https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
302
BOSHLANGʻICH TAʼLIM TABIIY FANLARIDA EKSKURSIYA
DARSLARI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti pedogogika fakulteti boshlangʻich
taʼlim yoʻnalishi 3-kurs 2-22-guruh talabalari
Xushboqova Shahlo
Bozorova Nozima
Annotatsiya: Bu maqolada boshlanǵich sinf óquvchilarini intilishlari va
qiziqishlarini hisobga olgan holda ekskursiyalarni toǵri tashkil etish usullari
haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit sózlar: ekskursiya, maktab, tabiat, obiekt, kórgazmali material,
Boshlanǵich sinflarda tabiat qóyniga ekskursiyalarni tashkil etishning turlari
nihoyatta kóp. Tabiatshunoslik fanini o‘qitishda ekskursiyaning ahamiyati katta.
Ularsiz ushbu fanni o'rganishni samarali olib borish mumkin emas. Umumiy o’rta
ta’lim maktablarida ekskursiyalar davomiyligiga ko’ra, bir soatlik, birkunlik va
ko’p kunlik bo’lishi mumkin.Bir soatga mo’ljallangan ekskursiya – geografiya
maydonchasida yoki o’quv tajriba yer maydonchasida o’tkaziladi.Bir kunga
mo’ljallangan ekskursiyani – tabiatga, ishlab chiqarish korxonalariga, fermer
xo’jaliklariga, hayvonot yoki botanika bog’iga tashkil etish mumkin. Ekskursiya
insonning dunyoqarashini kengaytirish usulidir. Ushbu tadbirda ishtirok etishdan
maqsad ma'lum bir mavzu, joy yoki voqea haqida bilim olishdir. Ekskursiya
faoliyati tushunchasining kengligidan kelib chiqqan holda, ekskursiyaning ko'plab
turlari mavjud bo'lib hisoblanadi. Ekskursiya ózi nima degan savolga tóxtalib
ótaylik. "Ekskursiya" so'zi lotin tilidan kelib chiqqan bo'lib, yurish yoki sayohat
degan ma'noni ifodalaydi. Bu tushuncha individual yurish yoki sayohatni anglatadi
diqqatga sazavor joylar, ilmiy, ta'lim yoki kóngilochar nuqtai nazardan qiziqish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
303
Ekskursiyada uchta element ishtirok etadi va ekskursiya ob'ekti (yoki
predmeti).Ekskursiya ob'ekti tarixiy, madaniy, estetik yoki ilmiy ahamiyatga ega
bo'lgan ob'iekt yoki hodisadir. Diqqatga sazovor joyga tashrif gid tomonidan
nazorat qilinadi. Ob'iektni ko'zdan kechirishda ekskursiya turiga qarab bir yoki bir
necha ekskursionist ishtirok etadi.Ekskursiyani o'tkazish maqsadi uning
yo'nalishini belgilaydi. Ko'pincha sayohat qiziqarli bo'ladi. Bunday sayohatlar
ajralmas
qism
hisoblanadi.Aks
holda
ekskursiya
tarbiyaviy
hodisaga
aylanadi.Ekskursiyaning muhim farqlovchi xususiyati ob'iekt haqida fikr yuritish
va u haqida ma'lumot olish imkoniyatini yaratadilar. Tafakkursiz ekskursiya
ma'ruzaga, informacion jihati bo'lmasa, ekskursiya tekshiruvga aylanadi.
Ekskursiya turlari
Boshlang'ich sinflarda tabiiy fanlar bo'yicha ekskursiyalarni quyidagi turlarga
bo'lish mumkin:
• Botanika ekskursiyalari: O'simliklar dunyosini o'rganish (bog', xiyobon, o'rmon).
• Zoologiya ekskursiyalari: Hayvonot dunyosini o'rganish (hayvonot bog'i, fermer
xo'jaligi).
• Geografiya ekskursiyalari: Yer yuzasi shakllarini va tabiiy hodisalarni o'rganish
(daryo, ko'l, tog').
• Ekologiya ekskursiyalari: Atrof-muhitni muhofaza qilish masalalarini o'rganish
(chiqindilarni qayta ishlash zavodi, suv tozalash inshooti).
• O'lkashunoslik ekskursiyalari: Mahalliy tabiatni o'rganish (o'lka muzeyi, tabiat
qo'riqxonasi).
Ekskursiya materiallari 3 turga bo‘linadi:
– ekskursiya marshrutidagi haqiqiy ekskursiya ob’yektlari;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
304
– qo‘shimcha illyustrativ materiallar (gidportfelidagi ko‘rgazmali materiallar);
– so‘zli-obrazli material gid mahoratiga bog‘liq bo‘lib, voqealarni yorqin
tushuntirib berish evaziga erishiladi.
Ayniqsa boshlang’ich sinf o’quvchilarining vatanparvarlik ruhida tarbiyalash
har doim maktabning eng muhim vazifalaridan biri bo'lib kelgan, chunki bolalik va
yoshlik Vatanga muhabbatning muqaddas tuyg'usini singdirish uchun eng qulay
davrdir. Vatanparvarlik tarbiyasi deganda o‘quvchilarda o‘z vataniga muhabbat
hissini bosqichmabosqich va barqaror shakllantirish tushuniladi. Vatanparvarlik
har tomonlama rivojlangan shaxsning eng muhim xususiyatlaridan biridir. Maktab
o‘quvchilarida o‘z Vatani, o‘z xalqi bilan faxrlanish, uning erishgan ulkan
yutuqlari, o‘tmishning munosib sahifalariga hurmat tuyg‘ularini shakllantirish
zarur.Ekskursiya turizmi o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtiruvchi, ularni
mustaqil ijodiy faoliyatga undaydigan, tashabbuskorlikni tarbiyalovchi, o‘z-o‘zini
tarbiyalash ko‘nikma va malakalarini rivojlantiruvchi samarali vositadir. Tashqi
dunyoga yo'naltirilganlik, atrofdagi dunyoni amaliy bilish boshlang'ich maktab
yoshidagi bolalarda qiziquvchanlik kabi sifat xususiyatlarini shakllantirishga
yordam beradi deya bemalol ayta olamiz. Har bir ekskursiya samaradorligi nafaqat
tanlangan ob`iekt, gid bilimiga, balkim ekskursiyani olib borish texnikasiga ham
bog`liq. Ekskursiya jarayonidagi tartib, materiallarni qabul qilish uchun yaratilgan
sharoitlar aynan texnikaga bog`liq. Ekskursiyada jarayonida uni olib borish
texnikasi gid professional ustaligining va uning qanchalik kóp tajribaga egaligi
,ayniqsa, bolalar bilan birga ishlashish mahorati qanchalik boy ekanligi asosiy
qismi bo`lib, uning ekskursiya guruhini boshqarishdagi rahbarlik mahorati ana shu
jihatlari bilan amalda sinaladi.Ekskursiyani olib borish texnikasiga quyidagilar
kiradi:
•gidni guruh bilan tanishishi;
•sayyohlarning avtobusdan tushishi;
•avtobusdan ob’iektgacha bo`lgan harakat;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
305
•guruhning ob`iekt oldida joylashishi;
•avtobusga qaytish;
•texnologik sxemaga mos ravishda ekskursiya rejasiga amal qilish;
•sayyohlar bilan savol-javob o`tkazish;
•ekskursiya jarayonida individual matndan foydalanish;
•«gid portfeli» va ovoz yozish tasmasidan foydalanish;
•mikrofon bilan ishlash.
Xulosa qilib aytganda, bolalarni tabiat qóyniga sayohatga olib borishda eng
kóp ma’sulyat óqituvchi bóynida bóladi. Shu bois, har bir bola bilan toǵri
ishlashish, ularning xulq-atvorini toǵri tahlil qilish kerak. Óquvchilarni tabiatga
sayr qildirish ularning ijodiy qobiliyatining ham bevosita rivojlanishida ahamiyati
katta. Faqat tórtta devor ichida an’anaviy tarzda dars tashkillashtirmastan ona-
tabiat qóynilarida, boǵ-u xiyobonlarda ham ótkazsak bóladi. Undagi kózlanadigan
foyda óquvchilar ruhlanib, yaxshi kayfiyatda darslarni ózlashtiradilar.
Ekskursiyani rejalashtirish va tashkil etishda metodik tavsiyalarga amal qilish dars
jarayonining sifatini oshirishga va o'quvchilarning bilim darajasini yaxshilashga
xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR
:
1. Ta’lim taraqqiyoti. Boshlang’ich ta’lim, «Sharq» 1999-yil, 7-maxsus son.
2.Rustam Jo‘raqulov. Boshlang'ich ta'limning bugungi kundagi dolzarb
muammolari. Ta’lim va taraqqiyot. 25.06.2016
3. Boshlanǵich sinf darsliklar: Tabiiy fan 1-2-3-4-sinflar.
4. Komenskiy, Ya.A. Buyuk didaktika.
5. Pestalotsi, I.G. Gertruda o'z bolalarini qanday o'qitadi.
6. Baratov, M. Tabiatshunoslik o'qitish metodikasi.
7. To'xtayev, A. Botanika o'qitish metodikasi.
8. Abdullayeva, B. Zoologiya o'qitish metodikasi.
