ta’riflangan: “Polite term, substitute, mild alternative, indirect term,
understatement, underplaying, softening, politeness, genteelism, coy term”
(Vazmin so‘z, almashtiruvchi ibora, yumshoqroq muqobil, bilvosita ifoda,
kamaytirib ko‘rsatish, yumshatish, xushmuomalalik, nazokatlilik, tortinchoq ibora
– bizning tarjimamiz) [NOTE 2000:322]. Shunday qilib, evfemizm umumiy
ma’noda qo‘pol yoki ma’lum sababga ko‘ra nomaqbul so‘z yoki iboraning o‘rnini
bosuvchi yumshoq yoki niqoblangan konnotatsiyaga ega so‘z yoki ibora sifatida
tushuniladi.
Evfemizatsiya jarayoni va tabu.
Diakronik nuqtayi nazardan, ba’zi
tilshunoslar evfemizatsiya hodisasini tabu tushunchasi bilan bog‘lashadi. Ilk
odamlar uchun tabu g‘ayritabiiy kuchlardan himoya shakli sifatida mavjud bo‘lgan.
A.M. Katsev ta’kidlaganidek: “Qadimgi davrlarda so‘zlarga qo‘yilgan turli tabular
predmetlar va harakatlarga qo‘yilgan taqiqlar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, umumiy
diniy cheklovlar tizimiga kirgan. Olimlar tabuning paydo bo‘lishini insoniyat
jamiyatining ilk bosqichlariga, monoteistik dinlarning vujudga kelishidan avvalgi
davrlarga oid deb hisoblaydilar”[Katsev 1988:10].
A.A.Reformatskiy fikricha, o‘lim, kasallik nomlari, xudolar va ruhlarning
ismlari, shuningdek, ayrim hayvonlarning nomlari tabu qilingan. Buning sababi,
o‘sha davr kishilarining ushbu «narsalar» bilan ularni belgilovchi so‘zlarni
tenglashtirishidir [Reformatskiy 1998]. Biroq, madaniyati rivojlangan jamiyatlarda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
479
evfemizm tabuga aloqador emas, balki ijtimoiy me’yorlar, axloqiy odob va etikaga
asoslanadi. Har bir til jamoasi odobsiz deb hisoblanadigan tushunchalarga ega,
masalan, o‘lim, jinsiy munosabatlar, fiziologik jarayonlar va hokazo. Shu bilan
birga, muloqot ehtiyojlari tufayli ushbu tushunchalardan foydalanish zarurati
paydo bo‘ladi. Bunday hollarda, qo‘pol yoki haqoratli so‘zlar ularga muqobil,
yumshoqroq ifodalar bilan almashtiriladi. Agar bunday foydalanish odatiy holga
aylansa, evfemizm yuzaga keladi.
Senzura va evfemizm.
Senzura taqiqlari (masalan, harbiy yoki diplomatik
sir saqlash) ham evfemizatsiyaning sabablaridan biri bo‘lishi mumkin
[Reformatskiy 1998]. Vaqt o‘tishi bilan, o‘rnini bosuvchi so‘zning o‘zi ham
“nojo‘ya” tushuncha ta’sirida tabu tusiga kirib, yangi, “yaxshiroq” til birliklari
bilan almashtirilishi mumkin. Bunga professor A. Yuckerning
“History of English
and English Historical Linguistics”
(Ingliz tilining tarixi va tarixiy lingvistika)
monografiyasida keltirilgan quyidagi misolni ko‘rsatish mumkin: “Lavatory” so‘zi
dastlab yuvinish idishini anglatar edi. XX asrga kelib, bu atama rakovina bilan
jihozlangan, biroq, shu bilan birga, hojatxona ham bo‘lgan xona uchun ishlatila
boshlandi. Biroq, “lavatory” so‘zi “toilet” kabi so‘zlar bilan almashtirildi. “Toilet”
so‘zi dastlab kiyinish jarayoni yoki shu maqsadda ishlatiladigan mebelga nisbatan
ishlatilgan. Keyinchalik bu so‘z kiyinish sodir bo‘ladigan xonani anglatgan.
Hozirda “toilet” so‘zi o‘zining yangi referenti bilan shu qadar bog‘lanib ketganki,
u ham “bathroom”, “restroom” (ikkalasi ham Amerika ingliz tilida), “cloakroom”
(britaniya ingliz tilida) kabi evfemizmlar bilan almashtirilmoqda yoki hatto yanada
bilvosita ifoda – “to wash one’s hands” (qo‘l yuvish) bilan almashtirilmoqda”
[Jucker 2000:115-116].
Ushbu monografiyada keltirilgan yana bir misol –
“sick”
so‘zidir. Ingliz
tilida ushbu sifat jismonan yoki aqliy jihatdan kasal odamni tavsiflashda
qo‘llaniladi. Jismonan kasal bo‘lgan odamlar ko‘pincha qusishga moyil bo‘lganligi
sababli, «qusmoq» ma’nosidagi «noqulay» atama –
“vomit”
so‘zidan qochish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
480
maqsadida odamlar «sick» so‘zidan foydalanishgan. Vaqt o‘tishi bilan so‘zning
ma’nosi o‘zgargan va unga qo‘shimcha ravishda «qusmoq» ma’nosi ham
yuklangan [Jucker 2000:116].
R.M.Adams ta’kidlaydiki, demokratik jamiyatda ayrim atamalarga
“sharaflilik” baxsh etish maqsadida sun’iy terminlar yaratiladi, masalan,
“garbage
men”
(chiqindi yig‘uvchilar) o‘rniga
“environmental engineers”
(atrof-muhit
muhandislari) qo‘llaniladi [Adams 1985:49].
K. Allan va K. Barridge fikricha, eufemizm noqulay ifodaning muqobili
sifatida ishlatiladi, ya’ni bu ifoda yordamida shaxs o‘z “yuzini yo‘qotmaslik” yoki
auditoriya hamda boshqa kishilarni xafa qilmaslikka intiladi [Allan 1991:11].
Olimlar eufemizmlardan foydalanishning bir necha sabablarini ajratib
ko‘rsatadilar:
1.
Oldindan
shakllangan
noto‘g‘ri
qarashlarga
bog‘liq
tabu.
Masalan, shayton (
devil
) uchun ‘deuce’, ‘dickens’, ‘God - Dear me!’, ‘Oh,
My’, ‘Good gracious!’, ‘Golly’, ‘Gosh!’ kabi eufemistik murojaatlar
qo‘llanilgan.
2.
Ijtimoiy
va
axloqiy
tabu.
Misol uchun:
o
«spit» – «expectorate»
o
«pantaloons» – «nether garments»
o
«trousers» – «inexpressibles, inexplicables, indescribables,
unmentionables, unwhisperables, one's mustn't-mention-'ems, one's
sit-upons, drawers, pants»
3.
Og‘riqli, qayg‘uli yangilik yoki noqulay xabarni yumshatish zarurati.
Masalan:
o
«to die» – «to pass away, to be no more»
o
«foolish» – «unwise»
o
«pawn-shop» – «loan-office»
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
481
4.
“Ilmiy” deb ataladigan, kamroq tanish va natijada kamroq haqoratli
so‘zlardan foydalanish.
Masalan:
o
«over-eating» – «indigestion»
o
«to eat» – «to refresh oneself»
o
«cemetery» – «memorial park»
Xulosa
Evfemizm tushunchasi, uning ta'riflari va amaliy qo'llanilishi hamda
evfemizatsiya jarayoni diakronik kontekstda chuqur tahlil qilingan holda, ushbu
maqolada evfemizm - bu muloqotda noqulay, qo'pol yoki ijtimoiy-axloqiy jihatdan
nomaqbul bo'lgan so‘z yoki iboralarning o'rnini bosuvchi, yumshoq va neytral
konnotatsiyaga ega stilistik trop ekanligi aniqlangan. Mazkur uslubiy vosita
tilshunoslik va stilistika nazariyalarida keng o‘rganilgan bo'lib, u ijtimoiy
me'yorlar, axloqiy talablar va madaniy qadriyatlarning til ifodasidagi aksini
namoyon etadi. Maqolada keltirilgan lug‘at va ilmiy manbalar asosida,
evfemizmlarning tarixiy rivojlanishi va zamonaviy muloqotdagi o'rniga urg'u
berildi. Evfemizmning paydo bo‘lishi nafaqat qadimgi tabu va diniy cheklovlarga,
balki zamonaviy senzura va ijtimoiy-axloqiy normalarga ham bog‘liq ekanligi
ta'kidlandi. Misollar orqali ko‘rsatilganidek, so‘zlarning ma'nosi va referenti vaqt
o'tishi bilan o‘zgarib, yangi evfemistik ifodalar paydo bo'lishi tilning
moslashuvchanligini va madaniy evolyutsiyasini ifodalaydi. Xulosa qilib aytganda,
evfemizm muloqotda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy hissiyotlar va ijtimoiy
noqulayliklarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynaydi. U nafaqat tilning go‘zalligi
va
ifodalanish
uslubini
boyitadi,
balki
insonlararo
munosabatlarda
xushmuomalalik va madaniy ehtiyotkorlikni ta'minlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Ожегов, С.И. (1978). Словарь русского языка. Москва: Русский язык.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
482
2.
ЛЭС (1990). Лингвистический энциклопедический словарь. Москва:
Советская энциклопедия.
3.
CIDE
(2001).
Cambridge
International
Dictionary
of
English
(Кембриджский
международный словарь английского языка).
Кембридж: Cambridge University Press.
4.
NOTE (2000). New Oxford Thesaurus of English (Новый Оксфордский
тезаурус английского языка). Оксфорд: Oxford University Press.
5.
Кацев, А.М. (1988). Табу и эвфемизмы в языках разных народов. Уфа:
Издательство Башкирского университета.
6.
Реформатский, А.А. (1998). Введение в языковедение. Москва: Аспект
Пресс.
7.
Юкер, А. (2000). History of English and English Historical Linguistics
(История английского языка и историческая лингвистика английского
языка). Берлин: Mouton de Gruyter.
8.
Адамс, Р.М. (1985). The American Heritage Dictionary of the English
Language (Американский словарь английского языка в наследии).
Бостон: Houghton Mifflin.
9.
Аллан, К., & Барридж, К. (1991). Euphemism and Dysphemism: Language
Used as Shield and Weapon (Эвфемизм и дисфемизм: язык как щит и
оружие). Оксфорд: Oxford University Press.
