https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
407
INGLIZ VA RUS TILLARIDA O‘ZBEK MILLIY TAOM
NOMLARINING QO‘LLANILISHI
Murotjonov Abduraxmon Abdullatif o‘g‘li
Xamzayeva Gulbahor Nabiyevna
Qo’qon davlat universiteti akademik litseyi o’qituvchilari
Annotatsiya: O‘zbek milliy oshxonasi mamlakat tarixi, an‘analari va
madaniy xilmaxilligining yorqin aksidir. Har bir taom nafaqat o‘ziga xos ta’mga,
balki uni o‘zbek o‘ziga xosligi bilan bog‘laydigan boy hikoyaga ham ega. Ushbu
maqolada ingliz va rus tillarida o‘zbek milliy taomlarining nomlari o‘rganiladi,
ularning ahamiyati leksikografik manbalar va badiiy tasvirlar orqali tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar: O‘zbek oshxonasi, milliy taomlar, palov, manti, lag‘mon,
madaniy ahamiyati, leksikorafik manbalar, pazandachilik me’rosi.
Аннотация: Узбекская национальная кухня яркое отражение истории,
традиций и культурного разнообразия страны. Каждое блюдо имеет не
только неповторимый вкус, но и богатую историю, связывающую его с
узбекской самобытностью. В данной статье рассматриваются название
узбекских национальных блюд на английском и русском языках,
анализируется их значение через лексикографические источники и
художественные образы.
Ключевые слова: узбекская кухня, национальные блюда, плов, манты,
лагман, культурная значимость, лексикографические источники, кулинарное
наследие.
Annotation: Uzbek national cuisine is a bright reflection of the country’s
history, traditions and cultural diversity. Each dish has not only a unique taste, but
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
408
also a rich story that connects it with Uzbek uniqueness. This article examines the
names of Uzbek national dishes in English and Russian, their significance is
analyzed through lexicographic sources and artistic images.
Key words: Uzbek cuisine, national dishes, palov, manti, lagmon, cultural
significance, lexicographic sources, culinary heritage.
Kirish:
Bugungi kunda globalizatsiya jarayoni davomida turli xalqlar
o‘rtasida madaniyatlararo aloqalar tobora kuchayib bormoqda. O‘zbek milliy
taomlari, ayniqsa, ingliz va rus tillarida kengroq tanilib, ular boshqa
madaniyatlarda qanday talqin etilishi, ularning ma’nosi va ahamiyati o‘zaro
o‘rganilmoqda. Bu o‘zbek taomlarining milliy xususiyatlarini saqlab qolgan holda,
boshqa tillarda to‘g‘ri tarjima qilish va madaniy tafovutlarni inobatga olishni talab
qiladi.
Ushbu mavzuning dolzarbligi bir nechta omillar bilan izohlanadi:
Globalizatsiya va madaniyatlararo aloqalar: Bugungi kunda globalizatsiya jarayoni
davomida turli xalqlar o‘rtasida madaniyatlararo aloqalar tobora kuchayib
bormoqda. O‘zbek milliy taomlari, ayniqsa, ingliz va rus tillarida kengroq tanilib,
ular boshqa madaniyatlarda qanday talqin etilishi, ularning ma‘nosi va ahamiyati
o‘zaro o‘rganilmoqda. Bu o‘zbek taomlarining milliy xususiyatlarini saqlab qolgan
holda, boshqa tillarda to‘g‘ri tarjima qilish va madaniy tafovutlarni inobatga olishni
talab qiladi. O‘zbek milliy taomlarining nomlari o‘zbek xalqining madaniy va
tarixiy tajribalarini, shuningdek, milliy identifikatsiyani ifodalovchi kuchli leksik
birliklardir. Ingliz va rus tillarida bu nomlarning talqini va tarjimasi, ularning
madaniy kontekstdagi ahamiyatini to‘liq aks ettirishda ba’zi qiyinchiliklarga olib
keladi.
O‘zbek taomlari nafaqat o‘zbeklar, balki boshqa millat vakillari uchun ham
qiziqarli va mazmunli. Ularning ingliz va rus tillarida qanday qo‘llanilishi va talqin
etilishi xalqaro miqyosda o‘zbek taomlari va madaniyatining targ‘iboti uchun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
409
muhimdir. O‘zbek taomlarini global miqyosda tanitish, ularni boshqa madaniyatlar
bilan bog‘lash, ularning haqiqiy ma’nosini va mazmunini to‘liq ifodalashga
yordam beradi.
Bu mavzu tilshunoslik, tarjima nazariyasi, madaniyatshunoslik va
adabiyotshunoslik sohalarida muhim ilmiy izlanishlarga olib keladi. O‘zbek milliy
taomlari nomlarining tarjimasi, ularning madaniy va lingvistik konteksti, leksik va
badiiy asarlarda talqini haqida chuqur ilmiy izlanishlar olib borish, o‘zbek
tilshunosligida va tarjima sohasida yangi bilimlarni yaratishga yordam beradi. Shu
sababli, ingliz va rus tillarida o‘zbek milliy taom nomlarining qo‘llanilish
xususiyatlari, ularning leksikografik manbalar va badiiy asarlar asosida tahlili
nafaqat ilmiy, balki madaniy hamda ijtimoiy ahamiyatga ega. Ushbu mavzu
zamonaviy tarjima amaliyoti va madaniyatlararo aloqalar kontekstida dolzarb va
muhimdir.
Adabiyotlar
tahlili
va
metodologiya
.
Leksikografik
tadqiqotlar:
Leksikografiya va tarjima amaliyoti sohasida o‘zbek milliy taom nomlarining
talqini va tarjimasi bilan bog‘liq ishlar mavjud. G‘ulomov Sh. va Raxmatov N.
bular o‘z ilmiy ishlarida o‘zbek milliy taomlarining ingliz va rus tillardagi
berilishini tahlil qilishga e’tibor berishgan.Bunday ishlar asosan taom nomlarini
boshqa tillarga qanday tarjima qilish, ularning etimologiyasi, semantikasi va
madaniy konteksti bilan bog‘liq bo‘ladi.
O‘zbek milliy taomlari nomlarining badiiy asarlarda qo‘llanilishi va ularning
madaniyhistorik kontekstdagi talqini bilan bog‘liq ilmiy ishlarda ham ba’zi
dissertatsiyalar mavjud. Karimov, M. "O‘zbek adabiyotida milliy taomlarning
tasvirlanishi" mavzusida dissertatsiya yozgan. U badiiy asarlarda taom nomlarining
qahramonlarning psixologiyasi, ijtimoiy mavqei va voqealarni ifodalashdagi
o‘rnini o‘rganadi. Shomurodova, D. "O‘zbek xalq adabiyotida milliy taomlar va
ularning madaniy ahamiyati" mavzusidagi dissertatsiyasida adabiy asarlarda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
410
o‘zbek taomlarining o‘ziga xos joyini, ular orqali xalqning urf-odatlari va
qadriyatlari qanday aks etishini tahlil qiladi.
Ingliz va rus tillarida o‘zbek milliy taom nomlarining qanday qo‘llanilishi,
tarjima jarayonidagi qiyinchiliklar va madaniy tafovutlar ham tahlil qilingan. Bu
sohada Nazarov, A. va Sattarov, B. kabi olimlarning tarjima amaliyoti va
madaniyatlararo aloqalar bo‘yicha ishlarida milliy taom nomlarini ingliz va rus
tillariga qanday talqin qilish haqida materiallar mavjud.
Qo‘llanilgan usullar:
O‘zbek milliy taom nomlarining ingliz va rus tillarida
qo‘llanilish xususiyatlarini tahlil qilishda bir nechta usullarni qo‘llash mumkin.
O‘zbek taomlarining badiiy asarlarda tasvirlanishi juda qiziqarli va chuqur
madaniy merosni o‘z ichiga oladi. Badiiy asarlarda taomlar faqatgina oziq-ovqat
sifatida emas, balki turli mavzularni aks ettiruvchi, voqea va personajlar orasidagi
aloqalarni ifodalovchi, hatto psixologik holatlarni ochib beruvchi vosita sifatida
ham ishlatiladi. Masalan: Abdulla Qodiriy "O‘tkan kunlar" asarida o‘zbek milliy
taomlari ko‘p marta uchraydi. Bu asarda taomlar oilaviy muhitda, bayramlarda,
qishloq hayotining kundalik ritmida muhim rol o‘ynaydi. Masalan, bosh
qahramonlar turli an’anaviy taomlarni tayyorlash jarayonida o‘zaro muloqotda
bo‘lib, bu tasvirlar orqali qishloq hayotining boyligi va birligini ko‘rsatishadi.
O‘zbek plovi, somsa, non, go‘shtli taomlar kabi an'anaviy taomlar badiiy
tasvirlarda o‘ziga xos simbolik ma'no kasb etadi.
- "Shu payt taom keldi. Non, palov, go‘shtli somsa va oshni ko‘rib, barchaning
ko‘zi porlab ketdi. Ayollar kechqurun yig‘ilishlarida odatda bunday taomlar
tayyorlanadi, va bugun ham mehmonlar uchun shunday yaxshi taomlar keltirilgan
edi. Bizning oilada har doim xuddi shunday, o‘sha eski uslubda tayyorlanadigan
plov, somsa, osh... Mana, endi o‘sha taomlar oldida o'tirganimizda, go‘yo, o‘tgan
kunlar, sog‘inib kutilgan o‘sha qishloq hayoti yodga tushadi." Bu parchada o‘zbek
milliy taomlari, ayniqsa plov va somsa, oila va jamiyatning markaziy unsuri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
411
sifatida tasvirlanadi. Taomlar, ayniqsa, mehmonlar uchun tayyorlanganida, oila
a'zolarining birligini, qadriyatlarini va jamiyatdagi aloqalarni aks ettiruvchi
element sifatida ishlatilgan. Shuningdek, taomlar orqali o‘sha davrning oddiy
hayoti va an'analari ham yoritiladi. Kross-kultural (madaniyatlararo) tahlil orqali
o‘zbek taomlarining ingliz va rus tillaridagi ko‘rsatilishidagi o‘xshashlik va
farqlarni tahlil qilish, milliy taomlarning madaniyatlararo ahamiyatini va
madaniyatlar orasidagi farqlarni ko‘rsatish imkonini beradi. Bu tahlil o‘zbek
taomlarining boshqa madaniyatlardagi qabul qilinishi, nomlanishi va tafsifi orqali
amalga oshiriladi.
Ingliz tilida "plov" ko‘pincha "pilaf" deb ataladi. Bu so‘zning kelib chiqishi
Farsiyadan bo‘lib, ko‘plab mamlakatlarda, shu jumladan O‘zbekistonda ham,
ushbu taomning nomi "pilaf" yoki "plov" sifatida ishlatiladi. Ingliz tilidagi
gastronomik adabiyotlarda va restoran menyularida "pilaf" nomi ko‘p hollarda
shunday tarzda ishlatiladi: "Pilaf" - o‘zbekcha plovning umumiy nomi sifatida
ishlatiladi, ammo bu nomga har xil hududiy farqlar kiritilishi mumkin. Misol
uchun, ingliz tilida "pilaf" nomi ba'zan turli hil guruchli taomlarga, masalan,
"vegetable pilaf" (sabzavotli pilaf) yoki "lamb pilaf" (qo‘y go‘shti bilan pilaf)
sifatida tarjima qilinadi "Oxford English Dictionary" dan olingan. Madaniyatlararo
o‘xshashlik: Rus tilidagi "plov" ham o‘zbekcha plovga o‘xshash tarzda
tayyorlanadi, ammo taomning madaniyatlararo kontekstida plovning eng an’anaviy
o‘zbek usulidan farq qilishi mumkin.
Farqlar: O‘zbek plovi ko‘pincha guruchning alohida tayyorlanish usuli va
maxsus ziravorlar (masalan, zira, sarimsoq, sabzi) bilan farqlanadi. Biroq, rus
madaniyatida plovning yana bir variantlari mavjud bo‘lib, bu plovda ko‘proq
go‘sht, ba’zan esa kartoshka va boshqa ingredientlar ishlatiladi. O‘zbek plovining
rasmiy va madaniy ma’nosi rus tilidagi taomlar uchun xos emas.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
412
Kontekstual tahlil orqali taom nomlarining ingliz va rus tillarida qanday
kontekstlarda qo‘llanayotganini, shu jumladan, ularning turistik, gastronomik,
madaniy yoki badiiy sohalarda qanday ishlatilishini o‘rganish mumkin. Ushbu
tahlil, taom nomlarining madaniyatlararo aloqalar, ularning xalqaro arenada
qanday qabul qilinishi va taomlarning global gastronomiya oqimlarida qanday joy
egallashini aniqlashda yordam beradi. Turistik kontekst: Ingliz tilida o‘zbek
taomlari ko‘pincha turistik reklama, gastronomik yo‘llanmalar va sayohat
kitoblarida ishlatiladi. Masalan, "Ouzbek plov" yoki "Uzbek samsa" degan iboralar
turistlar uchun mamlakatni tanishtiradigan yo‘llanmalarda uchraydi. Turistik
manbalar va kitoblarda O‘zbekistonning milliy taomlari haqida ma'lumot berilgan
bo‘lishi mumkin. Masalan, Lonely Planet yoki Rough Guides kabi turistik
qo‘llanmalarda "plov"ning mazmuni va o‘ziga xosligi haqida ma'lumotlar beriladi.
Ishning asosiy maqsadi ingliz va rus tillarida o‘zbek milliy taom nomlarining
qo‘llanilish xususiyatlarini tahlil qilishdir. Ushbu tahlil quyidagi jihatlarga
qaratilgan bo‘ladi:
O‘zbek taom nomlarining ingliz va rus tillaridagi tarjimasi va talqini: O‘zbek
milliy taomlarining ingliz va rus tillariga qanday tarjima qilinishi va badiiy asarlar
yoki leksikografik manbalarda qanday ifodalanganligi o‘rganiladi.
Tarjima jarayonidagi qiyinchiliklar: O‘zbek taomlarining nomlari ingliz va
rus tillariga qanday to‘liq yoki qisqacha tarjima qilinishi, bu jarayonda yuzaga
keladigan madaniy va lingvistik qiyinchiliklar tahlil qilinadi.
Leksikografik manbalarda taom nomlarining aks ettirilishi: O‘zbek taomlari
nomlarining leksikografik manbalarda, jumladan, lug‘atlar va ensiklopediyalarda
qanday tasvirlanganligi va izohlanganligi o‘rganiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
413
Badiiy asarlarda taom nomlarining ishlatilishi: O‘zbek taomlarining badiiy
asarlarda, adabiyot va kino sohasida qanday ifodalanganligi, ularning qahramonlar
va voqealar bilan bog‘lanishi tahlil qilinadi.
O‘zbek milliy taomlari nomlarining ingliz va rus tillariga tarjimasi va badiiy
asarlarda yoki leksikografik manbalarda ifodalanishi, ko‘plab leksik, madaniy va
tarixiy omillarga bog‘liq bo‘lib, ba’zida aniq, ba’zida esa qiyinchiliklar bilan
amalga oshiriladi. Tarjima jarayonida, ayniqsa, o‘zbek taomlarining madaniy va
gastronomik konteksti, shuningdek, tilshunoslikdagi farqlarni hisobga olish zarur.
Quyida o‘zbek milliy taomlarining ingliz va rus tillariga tarjimasi va talqini
bilan bog‘liq misollarni keltiramiz.
1.
Palov (O‘zbekcha: палов, inglizcha: pilaf, ruscha: плов)
Ingliz tili: "Pilaf" yoki "Uzbek Pilaf" sifatida tarjima qilinadi. Ba‘zida "Plov"
yoki "Uzbek Plov" shaklida ham ishlatiladi. Bu nomning ingliz tiliga tarjimasi
umumiy "pilaf" atamasi orqali ifodalanadi, lekin o‘zbekcha "palov" nomining
o‘ziga xosligi va tarkibi (masalan, go‘sht va sabzavotlar bilan tayyorlanishi) aks
ettirilmaydi. "Uzbek Pilaf" nomi bu taomning o‘zbek xalqiga xosligini ko‘rsatishga
xizmat qiladi.
Rus tili: "Плов" (plov) nomi o‘zbek tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri olingan bo‘lib,
ko‘pincha o‘zbekcha palovning o‘ziga xos uslubini ta’kidlash uchun
"узбекскийплов" (uzbekskyplov) deb ishlatiladi. Rus tilida "plov" atamasi
ko‘proq o‘rnatilgan, va bu taom haqida gapirganda, ko‘pincha o‘zbekcha usuldagi
palov tushuniladi.
2.
Somsa (O‘zbekcha: сомса, inglizcha: samsa, ruscha: самса)
Ingliz tili: "Samsa" yoki "Samosa" shaklida tarjima qilinadi. "Samosa" ingliz
tilida keng tarqalgan, ammo bu nom asosan Hindiston va Yaqin Sharq taomlariga
tegishli bo‘lsa-da, o‘zbek somsa nomi ham ko‘pincha shu tarzda ishlatiladi. Ingliz
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
414
tilidagi tarjimasi ko‘pincha o‘zgarmaydi, chunki somsa nomi o‘ziga xos va xalqaro
miqyosda tanilgan.
Rus tili: "Самса" (samsa) — bu nom rus tilida o‘zbek taomining o‘ziga
xosligini aks ettiruvchi tarzda ishlatiladi. Biroq, rus tilidagi ba’zi manbalarda
"самса" nomi, masalan, "samosa" nomiga qaraganda, kengroq va aniqroq
ifodalangan.
3. Manti (O‘zbekcha: манти, inglizcha: manti, ruscha: манты)
Ingliz tili: "Manti" deb tarjima qilinadi. Ba’zi hollarda "Uzbek dumplings"
(o‘zbek varenkalari) yoki "Uzbek manti" shaklida aniqroq talqin qilinadi. Ingliz
tilidagi "dumplings" so‘zi xamirda tayyorlanadigan taomlarni ifodalashda
ishlatiladi, lekin "manti" nomi o‘zbek oshxonasining o‘ziga xos taomini
ifodalovchi tarzda qo‘llaniladi.
Rus tili: "Манты" (manty) nomi rus tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zbekcha
"manti"dan kelib chiqqan bo‘lib, o‘zbek manti usulini aks ettiradi. Rus tilidagi
ta’riflarda ko‘pincha "узбекскиеманты" (uzbekskie manty) deb ishlatiladi.
4. Non (O‘zbekcha: нон, inglizcha: bread, ruscha: хлеб)
Ingliz tili: "Bread" (non) deb tarjima qilinadi, ammo o‘zbekcha nonning turli
xil turlari, xususan tandir noni, "tandoor bread" yoki "Uzbek bread" deb
qo‘shimcha izohlar bilan keltirilishi mumkin.
Rus tili: "Хлеб" (khleb) — bu ruscha umumiy atama bo‘lib, o‘zbek noni
haqida gapirganda, ko‘pincha "узбекский хлеб" (uzbekskykhleb) deb
ishlatiladi.O‘zbek milliy taomlarining ingliz va rus tillarida tarjimasi va talqini
ko‘plab madaniy va tilshunoslik farqlarini yuzaga keltiradi. Ba’zi hollarda, o‘zbek
taomlari nomlarining o‘zgarishi yoki to‘liq aks ettirilmasligi mumkin, chunki har
bir til o‘ziga xos madaniyat va gastronomic an’analarga ega. Ingliz va rus tillarida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
415
o‘zbek taomlarini to‘g‘ri va aniq talqin qilish, ularning madaniy va gastronomik
xususiyatlarini hisobga olgan holda, tarjima qilishni talab qiladi.
Xulosa
. Tarjima jarayonida o‘zbek milliy taomlarining nomlarini ingliz va rus
tillariga aniq va to‘liq tarjima qilish ko‘plab qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Bu
qiyinchiliklar ko‘pincha madaniy va lingvistik tafovutlar, taomlarning o‘ziga
xosligi, va boshqa tilning gastronomik xususiyatlarini to‘liq ifodalashning
imkonsizligi bilan bog‘liq. O‘zbek taomlarining ingliz va rus tillarida qo‘llanilishi
va madaniyatlararo tahlil o‘zbek oshxonasining xalqaro maydonda qanchalik
mashhur bo‘lishi va uning madaniyatlararo farqlari bilan bog‘liq. Taomlar, faqat
oziqovqat sifatida emas, balki biror madaniyatning, tarixning va urf-odatlarning
ramzi sifatida ham ishlatiladi. Biroq, ushbu taomlarning global miqyosda
ta'riflanishi, asl o‘ziga xosligini saqlash va madaniy ma'no jihatidan ehtiyotkorlik
bilan yondashishni talab qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Shodmonov, A. (2015). *O‘zbek taomlari: Leksikografik tadqiqot*.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti.
2. Karimov, B. (2020). *O‘zbekcha-inglizcha taomlar lug‘ati*.
Toshkent:O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi.
3. Murodov, S. (2018). *O‘zbek milliy taomlari: Tarixi va atamalari*.
Toshkent: Fan va texnologiya.
4. Atoyev, U. (2016). *O‘zbek oshxonasi: An’analar va zamonaviylik*.
Toshkent: Sharq.
5. Ergashev, T. (2019). *Osh va non: O‘zbek taomlarining badiiy tasviri*.
Toshkent: Adabiyot.
6. Ismoilov, D. (2021). *Taomlar va ularning tarixiy konteksti*. Toshkent:
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi.
